سیّد مهدی واعظ موسوی
اشاره:
محبّت تنها تأمین خورد و خوراک و نیازهای مالی نیست؛ بلکه هنری است که باید بیاموزیم
تنبیه در لغت، به معنای آگاه و متوجّه کردن است که در مقابل آن تشویق وجود دارد.
تشویق از ریشة شوق می‌آید که منظور از آن، به شوق آوردن فرد مقابل است. این مفهوم به این معناست که در فرد، احساس نیازی برای حرکت به سمت مورد نظر خودمان ایجاد کنیم. نحوة صحیح تنبیه و تشویق، یک هنر محسوب می‌شود.
اوّلین چیزی که به عنوان مربّی، مسئول تربیتی، والدین و برادر و خواهر بزرگتر باید بدانید، این است که تربیت و انضباط تفاوت دارد.
انضباط، نوعی صنعت است؛ مانند زمانی که یک میلگرد آهنی را توسط گیره خم می‌کنید تا چیزی بسازید. در صنعت، تصنّع وجود دارد؛ به معنای فقدان اختیار. انضباط نیز فاقد اختیار است؛ به‌طوری که افراد در مقابل ارادة ناظم، بی‌اختیار و گوش به فرمان می‌باشند.
به طور مثال، پادگان نظامی در مدّت دو الی سه ماه، فرد را منضبط می‌کند و شاید به دلیل همین امر در گذشته، به دوران سربازی، اجباری می‌گفتند.
امّا تربیت، به فعل درآوردن قوای درونی انسان‌هاست. به بیان ساده‌تر، مسئول تربیتی، استعدادهای درونی فرد را شکوفا می‌کند.
متربّی یا فردی که مورد تربیت واقع می‌شود، مانند رایانه‌ای که در زمان خرید، دارای اطّلاعات ابتدایی از سوی شرکت سازنده است تا آن را قابل استفاده کند، استعدادهایی طبیعی و درونی دارد که درست مثل نرم‌افزارهایی که کاربر برای انجام فعّالیت‌های خود روی رایانه نصب می‌کند، باید آنها را کشف و شکوفا کرد.
همان‌طور که خداوند می‌فرماید: «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها...»، انسان در بدو تولّد خالی از آموزه‌ها و اطّلاعات نیست.
از سوی دیگر، تربیت، شیوة انبیاست و در این مورد نوشته شده که پیامبران همیشه در صدد بیرون کشیدن دفینه‌های عقل انسان‌ها بودند.
پس می‌توان این‌طور نتیجه گرفت که وظیفة مربّی، استفاده از آموزه‌های اسلامی، برای تبدیل قوای بالقوّة فرد به قوای بالفعل است.
حال این سؤال مطرح می‌شود که تشویق مقدّم است یا تنبیه؟
شهید بهشتی در این‌باره جملة معروفی دارد: جاذبه در حدّ اعلی، دافعه در حدّ ضرورت. این جمله، پاسخ مناسبی برای این سؤال است که چرا در نظام خلقت، همیشه مثبت‌ها مقدّم هستند.
این امر در قرآن نیز تصدیق شده است، خداوند می‌فرماید: «وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ؛ رحمت من همه چیز را فراگرفته است.» پس باید رحمت مقدّم باشد.
پیرو تکمیل این بحث، شهید مطّهری(ره) می‌گوید: رحمت صفت غالب است؛ امّا مگر نه این است که خداوند قهر و انتقام نیز دارد؟ پس
جایگاه این صفت نسبت به رحمت خدا کجاست؟ شهید مطهّری در پاسخ به این پرسش می‌گوید: آنها در دل رحمت هستند.
برای نمونه ما در قانون اسلام، قصاص داریم؛ امّا قصاص به تنهایی موضوعیت ندارد و زمانی مطرح می‌شود که لازم باشد؛ مثلاً قصاص فرد قاتل، مرگ اوست؛ زیرا اگر مرگ این قاتل درس عبرتی برای دیگران نشود، امر کشتن، امری آسان و عادّی می‌شود. در واقع، قصاص برای ادامة زندگی صورت می‌گیرد. قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: «وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاْ أُولِيْ الأَلْبَابِ» که به این نکته اشاره می‌کند که خداوند بندگانش را دوست دارد و نمی‌خواهد کسی کشته شود؛ امّا برای عبرت دیگران، چاره‌ای جز این نیست.
در توضیح جاذبه در حدّ اعلی، روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که به آقایان می‌فرمایند: «در ارتباط با همسرانتان تا می‌توانید «نه» نگویید.» این روایت به این معناست که دین مبین اسلام مردم را به مهربانی و عطوفت دعوت کرده است.
بهترین راه تربیت، انجام رفتار صحیحی است که از فردی که می‌خواهیم او را تربیت کنیم، انتظار داریم؛ مثلاً اگر پدری نماز بخواند و در عین حال دروغ هم بگوید، فرزندش اثر نماز و عبادت را در او نمی‌بیند و به دین و نماز روی خوش نشان نمی‌دهد.
حال به بحث تشویق می‌پردازیم. تشویق امری عملی است؛ برای نمونه فرض کنید شخصی پس از بازگشت از «مکّه» برای فردی دیگر از خوبی این سفر می‌گوید، این فرد تشویق می‌شود که او هم این سفر را تجربه کند؛ امّا اگر همین فرد بدون رفتن به مکّه، از خوبی این سفر بگوید، شخص مقابل به حرف او اعتنایی نمی‌کند؛ چرا که می‌داند تجربه‌ای پشت این حرف نیست. پس برای مؤثّر واقع شدن تشویق، باید عملاً اقدام نمود.
اگر بخواهیم مثال ملموس‌تری بزنیم، می‌توانیم به عکس العمل «آمریکا» در مقابل راهپیمایی‌های مردم «ایران»، مانند راهپیمایی22 بهمن اشاره کنیم. اگر گفته‌ها و نظرات آمریکا را در مورد ایران، قبل و بعد از راهپیمایی مقایسه کنیم، متوجّه می‌شویم که نظرات بعد از راهپیمایی ملایم‌تر شده است.؛ زیرا همبستگی مردم را عملاً به آنها نشان داده‌ایم.
این در صورتی است که اگر صدها سخنرانی در مورد یکپارچگی ملّت ایران صورت می‌گرفت، چنین بازخوردی نداشت.
پس برای تشویق فرد به انجام عملی، باید خود نیز آن عمل را انجام دهیم.
نمونة عینی‌تر این قضیه، مادری است که فرزند خود را به نماز خواندن ترغیب می‌کند؛ امّا اثری از آن نماز در خودش یافت نمی‌شود. در نتیجه، فرزند به حرف مادر اعتنایی نمی‌کند. در واقع، مشکل از طرف فردی که مورد تربیت قرارگرفته است، نمی‌باشد؛ بلکه مربّی عملی را از او می‌خواهد که خود به درستی آن را انجام نمی‌دهد و نتیجة این‌گونه مسائل، سرگشتگی فرزند می‌شود.
امام سجّاد(ع) در «دعای ابوحمزه» می‌فرمایند: «الهی لا تؤدّبنی بعقوبتک؛ خدایا! مرا با عذاب و عقوبتت، ادب نکن.» و در ادامه این‌طور بیان می‌کند: «الهی ادّبنی بمحبّتک؛ خدایا! مرا با محبّتت ادب کن.» در واقع، امام سجّاد(ع) با این نیایش، طریقة صحیح و مؤثّر تربیت را به ما آموزش می‌دهند.
حتّی خداوند هم در «قرآن»، محبّت‌هایی که به پیامبر(ص) کرده است، یادآور می‌شود: «ألم یجدکَ یتیماً فأوی و وجدِک ضالّاً فهدی و وَجَدِک عائلاً فأغنی». به عبارتی محبّت به فرد باعث می‌شود که از رفتار شما تبعیت کند.
گاهی والدین به فرزندان خود محبّت بسیاری می‌کنند؛ امّا هنر اثبات این محبّت را ندارند. باید این نکته را به خاطر داشت که تأمین نیازهای مالی، به تنهایی محبّت محسوب نمی‌شود محبّت مادری که پولی به فرزندش نمی‌دهد، امّا با مهر مادری برای او صبحانه آماده می‌کند، ملموس‌تر و اثرگذارتر از محبّت مادری است که به فرزندش پول خرید صبحانه را می‌دهد.
مرحوم رجبعلی مظلومی، این قضیه را به صراحت این‌طور بیان می‌کند: محبّت کردن، به آخور بستن نیست. به عبارتی محبّت تنها تأمین خورد و خوراک و نیازهای مالی نیست؛ بلکه هنری است که باید بیاموزیم.
در روایات بسیاری، امر به بوسیدن فرزندان شده است که متأسّفانه اکثر والدین، این امر را نادیده گرفته و محبّت خود را فرزندانشان نشان نمی‌دهند که نتیجة آن، عشق زودهنگام افراد در جامعه است؛ چرا که افراد در خانواده، جملات و رفتار محبّت‌آمیز ندیده‌اند و به اوّلین شخصی که این خلأ روحی را جبران کند، وابستگی روانی پیدا می‌کنند.
پیامبر اکرم(ص) خطاب به حضرت فاطمه(س) می‌فرمودند: «فداها أبوها؛ پدرش به فدایش!» و حضرت فاطمه(س) نیز با فرزندان خود با محبّت سرشار صحبت می‌کردند و در جواب سلام ایشان می‌فرمودند: «علیک السّلام یا قرّه عینی و ثمره فؤادی؛ سلام ای میوة دل من و ای نور چشمم!» این موارد، معنای عینی تشویق صحیح است که متأسّفانه، کمتر در زندگی افراد جامعه دیده می‌شود.
مشکلی که بسیاری از خانواده‌ها با فرزندان خود دارند، این است که فرزندی که در خانه، هیج کمکی به والدین نمی‌کند، برای اقوام نزدیک آماده به خدمت است.
علّت این تفاوت رفتاری، در محبّتی است که اقوام هنگام بیان خواسته، به شخص ابراز می‌کنند و در اصطلاح، فرد را به شوق می‌آورند. در واقع شخصیت و احترامی که فرد مقابل به شخص می‌دهد، باعث این امر می‌شود. در مقابل، لحن سرد و آمرانة والدین باعث می‌شود که فرزند پاسخ مثبتی ندهد.
در قرآن نیز خداوند به پیامبر(ص) امر می‌کند که از مردم صدقه و زکات گیرد (خُذ مِن أَموالِهِم صَدَقَةًً) و چون پرداخت پولی برای هیچ کس خوشایند نیست،خدا بعد از این دستور می‌فرمایند: «... تُطَهِّرُهُم وَتُزَكّيهِم...؛ آنها را پاک و پاکیزه می‌کنم.» چرا که این کار که نوعی تشکّر است و موجب آرامش آنها می‌شود (إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ) در واقع خداوند، طریقة مطالبة صحیح را به ما نشان می‌دهد.
منبع: نشریة خانوادة‌خوشبخت، شمارة 1، صص 32-33