يك سبو عطش

نگرشي بر موضوع دعا براي تعجيل فرج

مرتضي مهدوي

قسمت پنجم

روايت چهارم

اشاره: موضوع سخن، دعا براي تعجيل فرج امام عصر، عليه‏السلام، بود. در اين زمينه سه روايت همراه با برخي آفات آنها را بيان كرديم.

در اين قسمت روايت نسبتا مشهوري از امام عصر، ارواحنافداه، رسيده‏است كه در اين شماره آن را مورد بحث قرار مي‏دهيم.

روايت مزبور در يكي از توقيعات (1) آن حضرت بيان شده است:

و اكثروا الدعاء بتعجيل الفرج، فان ذلك فرجكم. (2)

براي تعجيل فرج بسيار دعا كنيد، چرا كه گشايش و فرج شما نيز در همان است.

نكاتي از اين حديث گرانقدر

اين روايت‏شريف شامل نكاتي است كه برخي از آنها را يادآور مي‏شويم:

1. اهميت دعاي فرج

در اين حديث، چنانكه قبلا نيز گفته‏ايم، اهميت و ارزش دعاي تعجيل فرج به نحوي بارز مورد تاكيد قرار گرفته‏است. اين حديث نشان مي‏دهد كه دعاي تعجيل فرج نزد خداوند و ولي اعظم او، عليه‏السلام، بس مهم است و سخت‏بدان عنايت دارند؛ و به همين دليل نيز شيعيان خود را به آن «امر» فرموده‏اند. بنابراين دوستداران و شيعيان آن حضرت نيز بايد به آن عنايت و التفات كنند و بنگرند اين موضوع چه بسيار نزد مولايشان داراي اهميت و ارزش است، پس آنان نيز همان قدر بدان اهميت دهند.

نكته ديگر در اين زمينه خود موضوع «امر» امام است. اين امر، علاوه بر آنچه گفتيم (يعني نسبت‏به اهميت «مامور به‏») كه، نسبت‏به اهميت «آمر» نيز بايد مورد توجه و عنايت‏شيعيان و علاقه‏مندان امام عصر، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، قرار گيرد. همان‏گونه كه در قسمت دوم اين نوشتار هم متذكر شديم، اين امر از طرف انساني معمولي بيان نشده (كه در آن صورت، تلقي «امر» نيز از آن به عمل نمي‏آيد)، بلكه از طرف حجت‏بالغه حق، خليفه مطلق پروردگار و امام زمان و زمين صادر شده‏است. آيا اهميت و بزرگي اين «آمر»، دليل بر اهميت و عظمت «امر» او نيست؟! قطعا هست.

از اين گذشته، گرچه ممكن است «امر» امام معصوم در حديث مزبور، از ديدگاه فقهي حمل بر استحباب شود نه وجوب؛ (3) اما از ديدگاه اخلاقي، محبتي و معرفتي، واجبتر از آن چيست؟

مگر مي‏شود كسي به امام زمان خود معرفت و محبت داشته باشد و از كنار امر و دستور او براحتي

بگذرد؟! اساسا آيا «بنده‏» و «محب‏»، اهتمام و شاني جز اطاعت از «مولا» و «محبوب‏» خود دارد؟ هرچه اين ارادت، شناخت و محبت‏بيشتر و عميقتر گردد، بي‏ترديد انسان را در اطاعت از مولاي خود، جديتر و كوشاتر مي‏كند.

معرفت و شناخت عميق، اين تلقي را در ضمير آدمي به وجود مي‏آورد كه امر امام معصوم و حجت‏خدا، امر خود حضرت حق است. كسي كه خداي متعال و حجت‏بالغه او را بشناسد، در مي‏يابد كه «امام‏»، «لسان‏اله‏» و زبان خداست. پس امر او، امر خداست؛ بلكه بايد گفت اين امر خداوند است كه از زبان ولي او بيان شده‏است.

به هر روي، اين حديث نشانگر اهميت و ارزش فوق العاده دعاي تعجيل فرج نزد خداوند و ولي اعظم اوست.

2. امر به كثرت دعا

امام عصر، عليه‏السلام، تنها امر به دعا نفرموده‏اند؛ بلكه فرموده‏اند براي تعجيل فرج «بسيار» دعا كنيد، چنانكه لفظ «اكثروا» بر آن دلالت دارد. از اين مطلب، دو موضوع روشن مي‏شود:

يكي اينكه براي فرج آن حضرت «زياد» بايد دعا كرد؛ و دوم همان ارزش و اهميتي كه در نكته اول درباره آن توضيح داديم؛ زيرا اگر اين دعا، موضوعي عادي بود و اهميت نداشت امر نمي‏فرمودند نسبت‏به آن «بسيار» دعا كنيم.

مساله مهم ديگر، اين است كه بنگريم «زياد دعا كردن‏» چه مفهومي دارد. اين نيز روشن به نظر مي‏رسد. منظور از «زياد دعا كردن‏»، تعداد خاصي از دعا نيست؛ (4) بلكه مقصود اين است كه اين دعا، دغدغه اصلي شيعيان قرارگيرد؛ يعني - همان‏گونه كه در توضيح حديث دوم گفتيم - به راستي تشنه و خواهان امام زمانشان باشند؛ او را از اعماق وجود از خداوند «طلب كنند» و با سوز دل «بخواهند». غيبت و نبود امام زمان، آنان را «نگران كند». واقعا احساس كنند «گمشده‏» دارند و جاي خالي او را «ببينند».

امام عصر، عليه‏السلام، در حديث گرانقدر خويش، در مقام تذكار همين حقيقت است كه شيعيان را بدين حالت‏سوق دهند، آري شب و روز دعا كردن، در مواقع استجابت دعا، ظهور مولاي خود را از خدا خواستن، دغدغه فرج را فراموش نكردن، به اقتضاي هر موقعيتي ياد آن عزيز افتادن و فرج او را از حضرت حق طلب كردن. اين است معناي «اكثار» و «زياد دعا كردن‏».

البته اين مطلب منافاتي با كثرت دعاهاي فردي براي تعجيل در فرج امام عصر، عليه‏السلام، ندارد. يعني نبايد كسي تصور كند كه تا تمام شيعيان و همه جامعه بصورت جمعي به اين مرحله نرسند، دعاي فردي فايده و اثري نخواهد داشت. خير؛ هر دعايي اثر خود را دارد و دوستداران آن حضرت بايد به دعا كردن و تكرار و كثرت آن - گرچه به صورت فردي - رومي‏آورند.

3. حتميت تاثير دعا

چنانكه گفتيم هر دعا براي تعجيل فرج، چه فردي و چه اجتماعي، تاثير خود را دارد و اين امر حتمي و قطعي است، بخصوص اگر از سوز دل و توجه به حضرت حق باشد. اين حتميت همان‏گونه كه قبلا گذشت، براساس روابط تكويني و سنن حاكم بر جهان آفرينش است. آنچه در حديث‏بر اين معنا دلالت دارد، كلمه «ان‏» است كه براي مفهوم «تحقيق‏» و تاكيد به كار مي‏رود.

اميدواري و اطمينان خاطر نسبت‏به استجابت و تاثير دعا، از ديگر اموري است كه بر مفهوم مذكور مترتب مي‏شود. آشكار است كه اگر دوستداران امام عصر، عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، به اجابت و قطعي بودن دعاي خود اميدوار و مطمئن باشند، با انگيزه و رغبت‏بيشتري به آن رو خواهند آورد.

بنابراين، پيام حديث‏به لحاظ كلمه «ان‏»، اين است كه: اي شيعيان و رهپويان كوي ولايت، براي فرج مولايتان دعا كنيد و اطمينان داشته باشيد كه دعايتان هيچ‏گاه بي‏تاثير نخواهد بود و به اجابت‏خواهد رسيد.

اين تاثير مهم هرگونه وسوسه و تشكيك شيطان را مانند:

«اين دعاها به كجا مي‏رسد؟»، «با اين وضعيت روحي افراد و جامعه، چگونه ممكن است دعاهاي ما مستجاب شود؟» و... را نيز از بين مي‏برد.

4. معناي دقيقتر حديث

با توجه به اينكه كلمه «ذلك‏» اسم اشاره‏است، و نيز با توجه به كلمه «فرجكم‏»، ممكن است معناي حديث‏به يكي از دو صورت زير باشد:

اول: براي تعجيل فرج زياد دعا كنيد، زيرا فرج و گشايش شما نيز به فرج من خواهد بود. (5)

دوم: براي تعجيل فرج بسيار دعا كنيد، زيرا گشايش و فرج شما نيز به همين دعا كردن (براي فرج) است. (6)

در هر صورت، دو نكته مهم در اين حديث مورد تاكيد قرار گرفته‏است:

يكي: بسيار دعا كردن براي فرج؛ كه ما معناي حديث را هر يك از صورتهاي مذكور بگيريم، بر «زياد دعا كردن‏» تاكيد شده‏است.

و ديگر حصول فرج و گشايش براي دعا كننده؛ اعم از اينكه علت آن حصول فرج امام عصر، عليه‏السلام، باشد، يا اصل دعا كردن، يا زياد دعا كردن. در هر صورت به نوعي براي دعا كننده، فرج و گشايش حاصل خواهد شد.

اگر بپرسيد: چگونه براي دعا كننده، فرج و گشايش حاصل مي‏شود؟ پاسخ اين است كه به يكي از صورتهاي زير:

الف) ممكن است دعا كننده براي فرج امام عصر، عليه‏السلام، به خواسته خود برسد و اين به بركت همان دعا خواهد بود. يعني خداوند متعال عين حاجت و خواسته دعا كننده را نيز به بركت دعاي تعجيل فرج، عطا خواهد فرمود.

ب) ممكن است‏به عين خواسته و آرزوي خود نرسد، اما در عوض خداوند متعال به گونه‏اي ديگر جبران فرمايد، مثل اينكه بلايي را از او دفع نمايد؛ گرفتاريي را از او بر طرف سازد و خلاصه فيض ديگر به او برساند.

ج) ممكن است كه خداوند متعال به دعا كننده صبر و استقامتي در سختيها و گرفتاريها عطا فرياد كه مشكلات برايش آسان گردد.

اينها در صورتي است كه فرج كلي امام عصر، عليه‏السلام، واقع نشده باشد، والا كدام مشكل است كه با ظهور مولاي ممكنات برطرف نشود؟! (7)

5. انس به مساله ظهور

يكي از آثار «زياد دعا كردن براي فرج‏»، پيدا شدن انس به آن، و در نتيجه ايجاد آمادگي تدريجي براي آن خواهد بود. در واقع، امام عصر، عليه‏السلام، با حديث و امر گرانقدر خود خواسته‏اند كه شيعيان با آرمان اصلي خويش انس داشته باشند. نه تنها آن را فراموش نكنند، بلكه همواره به ياد آن باشند و آن را از خداوند طلب كنند.

روشن است كه وقتي فرد يا جامعه‏اي، آرزو و آرمان مهمي را هميشه ياد كند، به دنبالش باشد و همواره آن را از حضرت حق بخواهد، با آن انس پيدا خواهد كرد. همين انس و علاقه بتدريج‏براي آنان حالت آمادگي ايجاد خواهد نمود و در زندگي عملي و نزديك شدن به آن آرمان، ياريشان خواهد كرد. اين خود، اثر و ثمر بسيار مهم و ارزشمندي براي دعاي تعجيل فرج به شمار مي‏آيد و اگر اين دعا هيچ اثري جز همين نداشت، در بزرگي و اهميت و تاثير آن، كافي بود.

چنانچه سخنان بالا را دقيقتر بيان كنيم، كثرت دعا براي فرج امام عصر، عليه‏السلام، حداقل اين آثار را دارد:

الف) زدودن غفلت و بي‏توجهي نسبت‏به ظهور امام، عليه‏السلام؛

ب) دور ماندن از آثار و عواقب اين بي‏توجهي و غلفت؛

ج) انس با مساله ظهور و فرج امام عصر، عليه‏السلام؛

د) انس و عادت نسبت‏به ذكر و ياد خود آن حضرت و برخورداري از آثار و بركات آن؛

ه) آمادگي روحي براي درك ظهور؛

و) زياد شده علاقه و محبت انسان

به مولا و امام زمانش؛

ز) آمادگي براي گام برداشتن عملي در راه بندگي حضرت حق و تقرب به سوي او و ولي اعظم او.

6. ظهور و فرج؛ آرمان اصلي شيعه

گرچه ممكن است‏برخي مواقع، تكرار موضوعي، ملال آورد و از نظر ادبي نيز مطلوب به شمار نيايد؛ اما اهميت فوق العاده و ارزش حياتي آن موضوع نه تنها اين امر را مي‏پوشاند، بلكه تكرار را ضروري نيز مي‏نمايد.

يكي از نكات بسيار مهم و برجسته در حديث امام عصر، عليه‏السلام، اين است كه: آرمان اصلي و بنيادين شيعه، همانا ظهور و فرج امام زمان است و ما در تفات گذشته، بدين امر اشاره و بلكه تصريحاتي داشتيم، اما اهميت و ارزش والاي آن باز ايجاب مي‏كند كه آن را جداگانه مورد تاكيد قرار دهيم.

نيك بنگريد؛ لحن و پيام حديث اين است كه:

اي شيعيان! در زندگي شما، و همه مسلمانان و حتي بشريت، هيچ چيز همچون ظهور و فرج امام عصر، عليه‏السلام، اصالت، ارزش و اهميت ندارد. اصل اساسي، آرمان نهايي و هدف غايي براي شما، همانا، ظهور بزرگ منجي انسانيت است. پس به دنبال آن باشيد. تشنه آن شويد و آن را از خداوند بخواهيد. هيچ مساله و موضوع ديگري در قبال اين آرمان مقدس، اصالت و اهميتي ندارد، و هرچه باشد نيز با ظهور و فرج آن حضرت به تحقق خواهد پيوست.

اگر فرض كنيم فرمانده يك پادگان بنابر ضرورت، مدتي نامعلوم از سپاه و لشكر خود دور شده باشد؛ به نظر شما چنانچه بخواهد مهمترين و بزرگترين پيام و توصيه خود را براي نيروهايش بفرستد، چه موضوعي را مطرح خواهد كرد؟ (اين را نيز در نظر بگيريد كه قرار است طرح بسيار بزرگ، گسترده و مقدسي به دست اين فرمانده و نيروهايش پياده شود كه سرنوشت انسانها همه به آن بستگي دارد. فرماندهي كل نيز اوضاع را تحت مراقبت دارد و هرگاه اين نيروها آماده شوند، دستور آمدن فرمانده پادگان را صادر خواهد كرد).

جواب كاملا روشن است. آنچه فرمانده پادگان در پيام خود بايد مطرح كند، دو مساله‏است:

يكي آمادگي نيروها براي نبرد و فداكاري و ديگر، توصيه به نيروها كه نزد فرمانده كل رفته و ضمن اعلام آمادگي خويش، از او بخواهند فرمانده آنان را نزدشان بفرستد و آن طرح عظيم و مقدس را اجرا كند.

به ديگر سخن، آنچه را كه فرمانده پادگان مطرح خواهد كرد، در واقع مهمترين و اساسي‏ترين وظيفه و آرمان نيروها خواهد بود.

آنچه كه امام عصر، ارواحنافداه، نيز در حديث پر بركت‏خويش مطرح فرموده‏اند، دقيقا همين مساله‏است. يعني آن حضرت، بزرگترين و مهمترين آرمان مكتب و انسانيت و بخصوص شيعه را تذكر داده‏اند. بنابراين شيعيان و دوستداران آن حضرت نيز بايد نسبت‏به مساله دعاي تعجيل فرج همين شناخت و تلقي را داشته باشند و امر مولاي خود را اجابت نمايند. به درگاه الهي روي آورند و فرج مولا و فرمانده خويش را از او به طور كاملا جدي درخواست كنند.

بديهي است كه مساله آمادگي براي ظهور و فداكاري در ركاب آن حضرت نيز در اين آمدن و درخواست كردن، نهفته و مندرج است. يعني دعا كنندگان بايد در مسير كسب آمادگي قرار داشته باشند و چون اين مساله، بديهي و روشن بوده، ديگر در اينجا تذكر داده نشده‏است؛ گرچه در پيامها و روايتهاي ديگر بس بدان عنايت‏شده و يادآوري گرديده‏است.