سلامت جنسی در آموزه‌های اسلامی

گفت‌وگو با حجّت الاسلام و المسلمین محمّدرضا زیبایی نژاد

اشاره:

سلامت جنسی در مفهوم اسلامی آن، به معنای برخورداری هر یک از زن و مرد از رابطة جنسی مشروع، عاطفی، به ‌موقع و همراه با صفا و صمیمیت و رعایت حقوق و احترام متقابل با همسر خود است. رابطه‌ای که زمینه‌ساز سلامت جسمی، آرامش روانی و رشد معنوی هر یک از زوجین، تحکیم بنیاد خانواده، تولید نسل شایسته و ایجاد جامعه‌ای سالم است.

با توجّه به ضرورت و اهمّیت توجّه نظام اسلامی به موضوع سلامت جنسی افراد جامعه، در گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام والمسلمین محمّدرضا زيبايي نژاد، رئيس «مرکز تحقيقات زن و خانوادة مرکز مديريت حوزة علميّة خواهران»، به بررسی وجوه مختلف این موضوع، به ‌ویژه مفهوم و مؤلّفه‌های سلامت جنسی، بر مبنای آموزه‌های اسلامی پرداخته‌ایم:

•سلامت جنسي، از نظر آموزه‌هاي اسلامي چه تعريفي دارد و اين تعريف تا چه اندازه با تعريف «سازمان جهاني بهداشت» هماهنگ است؟

در آموزه‌هاي ديني، هيچ تعريفي به طور مستقيم از سلامت جنسي ارائه نشده؛ امّا با كنار هم چيدن آموزه‌هايي كه در حوزه‌هاي ديگر وجود دارد، مي‌توانيم به تلّقي‌اي از سلامت جنسي برسيم. در بحث سلامت جنسي، بايد دو چيز را از هم جدا كرد. يكي اينكه آن را از نظر مفهومي بررسي کنيم؛ دوم اينكه چه معنايي از سلامت جنسي را مي‌پسنديم و چه مصاديقي از سلامت جنسي را تأييد مي‌كنيم يا تأييد نمي‌كنيم؟

اگر بخواهيم تعريف مورد تأييد دين را ارائه دهيم، بايد آن را از آموزه‌هاي متعدّدي برداشت کنيم كه در حوزه‌هاي متعدّد وجود دارد؛ مثلاً آموزه‌هايي داريم كه در آن گفته شده است ارتباط جنسي با همسرتان را ناديده نگيريد و خداوند براي اين رابطة جنسي با همسر، به شما ثواب مي‌دهد. آموزه‌هايي هم در زمينة آداب روابط جنسي با همسر وارد و گفته شده است رابطه را به گونه‌اي انجام ‌دهيد كه لذّت‌بخش باشد و اين ارتباط تأثيرات رواني مثبتي براي طرفين دارد؛ يعني نبايد اين ارتباط را از نظر عاطفي و جنسي دست‌كم بگيريد. در بعضي روايات آمده است كه مثل خروس ارتباط برقرار نكنيد كه فقط نياز خودتان را برطرف كنيد و به احساس طرف مقابل کاري نداشته باشيد يا مثلاً سرعتي شدن اين رابطه، جفاست. در مقابل اينها آموزه‌هايي دربارة غيرت جنسي، انضباط جنسي و ارتباط جنسي خارج از چارچوب ازدواج هم، داريم. اگر اينها را كنار هم بگذاريم، به برداشتي مطلوب از سلامت جنسي مي‌رسيم. قبل از طرح اين برداشت بايد به اين نکته توجّه داشته باشيم که در تعريف سازمان جهاني بهداشت، حركت تدريجي به سمت توسعه‌گرايي وجود دارد. در اين تعريف، سلامت از واژه‌اي كه مقابل بيماري بوده، كم‌كم فاصله گرفته و توسعة مفهومي پيدا كرده و بيماري جنسي يکي از مصداق‌هاي سلامت شده است. آنها تصريح مي‌كنند كه سلامت جنسي، صرفاً به معناي عدم ابتلا به بيماري، ناتواني يا ضعف جسماني نيست؛ بلکه پرداختن به سلامت جنسي مستلزم رويکردي مثبت و احترام‌آميز به مسائل و روابط جنسي و همچنين امکان دست‌يابي به تجربه‌هاي جنسي لذّت‌بخش و مطمئن، به ‌دور از هر گونه اجبار و تبعيض و خشونت است. اين توسعه‌بخشي در تعريف‌ها ناشي از غلبة گفتمان فردگرايي است و گفتمان فردگرايي بر لذّت فردي استوار است. در زندگي مبتني بر لذّت در زمان حال، آينده‌نگري و توجّه به مصالح اجتماعي مطرح

نيست؛ بلکه تمركز روي فرد است و بايد حتّي‌الامکان لذّت فرد تا زماني كه مزاحم لذّت ديگران نشود، تأمين و تضمين گردد. در نتيجه، زني که شوهر دارد و مي‌خواهد تجربة جنسي لذّت‌بخش خارج از چارچوب ازدواج داشته باشد، سلامت جنسي ندارد؛ زيرا تحت اجبار جنسي قرار گرفته است و آزادي جنسي ندارد. يا خشونت جنسي، يعني هر گونه ارتباطي كه يكي از طرفين در آن ناراضي باشند. اگر يكي از شركاي جنسي كه رابطه‌اشان هم مشروع است، بخواهد نيازش را برطرف كند، امّا طرف مقابل حوصله نداشته و راضي نباشد، خشونت جنسي و اجبار جنسي به عنوان Rape يا تجاوز جنسي نام مي‌گيرد و شخصي كه مجبور شده است، سلامت جنسي ندارد. يكي از مهم‌ترين مشكلاتي كه در اين زمينه داريم، تسامح در برخورد با مفاهيم است. به مفهوم کار نداريم. فقط سر آموزه‌ها بحث مي‌کنيم. مفهوم را تلقّي به قبول مي‌کنيم و مرتّب به آن استثنا مي‌زنيم. به نظر مي‌رسد بايد بر سر مفاهيم با هم درگير شويم. يکي از کارهايي که در اين زمينه مي‌توانيم انجام دهيم، اين است که قيد مشروعيت در تعريف سلامت جنسي بيايد يا محدودة سلامت را مضيق بگيريم به اينکه سلامت، نقطة مقابل بيماري است و كسي كه بيمار جنسي نيست، سالم است. بيماري‌ها هم كه مشخّص هستند؛ مثلاً ساديسم جنسي و كسي كه بيماري جنسي ندارد، حتّي اگر تحت اجبار و خشونت باشد، سالم است.

اگر بخواهيم سلامت را توسعة مفهوم بدهيم، بايد توسعة مفهوم را تا آنجا ببريم كه براي آينده به صورتی صحيح، مفهوم‌سازي كنيم. بگوييم سلامت جنسي به حالتي اطلاق مي‌شود كه در آن حالت، رضايت از رابطة جنسي مشروع وجود دارد، سهولت دست‌يابي به رابطة جنسي مشروع است و محروميت جنسي با سلامت جنسي نمي‌سازد.

• آيا قيدهايي که شما به سلامت جنسي زديد، مبناي شرعي دارد؟

اينکه گفتيم در سلامت جنسي بايد سهولت دست‌يابي منظور شود، به اين دليل است که مثلاً امام باقر(ع) وقتي مسافرت مي‌رفتند، به فكر ازدواج حلال بودند و مي‌گفتند من دوست نمي‌دارم كه شب تنها سر روي زمين بگذارم؛ چون مكروه است. اين مسئله ممكن است فقط جنبة جنسي نداشته باشد. در روايتي از امام رضا(ع) نقل شده است:

«سه چيز از سنّت پيامبران است: زدن عطر، کوتاه کردن مو و نزديکي زياد (با همسران خود).»2

در سيرة بعضي از علما هم آمده است كه به مسئلة ارضاي جنسي اهمّيت مي‌دادند. زهد در مسائل جنسي چيز خوبي نيست؛ ولي كسي كه به زمينه‌هاي جنسي دسترسي ندارد، بايد صبر كند. به فرموده قرآن کريم:

«وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً...»3

در بحث اجبار و تبعيض، تبعيض مبتني بر جنسيت را تأييد مي‌کنيم. با وجود اين، آيا ما مي‌توانيم سلامت جنسي را آن قدر توسعه دهيم كه آزادي شخصي به فرد بدهيم و او هر كاري انجام دهد؟ فرض كنيد آقايي چهار همسر قانوني دارد که هر چهار نفر مريض هستند و ارتباط جنسي با آنها ممکن نيست يا زني شوهردار که شوهرش مسافرت طولاني رفته است، چون دسترسي به همسر ندارد، نمي‌تواند رابطة جنسي لذّت‌بخش داشته باشند. از نظر تعريف ياد شده، اين افراد سلامت جنسي ندارند؛ چون رابطة لذّت‌بخش ندارند. اين امر نشان مي‌دهد كه ما بايد بنشينيم، تعريف بومي براي خودمان درست كنيم و گرنه بايد توسعة مفهومي ديگران را بپذيريم.

• مؤلّفه‌هاي تعريفي که شما ارائه کرديد، چيست؟ آيا اين تعريف، ايدئولوژيك است؟ با توجّه به اينکه در حوزة سلامت نيز، در تعريف سلامت عمومي، توسعة مفهومي وجود دارد و سلامت را تنها نبود بيماري نمي‌دانند، در حوزة سلامت جنسي هم نبايد فقط نبود بيماري را سلامت بدانيم؟ آيا زن و شوهري كه از نظر جسمي (فيزيولوژيک) و ظاهر هيچ مشكل و بيماري ندارند، امّا از روابط جنسي‌شان لذّتي نمي‌برند، يعني از يكديگر كام‌جويي ندارند و نمي‌توانند يكديگر را ارضا كنند، داراي سلامت جنسي هستند؟ آيا مي‌توانيم با اين تعريف و مؤلّفه‌اي که گفتيد، به سلامت جنسي و گسترة سلامت جنسي که در جامعه، به دنبال آن هستيم، برسيم؟

در بحث سلامت جنسي بايد ده‌ها عامل مثبت در رابطة جنسي وجود داشته باشد. آيا هر کدام از آنها نباشد، به سلامت لطمه مي‌خورد؟ اين امر نشان مي‌دهد كه ما يك مفهوم جديد را به صورت توافقي وسعت مي‌دهيم؛ وگرنه در عرف عام، سلامت، نقطة مقابل بيماري است. به فرض، آيا اگر در يك رابطة جنسي، شوهر قبل از زن به ارگاسم برسد و رابطه را تمام كند و زن خوشش نيايد، عرف عام مي‌گويد اين زن سالم نيست؟ كسي نمي‌گويد زن سالم نيست؛ مگر اينكه اين روند استمرار داشته باشد و خلأ رواني و ناكامي جنسي در زن ايجاد شود. آن وقت مي‌گويند زن بيماري دارد و سالم نيست. اگر قرار شد سلامت جنسي را توسعه مفهومي بدهيم، بايد چيزهاي ديگري را وارد اين حوزه كنيم.

• در يک جمع‌بندي، مؤلّفه‌هاي شما از سلامت جنسي چيست؟

اگر واژة سلامت جنسي را توسعة مفهومي بدهيم، ديگر سلامت فقط، نقطة مقابل بيماري نيست و چند مؤلّفة مهم دارد:

1. نشاط؛

2. سهولت دسترسي؛

3. متناسب با نياز بودن.

حال اگر فرد به راحتي، به شريک جنسي دسترسي داشته باشد، امّا به دنبال تأمين نياز خود نرفته و شيوه‌اي زاهدمآبانه انتخاب كرده باشد يا طرف گرم‌مزاج است و همسري مي‌خواهد متناسب با مزاج خودش، اينها با مفهوم سلامت، به آن توسعة مفهومي که مورد نظر است، سازگاري ندارد. در واقع، اگر بخواهيم مفهوم سلامت را گسترش دهيم، به مواردي برمي‌خوريم كه ممكن است به مزاج ما خوش نيايد؛ مثلاً مرد گرم‌مزاج است و زن سردمزاج و در ارتباط جنسي آنها آن حدّي از نشاط، در درون خانواده ايجاد مي‌شود كه متناسب با ويژگي‌هاي زن است. حال، مرد براي رسيدن به لذّت جنسي متناسب با نياز خودش، بايد چه کار كند؛ بايد ازدواج مجدّد داشته باشد يا ازدواج موقّت؟ در واقع، بايد روي هر سه مؤلفه چتر مشروعيت بگذاريم. حالا اين مشروعيت، يا در تعريف منظور مي‌شود يا در تعريف نمي‌آيد؛ يعني

ممکن است مفهوم اعمي باشد؛ امّا احكامش احكام خاصّي باشد.

• رويكرد مثبت و احترام‌آميز نسبت به مسائل جنسي، قيدي است که در تعريف سازمان جهاني بهداشت آمده است. همچنين با وجود آموزه‌هاي ديني، نگاه ما به رابطه و مسائل جنسي نگاه پستي است. اين در صورتي است که نسبت به خانواده و مسائل آن بسیار آرماني و مقدّس نگاه مي‌کنيم.

جامعة ما از يک طرف تحت تأثير آموزه‌هاي ديني، آموزه‌هاي مدرن و آموزه‌هاي سنّتي و از طرف ديگر تحت تأثير تهاجم غربي مسيحيت و تهاجم فرهنگي عرفان‌هاي شرقي قرار گرفته است. وقتي سراغ آموزه‌هاي مسيحي برويد، درمي‌يابيد که رابطة جنسي را بد مي‌دانند و ازدواج را براي فرار از زنا تجويز مي‌كنند. پولس هم مي‌گويد: اگر مي‌خواهيد مثل من تا آخر مجرّد بماني، خوب است؛ امّا اگر صبر جنسي نداريد، ازدواج کنيد. بهتر اين است با مسيح ازدواج و خودتان را وقف خدا كنيد. اين در حالي است که چنين حرفي در آموزه‌هاي ديني ما، به شدّت نهي شده است. در روايات متعدّد، بهترين بندگان خداوند، پيغمبران بودند: «مِن اَخْلاقِ الأنبِيا كَثْرَةُ الطَّرُوقَه»؛6 يعني از ارتباطات جنسي كم نمي‌گذاشتند. در روايتي از امام صادق(ع) نقل شده است که سه زن خدمت رسول خدا(ص) آمدند و يکي از آنها گفت: شوهرم گوشت نمي‌خورد. ديگري گفت: شوهرم از بوي خوش دوري مي‌کند و سومي هم گفت: شوهرم رابطة جنسي برقرار نمي‌کند. رسول خدا(ص) در حالي که ردايشان به روي زمين کشيده مي‌شد، از خانة خود خارج شدند و به منبر رفتند و پس از حمد و ثناي الهي فرمودند: «چه شده است که گروهي از اصحاب من گوشت نمي‌خورند، بوي خوش به کار نمي‌برند و با زنان نزديکي نمي‌کنند؟ بدانيد که من گوشت مي‌خورم، بوي خوش به کار مي‌برم و با زنان نزديکي مي‌کنم. پس هر کس از سنّت من روي گرداند، از من نيست.»7 نکتة جالب و تعجّب‌آميز اين است كه تا اواخر قرن نوزدهم، جهان غرب به اينجا نرسيده بود كه زن هم نياز جنسي دارد؛ در حالي‌كه روايات ما توصيه مي‌كند در رابطة جنسي‌تان اين‌گونه عمل كنيد؛ چون زن هم نيازهايي دارد يا تصريح شده به اينكه در مسائل جنسي، زن چندين برابر مرد نيرومند است، امّا آن چيزي كه باعث خودداري زن مي‌شود، حيا يا صبر جنسي8 است. به تعبيري، اين مسئله شناخته شده است که نياز جنسی که نياز طبيعي و فطري است و خداوند درون انسان قرار داده، بايد پاسخ مناسب هم دريافت كند؛ مخصوصاً كه در خدمت ارتقاي خانواده است. روايت عامّي از امام هفتم(ع) داريم كه اوقات خودتان را به چهار قسمت تقسيم كنيد: «عبادت، كار، ارتباط با مؤمنان (ارتباطات اجتماعي) و درک لذّت‌هاي حلال.»9 زیر اين روايت آمده است كه اگر شما براي مورد چهارم وقت نگذاريد، در انجام دادن سه گزينة قبل موفّق نخواهيد بود.

آقاي دكتر عبدالعظيم كريمي، بحث تربيت طبيعي را مطرح مي‌کند

و مي‌گويد: اگر رابطة والدين و فضاي خانوادگي سالم باشد و شما بچّه را به فضاي سالم ببريد، در اين صورت، نيازي نيست به او توصيه كنيد. در خانواده، حريمي براي اتاق خواب پدر و مادر است که بچّه‌ها نبايد از آن سر دربياورند و يک حريم، حريم رابطة پدر و مادر است که بچّه‌ها بايد از آن سر دربياورند و بدانند كه رابطة پدر و مادرشان با يكديگر گرم‌ترين رابطه در خانواده است. دكتر جان ‌بزرگي مي‌گويد: هنگامي که والدين با هم صحبت مي‌کنند و بچّه‌ها مزاحم آنها مي‌شوند، بگوييد صبر کنند تا صحبت شما تمام شود. اين براي تربيت بچّه خوب است و بعد به اين نتيجه مي‌رسد كه چقدر رابطة پدر و مادر ما مهم است كه ما را داخل رابطه‌شان راه نمي‌دهند. پس مي‌توان به اين پدر و مادر، اتّکا کرد و فرزندان نبايد احساس كنند كه بر رابطة پدر و مادر مزيّت دارند.