مزاج‌های چهارگانه: دموی

رضا ابراهیمی

در شمارة پیشین، به چهار عنصر هستی اشاره شد و همچنین در مورد معرفی طبایع چهارگانة خلقت انسان، مطالبی بیان شد.

در این مجال، با توکّل به خدای متعال قصد داریم به صورت مجزّا طبایع چهارگانه را معرفی نماییم. در ابتدا، اشاره‌ای اجمالی به چهار عنصر طبیعت و انسان ضروری است.

۱. آتش = معادل آن در انسان = صفرا؛

۲. خاک = معادل آن در انسان = سودا؛

۳. هوا = معادل آن در انسان = دم (خون)؛

۴. آب = معادل آن در انسان = بلغم.

در تعریف کلّی، به اصطلاح «اخلاط اربعه» یا «طبایع چهارگانه» یا «چهار عنصر هستی» را می‌توان این‌گونه بیان کرد که آنها مدار وجود کائنات و عالم مادّه و جهان جسمانی را تشکیل می‌دهند و این عناصر اربعه یا چهارگانه حالت خاصّی در انسان به وجود می‌آورند که خصوصیات همة آن عناصر را دارد؛ ولی گاه به دلیل وراثت، شرایط اقلیمی، مانند آب و هوا، دما و نوع تغذیه، بعضی از این عناصر موجود در بدن آدمی بر دیگری، غلبه می نماید.

پس مزاج همان طبع است؛ یعنی گرمی، سردی، خشکی و تری را مزاج گویند.

انواع مزاج

مزاج چون از ترکیب ارکان با یکدیگر پدید می‌آید، لذا بسته به میزان ترکیب هر رکن، مزاج متفاوتی حاصل می‌گردد؛ ولی اگر بخواهیم مزاج‌ها را دسته‌بندی نماییم، چون تعداد چهار رکن در هم ترکیب می‌شوند، مزاج‌های اصلی را می‌توان در نه طبقه، به شرح ذیل دسته‌بندی کرد:

1. در تعدادی، رکن آتش بیشتر از سایر ارکان است. این افراد مزاج گرم و خشک دارند؛ آنها را صفراوی می‌گویند؛

2. در تعدادی، رکن هوا بیشتر از سایر ارکان است. این افراد مزاج گرم و تر دارند؛ آنها را دموی می‌گویند؛

3. در تعدادی، رکن آب بیشتر است. این افراد مزاج سرد و تر دارند؛ لذا آنها را بلغمی می‌گویند؛

4. در تعدادی، رکن خاک بیشتر است. این افراد مزاج سرد و خشک دارند که آنها را سوداوی می‌گویند؛

5. در تعدادی نیز این ارکان نسبتاً در حالت تعادل هستند. این افراد مزاج معتدل دارند؛

6. در تعدادی ارکان آتش و هوا بیشتر از سایر ارکان هستند. این افراد مزاج گرم دارند و از لحاظ تری و خشکی معتدل هستند؛

7. در تعدادی ارکان هوا و آب بیشتر از سایر ارکان هستند. این افراد مزاج تر دارند و از لحاظ گرمی و سردی معتدل هستند؛

8. در تعدادی، ارکان آب و خاک بیشتر است. این افراد مزاج سرد دارند و از لحاظ تری و خشکی معتدل هستند؛

9. در تعدادی ارکان خاک و آتش بیشتر است. این افراد مزاج خشک دارند و از لحاظ گرمی و سردی معتدل هستند.

بنابراین هر فرد از بدو تولّدش، دارای حرارت و رطوبت غريزي می باشد که به آن، مزاج اصلي يا جبلي می گویند.

در جدول زیر، این طبقات به صورت تصویری نشان داده شده‌اند:

تعریف خلط:

یکی دیگر از اصطلاحاتی که در این مبحث نیاز است با آن آشنا شویم، خلط می‌باشد.

هر غذایی که می‌خوریم، هنگامی که وارد بدن ما می‌شود، هضم آن در معده آغاز می‌گردد و به کبد می‌رود. در کبد، چهار خلط یا چهار نوع مایع تولید می‌شود که نام و خصوصیات آنها به قرار زیر است:

الف) خلط دم که دارای مزاج گرم و تر است؛

ب) خلط صفرا که دارای مزاج گرم و خشک است؛

ج) خلط بلغم که دارای مزاج سرد و تر است؛

د) خلط سودا که دارای مزاج سرد و خشک است.

اگر چه همه این اخلاط در خون موجودند، امّا خدا برای صفرا و سودا جایگاه ذخیره در نظر گرفته است.

طحال: جایگاه ذخیرة سودا است.

کیسة صفرا: جایگاه ذخیرة صفرا است که در آن جمع باشند و در صورت نیاز به اندازة لازم در بدن انتشار یابند.

امّا دم و بلغم در عروق خونی و لنفاوی و... در حال گردشند.

وجود هر چهار خلط در بدن انسان ضروریست؛ امّا در حدّ خاص و معین و کمبود یا فزونی هر یک از آنها، باعث سوء مزاج یا غلبة اخلاط می‌گردد که در این حالت، برای رفع مشکل باید تدابیر مربوطه رعایت و درمان صورت پذیرد.

دم یا دموی‌ها (خون)

مزاجی است که از طریق ارث، از پدر و مادر به فرد منتقل می‌شود و از زمان تولّد در فرد وجود دارد و یک حالت طبیعی برای آن فرد به حساب می‌آید.

هر مزاج دارای علایم و خصوصیات خاصّ خود می‌باشد که با علایم بیماری ناشی از غلبة اخلاط که در ادامه به آن می‌پردازیم، تفاوت دارد.

ویژگی‌های زیر مربوط به مزاج سرشتی افراد دموی است.

این افراد هیکل درشت و بدنی عضلانی دارند و لاغر نیستند. پوستی سرخ و سفید رنگ دارند. موهای پر پشت دارند، نبض پر و قوی دارند. خوب می‌خوابند و تحمّل بی‌خوابی را نیز دارند. پوست اینها گرم و مرطوب و نرم است؛ نه گرمایی هستند و نه سرمایی؛ امّا به نسبت، تحمّل سرما برایشان راحت‌تر است. میل به شیرینی و ترشی دارند و همه نوع غذا را می‌توانند بخورند.

این افراد انسان‌های شجاع و جسور هستند با اعتماد به نفس بالا. معمولاً مدیر و رهبر یک گروه یا یک جمع می‌باشند و خوش‌اخلاق، صمیمی، خوش‌رو و آرام هستند؛ امّا اگر عصبانی شوند، رفتارهای مخاطره‌آمیز از خود نشان می‌دهند. معمولاً اهل ریسک کردن هستند. به اندازة صفراوی مزاج‌ها منظّم و دقیق نیستند، اکثراً بی‌نظم هستند، هوش و حافظة بالایی دارند، سریع و پر انرژی هستند، میل و توان جنسی بالایی دارند، استعداد ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی

و فشار خون بالا دارند. عروق روی دست‌ها برجسته و نبض آنان پر و قوی است، قدرت حرکات بدنی آنها بالاست و صدایی رسا و محکم دارند. قدرت هضم و اشتهایشان خوب است و معمولاً یبوست ندارند.

دموی‌ها معمولاً افرادی بی‌خیال، سرزنده و اغلب بی‌حساب و کتابند.

علائم غلبة خلط دم:

اگر تعادل میان اخلاط و مقدار آنها یا کیفیت هر یک از اخلاط به هم بخورد، موجب بیماری در بدن شده یا به عبارتی، موجب غلبة یک خلط بر اخلاط دیگر در بدن می‌شود که می‌بایست مورد درمان قرار گیرد که در ذیل، علائم غلبة خلط دم ذکر شده است.

• پری رگ‌ها و پری نبض،

• سردرد و احساس سنگینی سر،

• سرخی چشم‌ها در صورت و بدن،

• ایجاد دمل و جوش و بثورات پوستی و خارش (بیشتر در تنه و کتف)،

• زیاد شدن خواب،

• احساس کسالت و خمیازه،

• احساس مزة شیرین در دهان،

• خون‌ریزی لثه و بینی،

• خارش محلّ حجامت و فصد قبلی،

• افزایش فشار خون.

بازتاب‌های رواني و رفتاری در افراد دموی:

1. علاقه‌مند به ادبيات و موسيقی، 2. استعداد شاعری، 3. علاقمند به طبيعت، 4. اهل عشق و محبّت، 5. بلندپرواز، 6. دورانديش، 7. اهل خير و معنويت، 8. خوش‌اخلاق و خوش‌رو، 9. شجاع و جسور، 10. داراي توان ريسك، 11. اعتماد به نفس بالا، 12. سخاوتمند، 13. تنوّع‌طلب و بی‌علاقه به كار تكراری، 14. معمولاً بي‌نظم، 15. نوع دوست، 16. معمولاً بدحال در تابستان، 17. داراي هوش و حافظة قوی، 18. ميل و توان جنسی فراوان، 19. چالاك و پرانرژی، 20. مستعدّ شقاوت آنی... .

علائم پوستی افراد دموی:

پوست نرم، مرطوب و گرمی دارند، منافذ پوستی درشتی دارند که از علایم منافذ درشت خوب عرق کردن است، رگ‌های دست آشکار و برجسته است، رنگ پوست گندم‌گون یا گلگون است، رنگ چشم (سفیدی) با گرایش قرمز است،،رنگ مردمک، میشی تیره و سیاه است، موی سر درشت و قابل انعطاف و دارای پیچ درشت است، رنگ مو سیاه، خرمایی تیره و روشن و معمولاً پر مو هستند.

علائم گوارشی:

مزة دهان،‌ شیرینی صبحگاهی است، دهانشان کم رطوبت است و کم تشنه می‌شوند، اشتهای زیاد و خوراک خوبی دارند، توان هضم غذا بسیار بالاست، نفخ معده ندارند، یبوست ندارند، گرایش به شیرینی کم دارند و گرایش به شوری هم بسیار اندک است، گرایش به ترشی کم دارند. بوی بد دهان ندارند، بوی بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم ندارند، تمایل به سردی‌ها ندارند؛ ولی تمایل به گرمی‌ها اندکی دارند.

توصیه و تدابیر:

افراد دموی بايد غذاهای خنک و سردی، مثل آش انار، آش آلو، آب زرشك، خيار، مركبات و ماست مصرف كنند تا حرارت بدن تعديل شود.

اگر فرد دموی همراه با غذای گرم، مثل شيرينی‌جات از مواد و اغذية سرد استفاده نكند، دچار جوش و خارش بدن، گُر گرفتگی، بي‌قراری، كهير، سوزش ادرار، سوزش سر دل و آفت دهان خواهد شد.

معمولاً بيماری‌های افراد دموی در اثر افزايش حرارت و رطوبت و به طور كلّی افزايش خون به وجود مي‌آيد كه حجامت به عنون مؤثّرترين درمان براي دموی مزاج‌ها مطرح است. چون دم گرم‌ و تر است، رژيم غذایی مناسب براي دموی‌ها رژيم غذايی سرد و خشک است.

نکاتی را که باید در زندگی روزمرّه رعایت کنند: (مزاج گرم و تر)

1. از غذاهای با فیبر بالا استفاده نمایند تا اجابت مزاج طبیعی داشته باشند؛

2. انجام حجامت سالی 2 الی 3 بار برای آنها خیلی مفید می‌باشد؛

3. کم‌خوری و استفاده از غذاهای کم‌کالری و ساده، به خصوص در ماه‌های گرم سال برایشان مفید است؛

4. بهتر است از مصرف زیاد ادویه‌های تند و انواع شور، گوشت زیاد، غذاهای نشاسته‌ای (ماکارونی، برنج، سیب‌زمینی) و گرمی‌جات، پرهیز کنند؛

5. خوردن آب و چای را حتّی ‌المقدور با چند قطره آب لیموشیرین تازه همراه کنند؛

6. هر روز 15 الی 30 دقیقه پیاده‌روی یا دویدن صبحگاهی داشته باشند؛

7. شش تا هفت ساعت خواب در شبانه‌روز برای افراد دموی کافی می‌باشد؛

8. نوشيدن روزي شش ليوان آب خنك نيم ساعت قبل و دو ساعت و نيم بعد از غذا به آنها توصیه می‌شود؛

9. خوردن زرشك، كاهو، خيار و ميوه‌جات، به خصوص سيب درختي همراه با پوست و دانه‌هاي آن برای فرد دموی مناسب است؛

10. خوردن بذرهاي ملين (مانند خاكشير، اسفرزه، تخم ريحان، بالنگو، بارهنگ، تخم مرو) مفید است؛

11. خوردن غذاهاي خام (ميوه‌جات و سبزيجات)، انواع توت، به خصوص شاه‌توت و ... ؛

12. از غذاها و نوشیدنی‌هایی که مصرف مستمر یا زیاده‌روی در آنها، برای افراد با مزاج گرم و تر مناسب نیست، پرهیز شود.

خوراکی‌های مناسب برای دموی‌ها:

گوشت‌ها و غذاها: گوشت گوسفند، برّه، بوقلمون، جگر، اردک، تخم اردک و مرغابی، رشته‌فرنگی، ماکارونی، کیک‌ها و بیسکویت‌ها، غذاهاي

سرخ شده و چرب و پرحجم، شيرينیجات قنّادي و مصنوعي، پرخوري، ادويه‌جات تند، غذاهاي شور، انواع شور (كلم شور، خيار شور و...)، كره و خامه، غذاهاي نشاسته‌اي.

سبزیجات: زیتون، زنجبیل تازه، پیاز، سیر، نعناع، شوید.

آجیل و میوه‌جات: خرما، انبه، بادام، پسته، موز، فندق، انجیر، انگور.

دانه‌ها و حبوبات: گندم

روغن‌ها: روغن کرچک، روغن ‌زیتون، روغن آفتاب‌گردان.

ادویه‌جات: فلفل سیاه، فلفل سفید، زنجبیل خشک‌شده، رازیانه، آویشن.

نوشیدنی‌ها و شیرین‌کننده‌ها: عصارة انبه، آب انگور، آب گرم، عسل، شکر، نمک، چای‌های گیاهی با طبع گرم و اغلب غذاهای شور و شیرین.

غذاهای خون‌ساز یا دم‌زا:

همچنان‌که توضیح داده شد، در طبّ اسلامی و طبّ سنّتی بخشی از موادّ پدید آمده در اثر هضم غذا که در کبد تولید می‌شود، خون می‌نامند. (البتّه این بخش، حدود نیمی از موادّی است که اصطلاحاً در طبّ کلاسیک و اصطلاح عامّه، تماماً خون نامیده می‌شود.)

بدن انسان به وسیلة خون، عضلات و ماهیچه‌ها را می‌سازد. ماهیچة قلب به وسیلة خون ساخته می‌شود، خون توانایی و انرژی بدن را تأمین می‌کند؛ از این‌رو ما باید غذاهای خون‌ساز را بشناسیم تا برای تأمین خون بدن، از آنها بهره بگیریم.

در طبّ سنّتی و اسلامی، تمامی غذاهای گرم و تر غذاهای خون‌ساز هستند؛ اعمّ از میوه‌ها، سبزیجات، دانه‌ها، لبنیات و فرآورده‌های دامی و گوشتی.

برخی از غذاهای گرم و تر عبارتند از:

• سبزیجات گرم و تر عبارتند از: پونه، نعنا، ریحان، شاهی، ‌طرخون، پیازچه، پیاز قرمز، تربچه.

• میوه‌ها: انگور، انبه، انار شیرین، خرما، موز، سیب، گلابی، زیتون.

• دانه‌ها: گندم، نخود، برنج، کنجد، سیاه‌دانه، لوبیا، گرم و تر گفته شدن لکن نسبت به نخود سرد است .

لبنیات و فرآورده‌های گوشتی گرم و تر، روغن حیوانی گرم و تر، روغن زیتون، روغن کنجد و روغن سیاه‌دانه گرم و تر هستند. گوشت گوسفند گرم و تر است. گوشت شتر گرم و تر و تخم مرغ گرم و تر است. (سفیده سرد و زرده گرم است.) تخم گنجشک و کبوتر گرم‌تر از تخم مرغ محلّی است. تخم اردک سردتر از تخم مرغ است. گوشت پرندگان آبی سردتر از گوشت پرندگان دیگر است.

و در پایان با توجّه به اینکه افراد دموی پر اشتها هستند، از کلام گهربار ائمّه(ع) بهره خواهیم برد:

پرخوری و پیامدهای آن بر جسم و جان

حضرت علی(ع) فرمودند:

«اَقْلِلْ طَعاما تُقْلِلْ سَقاما؛

خوراکی را کم کن تا بیماری را کم کنی.»

در دین مبین اسلام، بارها پرخوری و زیاده‏روی در خوردن و آشامیدن نکوهش شده است. زیاده‏روی در خواب و خوراک، از کمبود آن زیان‏بخش‏تر است؛ زیرا اسید استیک موجود در موادّ غذایی، در کبد، کلسترول تولید می‏کند و با فرستادن کلسترول به خون، هر چه بیشتر بخوریم، کلسترول بیشتری تولید می‏شود. این مسئله سبب آزردگی رگ‏هایی است که شادابی و عمر آدمی به آنها بستگی دارد. جملة معروفی است که: هر خوراکی، کمش دوا، اندازه‏اش، غذا و زیادش، بلاست. در «قرآن کریم»، اسراف در خوردن و آشامیدن، به طور مطلق نهی شده و حتّی برای عسل یا انگور با آنکه بارها ستوده شده‏اند، استثنایی وجود ندارد.

حضرت علی(ع) می‏فرمایند:

«مَنْ اَقَلَّ اَکْلُهُ صَفی فِکْرُهُ؛

کسی که خوراکش اندک باشد، فکر و اندیشه‏اش پاک شود.»

این روایت زیبا یادآور آن است که عواطف انسان در حالت گرسنگی، اندک، رقیق‏تر و هوش و حواس او بیدارتر است. در واقع، یکی از عواملی که رشد فکری را متوقّف می‏کند، زیاده‌روی در تغذیه است. اگر بیش از اندازه، موادّ غذایی وارد معده شود، ترشّحات بسیار همراه با تعداد زیادی گلبول سفید، از دیواره‏های معده، برای هضم غذا به معده سرازیر می‏شوند. در نتیجه، خون بیشتری در دستگاه هاضمه جریان می‏یابد. بدین ترتیب، دستگاه کنترل خون از سهم خون‌رسانی به مغز می‏کاهد و اکسیژن و موادّ غذایی کمتری به مغز می‏رسد و این‌گونه از قدرت خلّاقه و حسّ ابتکار و درک مطالب کاسته می‏شود.

لقمان حکیم به پسرش گفت:

با پرخوری، فکر به خواب می‏رود و زبان حکمت گنگ می‏شود و اعضا از انجام دادن وظیفة عبادی خود باز می‏ماند.

پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند:

«إنَّ مِن السَّرَفِ أن تَأکُلَ کُلَّ مَااشتَهَیتَ؛

یکی از مصادیق اسراف، این است که هر چه را اشتها پیدا کردی، بخوری.»

امروزه نیز این فرضیّه مطرح است که آیا بشر می‏تواند با نوع غذا، فرزندانی هوشیارتر و با ایمان پرورش دهد یا نه؛ البتّه در اسلام، این موضوع به اثبات رسیده است که انسان می‏تواند با انتخاب غذای حلال و منزّه، ویژگی‏های شخصیتی دلخواه را در فرزندان خود ایجاد کند.

ان‌شاءالله در شماره‌های بعد، به این مبحث بیشتر خواهیم پرداخت.

منابع: