منتقم دادگر

محسن قنبريان

1. طرح مساله

مساله مهدويت از جمله مسايلي است كه در روايات اسلامي تاكيد بسياري بر آن شده است. در بين روايات مربوط به ابعاد مساله مهدويت، رواياتي عهده‏دار تبيين «هدف قيام امام عصر»، ارواحنا فداه، مي‏باشند كه بطور كلي شايد بتوان اين روايات را به دو دسته تقسيم كرد:

الف) رواياتي كه هدف ظهور آن حضرت را «پر كردن جهان از عدل و داد» (يملا الارض قسطا و عدلا) و امور مربوط به آن معرفي مي‏كنند كه برخي‏123 روايت (1) و برخي ديگر 132 روايت (2) از مراجع شيعه و سني در اين باره شمرده‏اند.

ب) رواياتي كه هدف ظهور آن حضرت را «انتقام خون اباعبدالله‏»، عليه‏السلام، يا انتقام پيامبران و... شمرده و آن حضرت را «الطالب بدم المقتول بكربلا» (3) و امثال آن معرفي مي‏نمايد. امام صادق، عليه‏السلام، در ذيل حديثي طولاني در وصف ياران آن حضرت آورده است «و شعار آنان اينست اي خونخواهان حسين‏»! (يا لثارات الحسين، عليه‏السلام) (4)

اكنون اين سؤال مطرح است كه هدف قيام آن عصاره هستي و يگانه عصر، كدام امر است؟ يكي از اين دو، يا هر دو؟

آيا هدف آن بزرگوار اولا برگزاري قسط و عدل جهاني و سپس انتقام گرفتن از دشمنان اهل بيت، عليهم‏السلام، است؟ يا يك هدف بيشتر ندارد؟ اگر چنين است آن يك هدف چيست؟

مدعا اينست كه آن يگانه عصر در هدف هم يگانه است؛ هدف او يك چيز بيشتر نيست، آنهم انتقام خون امام حسين، عليه‏السلام، كه خود عين برقراري قسط و عدل جهاني است!

2. مقدمه

اما بيان اينكه چگونه برقراري قسط و عدل جهاني همان انتقام خون حسين، عليه‏السلام، است و بالعكس، نيازمند به مقدماتي است كه در ذيل مي‏شمريم. (5)

2-1 برقراري قسط و عدل هدف زميني ارسال رسل و انزال كتب

برقراري قسط و عدل هدف زميني ارسال رسل و انزال كتب است كه در پرتو آن كمالات انساني هم به غايت‏خود خواهد رسيد و انسان به كنه عبوديت و قرب ربوبيت نايل خواهد شد. پر واضح است‏برقراري

قسط و عدل فقط در بعد اقتصادي يا سياسي، اجتماعي و حتي آميزه‏اي از ايندو و به تنهايي وجهه همت رسولان الهي نيست؛ اگر نگوييم چنين چيزي اصلا امكان ظهور ندارد مگر بر پايه اعتدلال اخلاقي و بينشي.

بر اساس عدالت اقتصادي و سياسي گرچه تشكيل حكومت و برقراري قسط و عدل اقتصادي، سياسي مورد توجه پيامبران الهي بوده است، اما آنها توجه همه جانبه به عدل و قسط داشته و عدل جامع را طلب مي‏كردند؛ يعني هم مبعوث براي «اتمام مكارم اخلاق‏» بوده‏اند (عدل اخلاقي) و هم «قائم بالقسط‏» (عدل اقتصادي سياسي).

2-2 اصالت اعتدال اخلاقي و رابطه آن با عدل اقتصادي، سياسي

در اينكه رابطه تنگاتنگي بين اعتدال اخلاقي و عدل اقتصادي سياسي هست، خيلي نيازمند استدلال نيستيم. واضح است اقامه قسط و عدل (اجتماعي، سياسي و اقتصادي) از غير عادل (ظالم) محال است، چرا كه فاقد شئي نمي‏تواند معطي شئي باشد. برقراري قسط و عدل لازمه‏اش بودن اعتدال اخلاقي و بينشي در متوليان اقامه چنين چيزي است. و از آنسو نيز بر اساس اصل «من لا معاش له لامعاد له‏» (كسي كه معاشش تامين نگردد، معادش نيز راست نيايد)، چگونه ممكن است در زير يوغ «فرعونها» و «قارونها» كه بر هم زنندگان قسط و عدل «سياسي‏» و «اقتصادي‏»اند، خيل مردم بتوانند به اعتدال اخلاقي برسند؟ روشن است كه با «زور» و «زر» ظالمين مردم مستضعف به استثمار كشيده شده و به عبادت غير خدا رو خواهند آورد و از اعتدال اخلاقي و بينشي روز به روز دورتر خواهند شد كه تاريخ گواه بر اين مدعاست و از همين رو مبارزه با فرعونها و قارونها از رؤوس برنامه مبارزاتي انبيا براي برقراري قسط و عدل همه جانبه بوده است.

اما سخن در اين است كه علي رغم اين رابطه تنگاتنگ كداميك اصل است؟ به فرموده شهيد بهشتي، رحمة‏الله‏عليه:

در جامعه اسلامي زيربناي همه عدلها، عدل اخلاقي است و حتي عدل اقتصادي و عدل سياسي به دليل نقشي كه در عدل اخلاقي دارد مورد توجه است. (6)

سر مطلب در اين است كه عدل اخلاقي بيش از ساير عدلها با اهداف عالي‏تر خلقت‏سنخيت دارد. توضيح اينكه هدف اصلي خلقت‏يعني كنه عبوديت و رسيدن به قرب الهي مقدماتي دارد كه البته به بيان شهيد مطهري، رحمة‏الله‏عليه، مقدمات آلي (7) نيستند، بلكه داراي ارزش ذاتي‏اند. از اين مقدمات مي‏توان قسط و عدل اقتصادي، سياسي و هم اخلاقي را نام برد كه ارزش آنها بسته به در برداشتن ميزاني از هدف عالي در آنهاست. براي مثال نسبت‏به هدف رسيدن به دانشگاه، تحصيلات ابتدايي و راهنمايي و دبيرستان مقدمات‏اند؛ اما تحصيلات ابتدايي گرچه چيزي نيست كه پس از رسيدن به مرحله بالاتر ديگر بي‏ارزش شود و وجود و عدمش بالسويه گردد، بلكه عدم آن مرتبه بالاتر را از بين مي‏برد (دقت‏شود) اما روشن است كه به اندازه تحصيلات دبيرستان در بر دارنده معلومات دانشگاه نيست؛ از اينرو مي‏توان گفت تحصيلات دبيرستان اصل است‏يا به تحصيلات دانشگاه نزديكتر است. (8) در قسط و عدل هم سخن همينگونه است؛ گرچه برقراري قسط و عدل اقتصادي، سياسي و اخلاقي همه مقدمه رسيدن به قرب الهي هستند اما چون قرب الهي بيش از عدل اقتصادي، سياسي با اعتدال اخلاقي هم سنخ است، اعتدال اخلاقي در بين اين سه، اصل به شمار آمده و آندو و به نوعي مقدمه (البته مقدمه با ارزش ذاتي نه آلي) براي آن مي‏شوند و در مرتبه پايين‏تر قرار مي‏گيرند.

نشانه اين اولويت جايي نمود مي‏يابد كه به فرض اينها با يكديگر معارض شوند كه با اين مبنا «اگر در مقطعي از زمان ديديم كه عدل اخلاقي را بايد قرباني كنيم تا به عدل اجتماعي يا عدل اقتصادي برسيم حق نداريم اولويت را به عدل اقتصادي و اجتماعي بدهيم و عدل اخلاقي را قرباني كنيم. (9)

از اينرو نظام عدالت اقتصادي و سياسي كه مورد توجه مسلم اسلام هم مي‏باشد، بايد بر اساس مباني عدل اخلاقي تنظيم شود و در چارچوب آن به رشد و اعتلا برسد و

نه تنها حدود و ثغور آن را تضييع نكند كه موجب كمال و بالندگي آنهم گردد.

2-3 «قانون‏» و «الگو» لازمه رسيدن به عدل جامع

قانوني كه بيانگر رابطه اين اركان با هم بوده و مناسبات بين اينها را براي نيل به هدف اعلي به شكل معتدل و كامل تنظيم نمايد، همان شرايع آسماني و در اسلام؛ كتاب و سنت‏يا به طور خلاصه «فقه مستند» ما است؛ اما فقط همين قانون كافي نيست در كنار انزال كتب، ارسال رسل - يعني تجسم عيني قانون عدل جامع - هم لازم است تا بتوان آن را به اثبات رساند. اقامه قسط و عدل علاوه بر قانون جامع و فراگير نياز به قائم به قسط عادل هم دارد كه همان مقام امامت است.

2-4 نظام اسلامي، نظام امامت عدل نه امام عادل

نظام اسلامي - يعني نظامي كه هدف اين جهاني آن اقامه قسط و عدل همه جانبه است - نظامي است مبتني بر امامت عدل نه امام عادل. بدين معني كه فقط با قرار گرفتن امام عادل در راس هرم قدرت نظام اسلامي تمام نمي‏شود، بلكه بايد تمام مخروط قدرت از بالا تا پايين داراي سزاواري و شايستگي باشد و اصطلاحا عنصر عدالت در همه سطوح حكومت‏ساري و جاري باشد. اين نظام را نظام امامت عدل مي‏گويند. (10) به طوري كه وزير و وكيل و استاندار و... هم بسان مرجع تقليد و امام جماعت و... داراي عدالت اخلاقي و بينشي بوده تا بتوانند چارچوب نظام و حركت آن را بر محور عدل همه جانبه اخلاقي، اقتصادي، سياسي رهنمون شوند.

2-5 ملازمه نظام امامت عدل و رسيدن به عدالت همه جانبه

ممكن است چنين توهم غلطي در بسياري از اذهان باشد كه وزير و وكيل و... چه لزومي دارد كه داراي عدالت اخلاقي و ارزشي باشند او كه امام جماعت و مرجع تقليد نيست، همين قدر كه كار خويش را بدرستي انجام دهد كفايت مي‏كند! به ديگر سخن اينكه كارگزاري صالح براي كار است كه قوانين را مو به مو اجرا كند حال فاسق باشد يا عادل. فرقي نمي‏كند و به حركت نظام به سوي اهداف الهي خويش ضربه‏اي وارد نمي‏كند!

بطلان اين فرضيه ظاهر الصلاح با اندكي تامل و هم نگاه به تجربه طولاني تاريخي واضح مي‏شود. مخروط امامت‏به سان پيكري است كه با بودن يك ميكروب در درون آن ديگر اعضا هم مصون نخواهند ماند و به آرامي كل سيستم به سوي فساد ميل خواهد كرد كه نتيجه آن تصويب قوانين فاسد و ظالمانه يا مغاير با اهداف اصلي نظام و يا اخذ تصميمات از روي هواپرستي و منافع شخصي و حزبي و... خواهد بود كه حركت كل نظام را به سوي هدف اصلي كند يا منحرف مي‏كند. شهيد بهشتي، رحمة‏الله‏عليه، در اين باره مي‏فرمايد:

در جامعه‏اي كه قرار است مردم به سوي اصل جامع هدايت‏بشوند اداره كنندگان آن جامعه بايد جامعه را بر محور عدل بگردانند و اين در صورتي امكان دارد كه مسؤولين خود عادل باشند. آيا عدالت آنها بايد در حدي باشد كه مقررات را مو به مو اجرا كنند؟ نه، مساله بالاتر از اجراي مقررات است؛ اگر در او تقوا و ايمان [عدل اخلاقي] نباشد، عملا ديده خواهد شد كه قسمتهايي از امور جامعه بر محور غير عدل مي‏گردد. (11)

3- تبيين

با بيان اين مقدمات كلي اكنون به اين مطلب مي‏رسيم كه اساسا در واقعه سال 61 هجري چه روي داد؟ به طور كلي آنچنان كه از مضامين روايات و زيارات ماثوره به دست مي‏آيد؛ كربلا تبلور ظلمي بزرگ بود كه در مدت زماني نه چندان دراز به نهايت رشد خود رسيد و به شكل مصيبتي هولناك ظاهر گرديد. آنچه در سقيفه رخ داد، انعقاد نطفه آن ظلم - يعني انكار ربوبيت تشريعي خداوند و عوض كردن طرح و نقشه خداوند براي تدبير آدم و عالم - بود كه بعد از پيامبر خدا، صلي‏الله‏عليه وآله، از آن سخن رفته است. (12)

بر اساس قوانين و احكام الهي چنين خواسته شده بود كه بعد از پيامبر خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، اهل بيت آن حضرت در مسند حكومت قرار گيرند تا بر اساس «قانون

عادلانه خداوند» و «با وجود معصومانه خويش‏» سياست عباد كرده و جامعه را به سوي قسط و عدل همه جانبه سوق دهند تا در پرتو آن بندگان بتوانند به كمال بندگي خويش يعني قرب الهي نايل آيند. اما توطئه سقيفه عملياتي عليه اين «طرح خداوندي‏» بود كه در پي آن اهل بيت، عليهم‏السلام، از رتبه الهي خويش در عالم اثبات (13) (يعني اين دنيا) سلب شد و به جاي امام عادل، كساني ديگر بر مسند نشستند و لاجرم مخروط امامت عدل هم تشكيل نشد، بلكه در مخروط امامت فساق و جهال، بسياري صاحب منصب شدند يعني اكثر رانده شدگان از مدينه و حزب منحله اموي.

در زيارت شريف عاشورا مي‏خوانيم:

لعن الله امة دفعتكم عن مقامكم و ازالتكم عن مراتبكم التي رتبكم الله فيها...

با تشكيل اين «مخروط امارت جور» واضح بود كه حتي با وجود قرآن و تا اندازه‏اي سنت نبوي، كار جامعه بسوي عدل نگراييد و طولي نكشيد كه ظلم و جور، گسترش يافت. عدالت‏سياسي نبوي جاي خود را به حكومت فاشيستي اموي داد و قسط و عدل علوي جاي خود را به كاخهاي سبز و سرخ قاسطين بخشيد. گرچه اين ظلم عظيم همان روزها هم براي عده‏اي اندك تبلوري روشن داشت، اما كربلا عرصه تبلور جهاني و برهنه و عيان شدن اين ظلم عظيم و فربه در دوره‏اي كوتاه اما بسيار درس آموز بود كه به شكل مصيبتي جانگداز و ابدي و ماندگار تبلور يافت. در اين عرصه عادلترين بلكه معصومترين بندگان خدا با وضعي عجيب زير يوغ فاسدترين افراد به مذبح رفت و فاسقترين و بدكارترين آنها به مسند امارت تكيه زد و مخروط امارت جور را تمكين و گسترش داد.

4- تكميل

از بيانات گذشته به دست مي‏آيد كه آنچه در روايات درباره انتقام امام عصر، ارواحنا فداه، از قاتلين اباعبدالله، عليه‏السلام، آمده است، (14) مراد از انتقام كشتن جانيان كربلا نيست كه آنها را مختار ثقفي و امثال او كشتند و از آنها چيزي امروز باقي نمانده است تا كشته شوند. همانا انتقام او واژگوني مخروط امارت جور است كه تا عصر ظهور به شكل عظيمي تنومند شده و عالم را گرفته است و نشانه آن هم پر شدن دنيا از ظلم و جور و فساد و تباهي است «ظهر الفساد و في البر و البحر بما كسبت ايدي الناس‏» (15) كه از نشانه‏هاي حتمي ظهور آن حضرت است.

از اين رو خصوصيت اصلي «دولت كريمه‏» امام عصر، ارواحنا فداه، «تعز بها الاسلام و اهله و تذل بها النفاق و اهله‏» (16) است. يعني با قرار گرفتن امام عادل در راس «مخروط امامت جهاني عدل جامع‏» زير مجموعه‏هاي اين امام همام هم عادل خواهند بود و آنها اهل واقعي اسلامند و با اين مخروط امامت است كه با سريان عدل اخلاقي در پيكره آن و درك صحيح قانون الهي عدل جامع (قرآن) و عمل به آن، كار دنيا به سوي عدل و قسط ره خواهد پيمود و اين نقطه جمع انتقام خون حسين، عليه‏السلام، و اقامه قسط و عدل توسط امام عصر، ارواحنا فداه، مي‏باشد.