خليفه خدا، وارث زمين

آيت‏الله جوادي آملي

سخنراني آية‏الله جوادي آملي در نخستين جشنواره فرهنگي، هنري انتظار (نيمه شعبان 1420).

ذات اقدس اله، انسان را براي خليفه شدن آفريد و قرآن نيز او را به عنوان خليفه معرفي كرده است. كسي كه كج راهه مي‏رود، اصلا توفيق چنين خلافت‏به معناي خاص را ندارد. كسي كه در مسير مستقيم حركت مي‏كند، به نوبه خود از خلافت طرفي مي‏بندد. انسان وارسته سهمي از خلافت الهي دارد تا برسد به آن ولي خدا كه مظهر اسم اعظم است.

وجود مبارك امام عصر، ارواحنافداه ، براي آن حقيقتي است كه جهان بشريت در انتظار او به سر مي‏برد و آن حقيقت اين است كه شجره شيرين خلقت ثمر بدهد؛ زيرا تاكنون اين درخت آفرينش آنطور كه بايد ميوه نداده است.

انساني كه براي آن آفريده شده تا به لقاي الهي بار يابد، حداقلش آن است كه به لحاظ اجتماعي جامعه او جامعه‏اي باشد كه تمدن او عين تدين اوست.و به لحاظ فردي عالم عادل باشد. اين كه در سوره مباركه حديد هدف انبياء را گسترش عدل دانست هدف متوسط است نه هدف نهايي. آدم خوب شدن، ظالم نبودن، چيز فهميدن، عادل بودن، بين راه است، نه پايان راه. پايان راه وقتي است كه انسان به لقاي الهي بار يابد؛ بگويد من آن نيستم كه نديده بپرستم.

پايان راه آن است كه انسان، همچون علي بن ابيطالب، عليه‏السلام، بگويد، من آن نيستم كه فقط به فهميدن اكتفا كنم، من آنم كه به يافتن علاقه‏مند است.

خدا را نه با فكر متكلم مي‏توان شناخت و نه با فكر حكيم، آنچه كه در اذهان ماست مفهومي بيش نيست و خدا مصداق است و مفهوم نيست.

انبياء آمده‏اند تا آنچه را خودشان مي‏بينند به ما نشان بدهند. و اگر كسي، گوشه‏اي از آن جمال و جلال را ديد، از دنيا به همان بياني تعبير مي‏كند كه وجود مبارك اميرالمؤمنين تعبير كرد.

حضرت فرمود: اين حكومت و خلافت‏با همه زرق و برق نزد من، همان آب بيني بز «عفطة عنز» است. (1) حشرات تمام تلاش و كوشششان آن است كه در كنار اين آب بيني «عفطة‏» گرد بيايند؛ چون نه از زشتي آن باخبرند و نه مي‏دانند آن «عفطة‏» چه آثار سوئي دارد و نه از زيبايي رياحين مستحضرند.

حضرت، مقامي را ديده بود و مارا هم به ديدن آن فرا مي‏خواند، براي ديدن آن مقام حداقلش آن است كه ما آدم عالم عادل باشيم تا بتوانيم راه را طي كرده و آن مقام را ببينيم.

مهمترين و بارزترين برنامه وجود مبارك ولي عصر، ارواحنا فداه، همان چيزي است كه همه ما در نهاد و نهانمان آرزوي آن را مي‏پرورانيم و آن اين كه ما جهاني داشته باشيم كه در عين حال كه همه با هم زندگي مي‏كنند كسي را با كسي كاري نباشد، كسي مزاحم ديگري نباشد. چنين كاري از وجود مبارك ولي عصر به اين دليل برمي‏آيد كه او عصاره خلقت است و مي‏خواهد هدف همه انبياء و اوليا را پياده كند.

قرآن مي‏فرمايد: چنين انساني بدون اقتدار و رهبري و حكومت نخواهد بود؛ زيرا با نصيحت، با ارشاد و موعظه، حدود الهي اجرا نمي‏شود، مرزها محفوظ نمي‏ماند. در برابر تهاجم بيگانگان، مرز را

نمي‏شود با نصيحت‏بست و بالاخره حكومت لازم است. تعبير قرآن درباره انسان كامل اين نيست كه ما او را حاكم مي‏كنيم، ملك به او مي‏دهيم، ملك به او اعطا و ايتاء مي‏كنيم، اين گونه واژه‏ها در مورد اوصيا نيست. درباره آنها مي‏فرمايد: حكومت ارث آنها است درباره ديگر حاكمان گاهي خداوند مي‏فرمايد:

قل اللهم مالك الملك تؤتي الملك من تشاء و تنزع الملك ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء. (2)

يعني خدايا ملك و ملك مال توست، تو هم مالكي، هم ملكي، هم قادري، هم مقتدري، هم نفوذ دست توست و هم ملك به دست توست و به هر كه بخواهي مي‏دهي، از هر كه بخواهي مي‏گيري. اينها در حدي است كه شامل افراد زيادي مي‏شود.

درباره داود و سليمان، عليهماالسلام، فرمود:

وآتيناهم ملكا عظيما. (3)

انبياي بني‏اسرائيل را مشمول «ايتاء» كرده است، بالاتر از «ايتاء» ممكن است «اعطا» باشد. تعبير هبه، عطا، ايتاء، تمليك در قرآن كريم فراوان است. اما تعبير «ارث‏» كه من حكومت را «ارث‏» فلان گروه قرار مي‏دهم كم است. «توريث‏» غير از «تمليك‏» و غير از «هبه‏» و مانند آن است. در تمليك، يك نحوه مبادله‏اي هست كه كالايي به جاي نقد و يا كالايي به جاي كالا مي‏نشيند. وقتي انسان چيزي را مي‏خرد، يعني نقدي را و مالي را مي‏دهد و كالايي را مي‏گيرد. در حقيقت در اين داد و ستد، تبادل بين دو مال است؛ يعني مالي به جاي مال ديگر مي‏نشيند. خريدار نقد و پول مي‏دهد و فروشنده كالا را، اين داد و ستد در حقيقت جا به جايي مالي در برابر مال ديگر است. كه به آنها «تمليك‏»، «مبادله‏» و مانند آنها مي‏گويند.

اما در «ارث‏» اين گونه نيست كه يك مالي با مالي مبادله شود، مالي به جاي مال ديگر بنشيند؛ بلكه، در ارث مالك به جاي مالك مي‏نشيند، نه مال به جاي مال قرار بگيرد. مال در جاي خود محفوظ است، آنكه مالك بالاصل بود، فعلا حضور و ظهور ندارد و ديگري حضور و ظهور پيدا مي‏كند.

وارث به جاي مورث مي‏نشيند، مالك به جاي مالك مي‏نشيند، مال به جاي مال. اين فرق جوهري ارث و با معاملات عادي است.

در قرآن كريم براي برقراري حكومت اوليا و اوصيا بهترين واژه‏اي كه به كار رفته تعبير ارث است. خداوند فرمود: زمين مال خداست، گاهي مي‏فرمايد: «ما زمين را به ديگران داديم‏». گاهي مي‏فرمايد: «ما زمين را به عنوان ارث به ديگران منتقل كرديم‏».

ان الارض لله يورثها من يشاء. (4)

اگر زمين مال خداست و خدا مورث و مورث است و ديگري كه ولي خداست، وارث زمين است، زمين به عنوان ميراث به او مي‏رسد، به آن معنا نيست كه چيزي سپرده و زمين را گرفته است، بلكه زمين را به ارث برده است. ارث وقتي صادق است كه وارث به جاي مورث بنشيند و اين بدون خلافت‏حاصل نخواهد شد. اگر كسي خليفه و جانشين خدا شد؛ يعني مظهر خدا شد، آيت كبراي خدا شد، مي‏تواند وارث زمين بشود. ذات اقدس اله اين حقيقت را به صورت يك آيه‏اي كه وجود مبارك ولي عصر، ارواحنافداه، در زادروزش آن را قرائت كرده، درآورده و فرمود:

و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين. (5)

ما مي‏خواهيم آنها را وارث خودمان قرار بدهيم. آنها نسبت‏به جوامع بشري امامان و نسبت‏به خداي سبحان وارثانند.

برقراري حكومت عدل، تحقق هدف همه انبيا و برآوردن نياز جوامع بشري، يك حكومتي مي‏طلبد كه در آن ذات اقدس اله زمين را به عنوان ارث به اين حاكم بدهد، نه با كودتا، نه با قيام مردمي نه با راي مردم؛ زيرا راي مردم عوض‏شدني است.

ممكن است راي مردم در برابر راي مردم ديگر محكوم به شكست‏باشد. ولي حكومتي جهانگير را چيزي نمي‏تواند از پاي درآورد، به دليل اين كه اين حكومت‏به دست و فكر مردم نيست.

خداوند حكومت را به عنوان ارث به آنها داده است. در ارث اين گونه نيست كه هر كسي از هر كس ارث

ببرد، در ارث يك پيوند لازم است. تا كسي يك پيوند واقعي با مورث نداشته باشد، از او ارث نمي‏برد.

وجود مبارك امام صادق، عليه‏السلام، در ديدار با بعضي از علماي عصرش، فرمود: «تو فقيه اهل عراق هستي‏» عرض كرد: «آري‏». فرمود: «بر چه اساس براي آنها فتوي مي‏دهي؟» عرض كرد: «بر اساس كتاب خدا و سنت پيامبرش‏».

با اينكه او فقيه عصرش بود، وجود مبارك امام صادق، عليه‏السلام، فرمود: چگونه به قرآن فتوي مي‏دهي در حالي كه:

وما ورثك الله من كتابه حرفا. (6)

خداوند سبحان يك حرف را به تو ارث نداده است، تو «علم الدراسة‏» را گذراندي، ساليان متمادي درس خواندي و مفسر شدي، اما ارث نبردي، «علم الوراثة‏» با پيوند حاصل مي‏شود و اين پيوند به آن است كه جان انسان به جان‏آفرين مرتبط بشود. وقتي انسان به جان‏آفرين مرتبط مي‏شود كه از خود بگذرد.

با اينكه او ساليان متمادي در كوفه و غير آن، كرسي تدريس داشت، اما امام معصوم، سلام الله عليه، به او فرمود: «چگونه به قرآن فتوي مي‏دهي در حاليكه يك حرف از قرآن ارث نبردي‏». از اين سخن معلوم مي‏شود كه علم‏الوراثه پيوند مي‏خواهد و پيوند به اين است كه انسان از خود بگذرد.

شما عالمي را پيدا نمي‏كنيد كه كتاب بنويسد و براي او بي‏تفاوت باشد كه نام او را ببرند يا نبرند. يقينا هر كس كتابي مي‏نويسد، علاقه‏مند است نام او برده شود. چنين كسي در وادي علم‏الدراسه است؛ زيرا انسان تا خويشتن را مي‏بيند نمي‏تواند وارث حق باشد.

بنابراين وقتي مالك به جاي مالك و متصرف به جاي متصرف مي‏نشيند، بايد با او مرتبط باشد و اين نيست مگر كه خليفه او باشد، اگر خليفه او بود و در ولايت كلي سهمي داشت، مي‏تواند وارث او باشد.

ذات اقدس اله، به عنوان ارث وعده داده و فرمود:

ان الارض لله يورثها من يشاء.

و آن «من يشاء» راهم مشخص كرده و فرموده آنها كه در زمين مستضعف ولي در ملكوت عظيمند، اراده ما بر اين است كه آنها را وارثان زمين قرار دهيم؛ يعني به جاي خودمان بنشانيم.

با توجه به اين كه در ارث، وارث وقتي به جاي مورث مي‏نشيند كه مورث رخت‏بر بندد، در خلافت هم همينطور است؛ يعني آن «مستخلف عنه‏» غيبت مي‏كند و «خليفه‏» به جاي «مستخلف عنه‏» مي‏نشيند.

يك وقت مي‏گوييم، فلان امام، خليفه فلان پيامبر، عليه‏السلام، است، گاهي مي‏گوييم فلان امام، جانشين فلان امام، عليه‏السلام، است، اينها معنا دارد، براي اينكه امام قبلي رحلت كرده و امام بعدي جاي او نشسته است، يا پيغمبر رحلت كرده، امام جاي او نشسته است، در صورتي كه «مستخلف عنه‏» و «منوب عنه‏»، رحلت كرده و يا غيبت كند، خلافت وارث معنا دارد، اما اگر يك موجودي دائما حاضر و ظاهر باشد: «الحي الذي لايموت‏»؛ (7) نه مرگ به سراغ او مي‏رود، نه غيبت و خفا در مورد او راه دارد.

با صدهزار جلوه برون آمدي كه من با صدهزار ديده تماشا كنم تو را كي رفته‏اي ز دل كه تمنا كنم تو را كي بوده‏اي نهفته كه پيدا كنم تو را غيبت نكرده‏اي كه شوم طالب حضور پنهان نگشته‏اي كه هويدا كنم تو را اگر موجودي اهل غيبت، اهل مرگ، اهل غفلت، اهل نوم، اهل خستگي نباشد، خلافت از او چه چه معنايي دارد؟ اگر كسي مي‏ميرد يا غايب مي‏شود، يا خسته مي‏شود و يا فراموش مي‏كند، در تمام اين عناوين چهارگانه و مانند آن نيابت، خلافت و... معنا دارد، اما موجودي كه دائما حي است: «الحي الذي لايموت‏»؛ جهل ندارد: «لا يعزب عنه مثقال ذرة في السموات و الارض‏»؛ سهو (8) و نسيان ندارد: «و ما كان ربك نسيا»؛ و خدايي كه خستگي در او (9) راه ندارد: «افعينا بالخلق الاول‏»؛ (10) دائما ظهور دارد خلافت او چه معنايي دارد؟

خلافت از خدا، يا ارث از خدا معناي خاص خود را دارد؛ يعني اگر كسي خليفه خدا شد، ذات اقدس اله، اولا تمام شؤون او را تامين مي‏كند، ثانيا تمام كارهاي سودمند را با دست و زبان و فكر و حركت او انجام مي‏دهد. و دست‏بي‏دستي خدا از آستين اين خليفه ظهور مي‏كند.

خداوند سبحان خودش را در يك

مقطع خاص نشان مي‏دهد. در جنگهايي كه در صدر اسلام اتفاق مي‏افتاد، ذات اقدس اله به آن مجاهدان نستوه مي‏فرمود: شما در اين جنگ نابرابر كه پيروز شديد، در حقيقت دست‏بي‏دستي من بود كه از آستين شما به در آمده است. اگر به پيغمبر فرمود:

و ما رميت اذ رميت ولكن الله رمي. (11)

ظريفترش را به صورت جمع به همه آنها گفت:

فلم تقتلوهم ولكن الله قتلهم. (12)

شما دشمنان را نكشتيد خداوند كشت، نفرمود: «فلم تقتلوهم اذ قتلتموهم ولكن الله قتلهم‏». يكبار تعبير اين است:

و ما رميت اذ رميت ولكن الله رمي.

و يك وقت از اين نمكين‏تر است:

فلم تقتلوهم و لكن الله قتلهم.

نفرمود نكشتيد، آن وقتي كه كشتيد، بلكه خدا كشت، فرمود اصلا شما نكشتيد.

دستي از غيب بيرون آمد و بر سينه نامحرم زد و آن دست غيبي از آستين شما درآمده است و البته اين كار شدني است.

بنابراين انسان تا از خود نگذرد لياقت‏خلافت‏خدا را ندارد، و اگر به آن مقام بار يافت وقتي مي‏خواهد خليفه خدا بشود، ذات اقدس اله همه كارهاي خير و صلاح و فلاح را از راه مجاري ادراكي و تحريكي آن شخص انجام مي‏دهد. لذا اين شخص هر كاري كه انجام مي‏دهد به اذن خداست. چون به قرب نوافل باريافت همه كارهاي او آيت كار الهي است. چنين انساني خليفه و وارثي مي‏شود كه جاي مورث مي‏نشيند.