اشاره:
سلامت جنسی به معنای برخورداری هر یک از زن و مرد از رابطة جنسی مشروع، عاطفی، به موقع و همراه با صفا و صمیمیت و رعایت حقوق و احترام متقابل با همسر خود است؛ رابطه‌ای که زمینه‌ساز سلامت جسمی، آرامش روانی و رشد معنوی هر یک از زوجین، تحکیم بنیاد خانواده، تولید نسل شایسته و ایجاد جامعه‌ای سالم است.
با توجّه به ضرورت و اهمّیت توجّه نظام اسلامی به موضوع سلامت جنسی افراد جامعه، در گفت‌وگو با دکتر محمد روشن، دانش‌آموختة حوزه و دانشگاه و عضو هیئت علمی و سرپرست پژوهشکدة خانوادة «دانشگاه شهید بهشتی» به بررسی وجوه مختلف این موضوع، به ویژه ضرورت آموزش جنسی پیش از ازدواج، به عنوان یکی از پیش‌نیازهای سلامت جنسی، پرداخته‌ایم.
گفت‌وگو با دكتر محمّد روشن، دکترای حقوق خصوصی و خارج فقه و اصول، عضو هیئت علمی و سرپرست «پژوهشکدة خانوادة دانشگاه شهید بهشتی»
• نظام اسلامي در زمينة تأمين سلامت جنسي اقشار گوناگون جامعه، چه وظايف و مسئوليت‌هايي بر عهده دارد؟
من به «حقّ بر سلامت» قائل هستم. حقّ بر سلامت، اين است كه همة افرادي كه در جامعه زندگي مي‌كنند، حاكميت وظيفه دارد آنها را در شرايط سالم و سلامت نگه دارد. جزو حقوق مردم اين است كه دولت واكسن‌هايي را كه بايد يك كودك يا بزرگسال بزند، به موقع معرفي كند و آنها را در دسترس همگان قرار دهد؛ هر عامل بيروني را كه موجب تهديد سلامت جسمي مردم است، كاهش دهد و حتّي به صفر برساند؛ مثلاً افرادي كه در اتوبان‌ها زندگي مي‌كنند، حق دارند بگويند صداي اتوبان، ما را اذيّت مي‌كند. شهرداري هم بايد ديوارهاي نيم‌دايره درست كند تا صوت به اتوبان برگردد و به آپارتمان‌هاي مردم منتقل نشود يا مردمي كه در اطراف فرودگاه مهرآباد زندگي مي‌كنند، حق دارند از سازمان هواپيمايي كشوري بخواهند كه در ساعاتي از روز، هيچ پروازي در اين فرودگاه انجام نشود؛ چون آلودگي‌هاي صوتي، سلامت آنها را به مخاطره مي‌اندازد. پس سلامت جسمي و روحي دو عامل هستند كه حاكميت بايد نسبت به آنها اهتمام داشته باشد. بخشي از سلامت روحي و جسمي، ايجاد سلامت جنسي است و طبيعي است كه ما مكلّف هستيم اينها را رعايت كنيم.
• بر اساس آموزه‌هاي فقهي و حقوقي اسلام، چه اصول و چارچوب‌هايي بر آموزش‌هاي جنسي به اقشار گوناگون جامعه حاكم است؟
مايلم در اين زمينه، به آداب و سنن بپردازم. در روستاهاي ما وقتي ازدواج صورت مي‌گيرد، افرادي هستند آموزش‌هاي لازم را به عروس يا داماد مي‌دهند. اين نظام سنّتي، نظام درستي بوده است؛ يعني فردي كه از نظر سنّي به داماد نزديك بود، آموزش‌هاي لازم را به داماد مي‌داد و مستهجن هم نبود. متأسّفانه بعضي از اين سنّت‌ها متروك شده است و عملاً آموزش‌هاي جنسي به وسيلة چيزهايي انجام مي‌گيرد كه خود اينها در آموزش و بهره‌برداري‌هاي جنسي، انحراف‌آور است؛ حتّي گاهي اوقات مي‌گويند اشكال ندارد، ما تجويز مي‌كنيم كه يك سي دي يا برنامة تلويزيوني فلان را نگاه كنيد و گاهي اوقات متخصّصان، افراد را به چنين موردهايي ارجاع مي‌دهند؛ ولي غافلند كه اين رابطه‌ها، استاندارد و درست نيست. همچنین آنها مبتني بر انسانيت و شرافت انساني نيست. صرف لذّت‌جويي و نفع‌گرايي محض است. بايد اين كار را به درستي انجام دهيم و لازم است براي اينكه سلامت جنسي افراد حفظ شود، در سنين مناسب، آموزش‌هاي مختلفي بدهيم. الآن درسي با عنوان «شكوه همسرداري» در دانشگاه وجود دارد. افراد در اين واحد درسي، آموزش مي‌بينند که چگونه خانه‌هايشان را اداره كنند، با همسرشان چگونه رفتار كنند و بعد هم طرفين انتظارات جنسي متعارفي كه وجود دارد، برآورده كنند.
در روايات داريم كه افراد از ائمّه(ع) راجع به مسائل ريز جنسي سؤال مي‌كردند و آنها جواب مي‌دادند؛ يعني كسي از امام معصوم(ع) دربارة رابطة جنسي‌اش سؤال‌هايي را مي‌پرسد و به امام مي‌گويد كه اين رابطه درست است يا غلط. اگر اين سؤال، سؤال بدي باشد، امام معصوم(ع) كه فعل، قول و تقريرش براي ما سنّت است، بايد به او بگويد كه چرا اين سؤال را مي‌كني؟ مي‌بينيم امام دقيقاً پاسخ مي‌دهد. در مورد مسئلة خاصّي از امام سؤال مي‌شود كه من مي‌خواهم چنين بهره‌مندي جنسي از همسرم داشته باشم. آيا مي‌توانم يا نه؟ جالب است كه امام ضمن اينكه توضيح مي‌دهد، مي‌گويد ما اين‌گونه بهره‌مندي جنسي نداريم؛ يعني نه اينكه حرام است؛ بلكه ما اين‌گونه عمل نمي‌كنيم. حال بعضي فقها از اين، حكم حرمت فهميده‌اند يا بعضي فقها بر كراهت شديد حمل كرده‌اند و بعضي فقها مي‌گويند انجام اين عمل مجاز است. در واقع، امام معصوم(ع) نمي‌خواهد به اين شيوه ارتباط داشته باشد؛ ولي اين آدم مي‌خواهد. پس براي او مجاز است.
پس پرسيدن اين‌گونه سؤالات اشكال نداشته است و امام معصوم هم بدون سانسور پاسخ مي‌داد. از فعل امام معصوم(ع) نتيجه مي‌گيريم كه آموزش اين سؤال و جواب بي‌اشكال است، منتها نبايد به استهجان كشيده شود. همين كلاس‌هايي كه با عنوان «تنظيم خانواده» در دانشگاه برگزار مي‌شد كه در حدّ خودش، بهداشت جنسي و راه‌هاي پيش‌گيري را به بچّه‌ها آموزش مي‌داد، متأسّفانه گاهي اوقات به صورت مستهجن ارائه مي‌شد كه اين كار خلاف اخلاق است و نبايد انجام شود. مسائل جنسي را بايد در زمان مناسب و سنين درست و با رعايت اخلاق، آموزش داد.
• ارضاي درست و كامل نيازهاي جنسي زوجين در تحكيم بنيان خانواده، چه جايگاه و نقشي دارد؟
يكي از مشكلاتي كه در حال حاضر وجود دارد، اين است كه خانواده‌ها آن انسجامي را كه بايد داشته باشند، ندارند. يكي از دلايل آن هم اين است كه افراد وقت كمتري براي اعضاي خانواده مي‌گذارند و وقتي هم كه در خانه حضور دارند، عملاً تلويزيون متكلّم وحده شده و بقيه حواسشان به اين است كه عاقبت اين سريال يا فيلم چه خواهد شد و اعضاي خانواده با هم گفت‌وگو نمي‌كنند. از طرف ديگر، تكنولوژي‌هاي جديد، باعث گسست خانواده‌ها شده است؛ به اين معنا كه گاهي اوقات شش يا هفت نفر در مهماني هستند؛ يكي مي‌خندد، يكي عبوس است و يكي با دقّت جواب
مي‌دهد. مي‌بينيد كه اين هفت نفر كه كنار هم نشسته‌اند، هر كدامشان در هفت خانة ديگر و در هفت شرايط مختلف روحي و رواني سير مي‌كنند. اينكه گفته مي‌شود مهماني مستحبّ است، براي اين است كه بين افراد انس و الفت ايجاد شود؛ در حالي‌كه امروزه در يك خانوادة چهار نفره، يكي پشت كامپيوترش نشسته، يكي با لپ‌تاپ مشغول است، يكي با تلفن همراهش در وايبر جوك مي‌خواند يا مي‌نويسد. اينها متأسّفانه باعث گسست خانواده‌ها شده است.
نكتة ديگر اين است افراد تا زماني كه در خانه شاد هستند، با فيلم و اين ابزار، خودشان را سرگرم مي‌كنند. وقتي به رختخواب مي‌روند، خسته هستند؛ به ويژه مردان ايراني كه فكر مي‌كنند خانم خانه بايد آشپزخانه را مرتّب كند و بعد بيايد بخوابد. حال اين آقا در بستر خوابيده و خوابش برده است و خانم به بستر مي‌رود و اين دو اصلاً هيچ ارتباطي با هم ندارند؛ حتّي اگر هم بخواهند ارتباطي داشته باشند، هر دو خسته و كوفته هستند. متأسّفانه زندگي ماشيني، شرايطي را به وجود آورده كه افراد بايد شش صبح، نمازشان را بخوانند و بعد هم براي كار آماده شوند و ساعت يك شب هم براي استراحت به بستر بروند. اين پنج ساعت استراحت كم است و اصلاً فرصتي براي داشتن ارتباط مناسب ندارند. بعد اين آدم، فردا در جامعه، چشم و دلش به همه سو مي‌دود؛ يعني هر آدمي را مي‌بيند، به چشمش زيبا مي‌آيد. چون در وقت مناسب خودش نتوانسته است ارتباط برقرار كند، در وقت نامناسب، دنبال برقراري ارتباط است و اين حالت به خانواده آسيب مي‌زند. طبيعي است كه افراد بايد سبك زندگي‌شان را تغيير دهند. بايد ساعت ده شب، چراغ‌هاي خانه را خاموش كنند تا استراحت مفيد داشته باشند.
• ناتواني در برقراري ارتباط درست جنسي تا چه اندازه در اختلافات زناشويي مؤثّر است؟
بعضي از روانشناسان معتقدند كه 98% اختلافات خانوادگي به اتاق‌هاي خواب برمي‌گردد؛ زيرا آنها ارتباط جنسي مناسبي با هم نداشتند و اين مسئله خيلي جدّي است.
• آموزش‌هاي جنسي پيش از ازدواج و پس از ازدواج در كاهش اين اختلافات چقدر مؤثّر است؟
آموزش جنسي ضروري است؛ زيرا اين دو نفر مي‌خواهند از هم بهرة جنسي ببرند. حال اگر ندانند به چه شيوه‌اي بايد بهره‌مندي مناسبي داشته باشند، ارضا نمي‌شوند. اگر از طريق درست و معمولي ارضا نشوند، طبيعي است كه به‌طور غير معمول و نادرست ارضا مي‌شوند؛ يعني تلاش مي‌كنند از طريق غيرخانواده ارضا شوند. خوشبختانه در كشور ما، هنوز زنان داراي چنان عفافي هستند كه وقتي ارضا نشوند، فقط تمايلات دروني خود را سركوب مي‌كنند؛ امّا در مورد مردان اين‌گونه نيست. وقتي نتوانند در بستر خانواده، مشكلاتشان را حل كنند، به بيرون از بستر خانواده پا مي‌گذارند و به خودشان اجازه مي‌دهند اين نياز‌ها را از راه‌هاي ديگري برطرف كنند.
• روابط و رفتارهاي ناهنجار جنسي پيش از ازدواج، چه تأثيري بر روابط زوجين دارد؟
طبيعي است كه اگر رفتار متعدّد و عملكرد جنسي متفاوت باشد، زوجين آن لذّتي را كه بايد ببرند، در دفعات بعد نخواهند برد؛ به اين علّت كه زن يا مردی که چند تجربة جنسي داشته است و از نظر روحي، خودش را در اختيار طرف مقابلش به تنهايي قرار نمي‌دهد. گاهي اوقات، طرف در ذهن خودش دچار زنا مي‌شود؛ به اين معنا كه با همسر خودش هم‌بستر مي‌شود؛ ولي در واقع، در عالم خيال، اتّفاق ديگري مي‌افتد و زنا مي‌كند - البتّه نه زنايي كه از نظر حقوقي جرم باشد و تازيانه بزنيم - از نظر اخلاقي مرتكب زنا مي‌شود.
• افزايش تحريك‌هاي جنسي در جامعه بر استحكام بنيان خانواده چه اثري دارد؟
اگر اين تحريك‌ها عمومي باشد، باعث فساد در جامعه مي‌شود.
• ورود رسانة ملّي را به حوزة سلامت جنسي تا چه اندازه، ضروري مي‌دانيد؟
اينكه رسانة ملّي آموزش بدهد، كار خوبي است؛ امّا صيانت از اين كار خيلي سخت است. به قول مقام معظّم رهبري كه در كنگرة خانواده و سلامت جنسي خدمتشان بوديم، بحث شد كه آيا اصلاً صلاح است بعضي آموزش‌هاي جنسي را در جامعه بدهيم؟ ايشان گفتند كه اژدهاي خفته را بيدار نكنيد. اينكه رسانه آموزش جنسي بدهد، خوب است؛ امّا آيا مطمئن هستيد كه اين بحث‌ها را فقط زوجين مي‌بينند و كودكان نمي‌بينند؟ گاهي اوقات كنجكاوي كودكان باعث مي‌شود بعضي مسائل را ببينند و باعث انحراف آنها شود. بايد جلوگيري كرد. در اعتياد هم بعضي از كساني كه معتاد مي‌شوند، به دليل باهوش بودنشان است؛ امّا در عين حال جست‌وجوگر هم هستند. حالا اگر اين فرد موادّي را تجربه كرد و آلوده شد، چه مي‌شود؟ اگر اين مسائل در رسانه مطرح شد و در دسترس افراد و مردم قرار گرفت، خوف آن مي‌رود كه اژدهاي خفته را بيدار كنيم. كودكي كه در مورد اين موضوعات فكر نمي‌كرد، حالا در اين مورد فكر مي‌كند و منحرف مي‌شود. اين كار خيلي سختي است.
• با توجّه به اينكه فرموديد آموزش به خودي خود، خوب است، اگر رسانة ملّي بخواهد ورود پيدا كند، فكر مي‌كنيد در اين حوزه بايد به چه نكاتي توجّه كند؟
بايد از يك طرف، عفاف را ترويج كند؛ يعني افراد به اين تقيّد برسند كه ارتباطات جنسي‌شان بايد به حدود شرعي محدود باشد؛ حتّي اگر شرع را هم قبول ندارند، به حدودي محدود باشد؛ وگرنه ممكن است هم خودشان در معرض خطر قرار بگيرند و هم ديگران را در معرض خطر قرار بدهند. فكر مي‌كنم در «ايران» اگر تلويزيون‌هاي كابلي داشتيم، بهتر بود؛ امّا در ايران چنين چيزي نداريم. نگراني‌ام بيشتر از اين است كه اين آموزش‌ها در دسترس افرادي قرار بگيرد كه به هيچ وجه نبايد اين آموزش‌ها را ببينند.
منبع: «سلامت جنسی در اسلام با تأکید بر نقش رسانة ملّی»، به کوشش ابراهیم شفیعی سروستانی، ادارة کلّ پژوهش‌های اسلامی رسانه، ج 2، چاپ اوّل، 1395، صص 50-41.