ماجرای آن گردنة صعب العبور

مرتضی مهدوی یگانه

شمیم عطر سیب: جستارهای قرآنی با صیغة ولایت مهدوی

خلقت انسان، موضوعی بس مهم است که آیات متعددّی از قرآن به بیان آن پرداخته است؛ از جمله، «سورة بلد» است که در بخشی از آن چنین آمده:

«أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ ٭ وَ لِساناً وَ شَفَتَيْنِ ٭ وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ ٭ فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَة...؛1

آیا برای انسان دو چشم قرار ندادیم و یک زبان و دو لب؟ و آیا او را به دو راه (خیر و شر) هدایت نکردیم؟ امّا این انسان ناسپاس از آن گردنة مهم بالا نرفت...»

آیات بعدی، گذشتن از عقبه یا گردنة مهم را در گرو اعمالی، چون آزاد کردن بنده، سیر کردن انسان‌های گرسنه، رسیدگی به ایتام (خصوصاً از خویشاوندان)،‌کمک به مستمندان و ضعفا و نیز در گروی ایمان و ارزش‌هایی همچون صبر، استقامت و مهربانی به دیگران می‌داند.

و آنگاه از چنین افرادی، به عنوان «اصحاب المیمنة»، یا اهل رستگاری و سعادت یاد می‌فرماید.2

به این ترتیب، کسانی از این گردنة سخت عبور می‌کنند که هم دارای ایمان هستند و هم اخلاق والایی، همچون دعوت به صبر و عواطف انسانی دارند و هم اعمال صالحی چون آزاد کردن بردگان و اطعام ایتام و مسکینان انجام داده‌اند. به تعبیر دیگر در سه میدان ایمان، اخلاق و عمل گام می‌گذارند و سربلند و سرافراز بیرون می‌آیند.3

از تأمّل در آیات این سوره، چنین برمی‌آید که خداوند انسان را آفرید و از آفرینش او هدفی در نظر داشت و آن، رسیدن به سعادت ابدی و قرار گرفتن در زمرة سعادتمندان است که در آیة 18 این سوره، به آن اشاره شده است.

همچنین برای رسیدن به این هدف، خداوند به انسان امکانات و ابزارهای لازم، از جمله اعضا و جوارحی، مانند چشم، زبان و لب عطا فرموده است و او با این تجهیزات و امکانات، باید راهی بسیار سخت را بپیماید (آیة 6) و از گردنه‌های مشکل بگذرد (آیة 11).

امّا طیّ این راه بسیار سخت و عقبة صعب العبور، هیچگاه بدون کمک و همیاری همراهان و تعامل سازنده با آنان در توصیه کردن یکدیگر به استقامت و صبر براساس ایمانی محکم و استوار ممکن نیست (آیه17).

نقش امام معصوم و امامت و ولایت در این عرصه

امّا سؤالی در اینجا برای انسان‌های فرزانه و ژرف‌اندیش مطرح می‌شود و آن اینکه: آیا در ظاهر این آیات و نیز در لایه‌های درونی و نهان آن، سخن دیگری وجود ندارد؟

پاسخ این سؤال قطعاً مثبت و آن نقش انسان کامل و امام معصوم در این ساحت است.

تأمّل و تعقّل در این آیات، نشان می‌دهد که ساختار آفرینش انسان هیچگاه بدون وجود امام و راهنمای الهی کامل نیست و هدف از خلقت او محقّق نمی‌گردد؛ امّا آیا این آیات، در بیان حقیقت مزبور ساکت است و هیچ اشاره‌ای به آن ندارد؟

این‌گونه نیست. با ژرف‌نگری در آیات می‌توان به این حقیقت دست یافت. بیان مطلب در پیوند با نکات زیر امکان‌پذیر است:

1. آیا سوگندهایی که خداوند در آیات آغازین سوره می‌خورد، خصوصاً سوگند به وجود مقدّس ابراهیم و فرزندش، اسماعیل که پیامبر اکرم(ص)‌ و امامان معصوم(ع) از نسل ایشان هستند (آیة 3)، نمی‌تواند اشاره به جایگاه رهبری و راهنما برای امّت در مسیر تکامل و بندگی داشته باشد؟ خصوصاً وقتی توجّه کنیم که این سوگندها با جواب سوگند باید هماهنگ باشد؛

2. در جایگاه نظام تشریعی خداوند، جهان به عنوان راه مطرح است، آخرت هم مقصد. زاد راه، تقوا و بندگی است و انسان، رهروی این راه به شمار می‌آید. این ساختار بدون امام و راهنما، قطعاً ناقص خواهد بود و در آفرینش الهی، نقص وجود ندارد. پس اگر در آیات سورة بلد، سخنی از انسان، راه سخت و گردنة صعب العبور، ضرورت ایمان و ارزش‌های انسانی و حرکت گروهی و اجتماعی مطرح است، لاجرم باید این مجموعه کامل باشد و کمال آن، به وجود امام و راهنما و جریان امامت و ولایت او باشد.

به بیان دیگر، سخن این سوره، صرفاً در سطح شخصی و فردی مطرح نیست که البتّه آن نیز بدون اتّصال به نظام ولایت و امامت امام معصوم، محتوا و حقیقت قابل قبولی نخواهد داشت.

امّا علاوه بر این، سورة بلد بر تعاملات اجتماعی امّت در مسیر حیات طیّبة ایمانی، تأکید خاصّی دارد (آیة 17).

جایگاه نظام اجتماعی در اسلام نیز مؤیّد این سخن است. بر این اساس، شکل‌گیری امّت و ضرورت تعاملات و نظامات اجتماعی مردم نسبت به یکدیگر و وجود یک رهبر دینی و امام معصوم را ایجاب می‌کند؛ وگرنه تحقّق هدف خلقت و نیل به مقصد غایی حرکت انسان‌ها در اسلام، یعنی سعادت آنان، هیچ تضمینی نخواهد داشت و این خود، به معنای نقض غرض در آفرینش انسان و جعل نظام تشریع الهی خواهد بود که البتّه بر خداوند روا نیست؛

3. سختی طیّ راه سعادت و عبور از گردنه‌های صعب نیز ایجاب می‌کند خداوند بندگان خود را تنها نگذارد و امام و راهنمای دلسوز و یاور مؤمنان برای آنان معیّن فرماید. این، حکم عقل و قضاوت خرد است؛

4. علاوه بر حکم خرد، آیة 10 این سوره که از نشان دادن راه خیر و شر سخن می‌گوید، نشان می‌دهد که خداوند حکیم برای طیّ راه سعادت انسان، صرفاً امکانات مادّی (چشم، زبان، لب و اعضای دیگر) به او نداده است؛ بلکه هادی، امام و رهبر، نیز قرار داده؛ حتّی اگر کسی اصرار کند که منظور از هدایت به خیر و شر در آیة 10، صرفاً معطوف به قوای هدایتگر درونی، مانند فطرت و عقل است، باز به معنای نفی هدایتگران بیرونی، مانند انبیاء و اولیاء نیست؛ زیرا اصرار مزبور هیچ‌گونه مستند عقلی و نقلی ندارد و عکس آن صادق است؛ چنان‌که در روایات، بر حجّت‌های درونی و بیرونی، هر دو تأکید شده است؛ باز عقل حکم می‌کند خدایی که به انسان امکانات مادّی، مانند اعضا و جوارح برای طیّ راه هدایت عطا می‌کند، امکانات معنوی، مانند پیامبر و امام را نیز عنایت فرماید؛ زیرا ملاک ضرورت عطا در اینجا نیز وجود دارد؛ خصوصاً که بدون قسمت دوم، آن امکانات، ناقص خواهد بود و انسان‌ها

حق دارند به خداوند اعتراض کنند که امکانات و لوازم هدایت ما در دنیا کافی نبود؛

5. نگاهی به آیات دیگر قرآن و عنایت به تفسیر قرآن و خود قرآن نیز تأکید می‌کند وقتی دشمنان درونی و بیرونی انسان، زمینه‌های لغزش و گمراهی او را بسیار فراهم می‌کنند و او را در انجام اعمالی، چون آزاد کردن بنده، سیر کردن گرسنه و آنچه در آیات 13 تا 17 سورة بلد آمده است، آماج وسوسه‌ها و الهامات شیطانی قرار می‌دهند، خداوند قطعاً بندگان خود را تنها نمی‌گذارد و با تعیین راهنمایان و امامان منصوب از طرف خود، او را یاری می‌رساند؛

6. در آیات پایانی سورة بلد (آیات 17 تا 19) که سخن از دو جریان حق و باطل و دو خطّ ایمان و کفر و طرفداران و پیروان آن دو در جهان مطرح است نیز تأکید دیگری بر ضرورت وجود امام بر حق برای رهبری پیروان راه حق وجود دارد و انگار این حقیقت، جز چشم بستن بر واقعیات و حقایق عالم نیست. حال اگر در ظاهر آیات این سوره، بر آن تصریح نشده، نمی‌توان از طرح عقلانی آن در باطن و لایه‌های درونی آیات چشم‌پوشی کرد؛ چرا که قرار گرفتن در خطّ ایمان و مقابله با جبهة کفر، جز با وجود امام بر حق ممکن نیست؛

7. همان انسان ناسپاسی که در آیة 6 این سوره می‌گوید: «وای بر من که اموال زیادی را از بین بردم و ندانستم که چگونه آن را مصرف کنم؟!» خداوند در آیة 11 از او انتقاد می‌کند که چرا او از گردنة سخت و بزرگ عبور نکرد، می‌تواند در قیامت احتجاج کند که: خداوندا! چرا برای من امام و رهبری مطمئن قرار ندادی تا بتوانم این راه مشکل را طی کنم و اعمال صالح انجام دهم؟ و خداوند هیچگاه محکوم و مغلوب نخواهد بود؛‌ یعنی حتماً در دنیا برای انسان امام و راهنما قرار داده تا بتواند آن مسئولیت و رسالت عظیم را بر گردن او بگذارد.

چنان‌که ملاحظه می‌شود، نقش امام معصوم و رهبری دینی در نقشة راه خلقت انسان (هر جا که سخن از آفرینش و راه هدایت او، از جمله در سورة بلد، مطرح است) به خوبی روشن و غیرقابل انکار است. منحصر کردن هادی و راهنما در وجود پیامبر(ص) نیز تصوّری نابخردانه و ناقص است؛ زیرا بعد از پیامبر(ص) به حکم دلیل عقل، باید راهنمایان دیگری، به عنوان جانشینان او از سوی خداوند باشند تا حفظ و نشر دین و اهداف رسالت پیامبر(ص) در هدایت انسان‌ها تضمین گردد؛ دلایل نقلی از آیات و روایات که جای خود دارند.

کلامی بزرگ و برتر از تمام دنیا

8. اکنون، بعد از کنکاش در مورد جایگاه امام در نقشة راه آفرینش

انسان در خود آیات سورة بلد، نوبت به احادیث و فرمایش‌های ائمّه(ع) می‌رسد که در مورد آیة 11 سورة بلد، عبور از گردنة سخت، سخن گفته‌اند. ما در اینجا، تنها یکی از آنها را نقل می‌کنیم.

ابان بن تغلب می‌گوید: به امام صادق(ع)‌ عرض کردم: فدایت شوم! در مورد آیة «فلااقتحم العقبة» چه می‌فرمایید؟ فرمودند:

«من اکرمه الله بولایتنا فقد جاز العقبة؛ و نحن تلک العقبة الّتی من اقتحمها نجا؛

هرکس که خداوند او را به ولایت ما گرامی بدارد (ولایت ما را بپذیرد و در مسیر آن حرکت کند)، همانا از آن گردنه عبور کرده و ماییم این گردنه که هر کس از آن بگذرد، نجات یافته است.»

ابان گوید: در اینجا امام قدری سکوت کرده و سپس فرمودند: «آیا می‌خواهی سخنی بگویم که برایت از دنیا و آنچه در آن است، بالاتر و بهتر باشد؟»

گفتم: بفرمایید. فرمودند:

«اینکه خداوند می‌فرماید «فکّ رقبة»؛ گذر از عقبه این است که انسان مؤمن، بنده آزاد کند، معنایش این است که مردمان همه به جز تو و آنان که مانند تو در مسیر امامت و ولایت ما باشند، مسیر جهنّم را پیموده و بندة آتش هستند. همانا خداوند شما را به ولایت ما اهل بیت(ع) از اسارت و عذاب جهنّم آزاد کرده است.»4

نکتة مهم این است که از تقابل اهل کفر و ایمان در آیات پایانی سوره و نیز تقابل مؤمنان به ولایت امام حق و منکران آن، برمی‌آید که اهل آتش در کلام امام صادق(ع) کسانی هستند که مقابل امام بر حق، جبهه گرفته، امامت او را انکار کرده و به تعبیر آیة 19 سورة بلد، «به آیات خدا کفر ورزیده و رهروان راه شوم» هستند.5

آری. امروز نیز سخن از ولایت امام برحق، برترین و ارجمندترین حرف و از همة دنیا بهتر و ارزشمندتر است. این ولایت، عنصر اصل نقشة راه ایمان و محور اساسی مسیر هدایت و رشد و تعالی انسان و جوامع انسانی است. نازلة این ولایت در زمان غیبت امام(عج) که در ولایت فقیه جامع الشّرایط متجلّی و رهبری نظام مطرح است نیز در جایگاه و رتبت خود، همین نقش و تأثیر را دارد.

پی‌نوشت‌ها: