شفاعت امامان خیر و شرّ از پیروانشان

سخنرانی آیت‌الله سیّد مهدی میرباقری

بخش مهم و عمده‌ای از معارف «قرآن» مربوط به جریان ولایت حقّة معصومان(ع) ‌و پیروان و محبّان آنها و مؤمنان و همچنین جبهة مقابل است. این تعبیر در روایات ما به اشکال مختلفی آمده است. مرحوم فیض در «صافی»، حدیثی نورانی از امیرالمؤمنین(ع) را نقل کرده است:

«نَزَلَ الْقُرْآنُ أَثْلَاثاً: ثُلُثٌ فِينَا وَ فِي عَدُوِّنَا وَ ثُلُثٌ سُنَنٌ وَ أَمْثَالٌ؛ وَ ثُلُثٌ فَرَائِضُ وَ أَحْكَام‏؛1

قرآن در سه بخش نازل شده است. البتّه این سه بخش مساوی نیست؛ بلکه در واقع سه دسته است: یک بخش از معارف قرآن در مورد ما اهل بیت و محبّان ماست. یک بخش از سه بخش معارف قرآن هم نسبت به دشمنان و دشمنان انبیاء گذشته است.» یعنی داستان اهل بیت(ع) و پیروانشان در طول تاریخ و دشمنان اهل بیت(ع) و دشمنان انبیاء گذشته که آنها هم در واقع دشمنان اهل بیت اند که این بخش عمده‌ای از معارف قرآن هست و یک بخش هم فرایض و احکام است.

در تفاسیر روایی وقتی تأویل و باطن قرآن را توضیح می‌دهد، بخش عمده‌ای از آیات مربوط به داستان اهل بیت(ع) و جبهة مقابل آنهاست.

یکی از نکات کلیدی‌ای که در مطالعه و فهم قرآن به ما کمک می‌کند، دیدن همین دو جبهه است. خیلی وقت‌ها خطاب‌های قرآن ناظر به تک تک آدم‌ها نیست؛ بلکه ناظر به این دو جریان است؛ مثلاً آن عقوبت‌های سنگین یا آن ثواب‌های فراوانی که ذکر می‌کند برای این دو جبهه، یعنی ائمّه(ع) و پیروان جبهة حق و ائمّة باطل و به تبع ائمّة باطل، پیروانشان است و مخاطب اصلی هم در هر دو جبهه، ائمّة این دو جبهه هستند. در قیامت هم این‌گونه است. قرآن در آیة 71 سورة اسراء، می‌فرماید:

«يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ»

روز قیامت وقتی مردم را صدا می‌زنند تا در محشر حاضر شوند، با ائمّه‌اشان صدا می‌زنند. در کتاب «کافی» بابی به این نام وجود دارد:

«بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِمَامَانِ إِمَامٌ يَدْعُو إِلَی اللَّهِ وَ إِمَامٌ يَدْعُو إِلَی النَّار»2

کمک‌ها و دستگیری‌ها و شفاعت‌ها در دنیا به دو صورت است. قرآن در «آیة 85 سورة نساء» می‌فرماید:

«مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُن لَّهُ كِفْلٌ مِّنْهَا وَكَانَ اللَّـهُ عَلَی كُلِّ شَيْءٍ مُّقِيتًا»

شافعان دو دسته‌اند: یک دسته شفاعت در امور حسنه و یک دسته

شفاعت در امور سیّئه می‌کنند. ممکن است شفیع واسطه در یک امر بدی باشد و شفاعت در امر خیر نکند. او دستگیری و کمک به پیشرفت کار می‌کند و محور است؛ یعنی شانه زیر بار می‌دهد و دیگران را هم در وادی می‌کشد؛ ولی وادی شر است. از طرف دیگر، یک عدّه هم کمک و دستگیری و شفاعت می‌کنند و کار را جلو می‌برند؛ ولی شفاعتشان حسنه است. در فهم قرآن این نکتة مهمّی است.

همز و لمز مقام اهل بیت(ع) و جایگاه دشمنان آنها:

قرآن در «سورة همزه» می‌فرماید:

«وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ ٭ الَّذِي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ ٭ يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ ٭ كَلَّا لَيُنبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ ٭ وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ ٭ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ٭ فِي عَمَدٍ مُّمَدَّدَةٍ؛

وای به حال هر طعنه زن عیب جوی! کسی که مالی را جمع می‌کند و از شمردن مکرّر آن لذّت می‌برد. گمان می‌کند که مال او وی را برای ابد از مرگ نگه می‌دارد. نه. چنین نیست. به طور حتم در حطمه‌اش می‌افکنند. و تو چه می‌دانی که حطمه چیست؟ آتش فروزان و خردکنندة خداست. آتشی که نه تنها ظاهر جسم را می‌سوزاند، بر باطن و جان انسان نیز نزدیک می‌شود. آتشی که دربش به روی آنان بسته می‌شود. در ستون‌های بلند و کشیده شده.»

ویل تهدید سنگینی است و در روایات است هر وقت قرآن ویل می‌گوید، کسی که مخاطب این ویل هست، در مرز کفر قرار دارد. وای بر هر همزة لمزة؛ یعنی آن کسی امکاناتی را جمع کرده و با اتّکاء به این امکانات و زبان، با عمل و تدبیر خودش، بدگویی و همز و لمز و عیب‌جویی می‌کند و خیال می‌کند این امکانات تکیه‌گاه خوبی است؛ به امکانات مادّی تکیه داده و همه را دست انداخته و مسخره و همز و لمز می‌کند. قرآن می‌فرماید: این آدمی را که همزه و لمزه است، در حطمه می‌افکنیم. حطمه آن آتشی است که خدای متعال برافروخته و شعله‌ور کرده‌است. این آتش از درون انسان‌ها شعله‌ور شده و در قلب انسان‌ها محیط می‌شود و ستون‌های به هم ریخته‌ای است. درهای جهنّم به روی این افراد بسته می‌شود. در ابتدا آدم به نظرش می‌آید این آیات راجع به کسی است که عیب‌جویی کوچکی می‌کند؛ البتّه عیب‌جویی ممکن است گناه کبیره باشد و اگر انسان از یک مؤمن، یک عیب‌جویی کوچک هم کرد، گناه کبیره است و نباید کسی این کار را بکند؛ امّا واقعاً داستان یک مطلب دیگری است. روایت ذیل این آیات، چنین است:

«الَّذِينَ هَمَزُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ وَ لَمَزُوهُم؛3

آنهایی که نسبت به آل و اهل بیت نبیّ اکرم(ص) و نسبت به اولیای خدا و جبهة حق، همز و لمز می‌کنند.»

همین کاری که در طول تاریخ اتّفاق افتاده است، الآن هم دشمنان اهل بیت(ع) و دشمنان اسلام انجام می‌دهند؛ مثلاً به انحای مختلف، به امکانات مادّی خودشان تکیه کردند و جبهة حق را همز و لمز و تحقیر و مسخره می‌کنند و با ادبیات رکیک و سبک، با انبیاء و اولیاء برخورد می‌کنند. الحمدالله این تکیه‌گاه‌هایشان کمی متزلزل شده و این حرف‌ها را کمتر می‌زنند. قبلاً خیلی می‌گفتند که دین افیون ملّت‌هاست و انبیاء مزوّر بودند و کنار ثروتمندان و دولت‌ها، مردم را تزویر می‌کردند. الآن هم جبهة مؤمنان را چون مؤمن هستند، تحقیر می‌کنند. تمدّن مادّی مؤمنان را به خاطر ایمانشان، تحقیر می‌کنند و می‌گویند که اینها عقب افتاده‌اند. این همز و لمز است. اگر انسان این‌گونه نگاه نکند که یک جریان همز و لمزی در عالم وجود دارد، به امکانات مادّی تکیه می‌کند و خیال می‌کند همة عالم در اختیار اوست و بناست این امکانات و موقعیت‌ها بماند؛ در نتیجه با تکیه بر این موقعیت‌های بر باد رفته و بدون تکیه‌گاه به جبهة حق، حمله و همز و لمز می‌کند. همز و لمزها ولو کوچک باشد و مثلاً کسی یک مؤمن را تحقیر کند و دست بیاندازد، همه از شیطان و ادامة همین ماجرا است.

در عین حال، این سوره ممکن است ناظر به مسئلة بزرگتری باشد؛ چنانچه مواقف دیگری هم در قرآن هست که اگر انسان این‌گونه نگاه نکند، خیلی آیات قرآن معنا نمی‌شود. مثلاً «سورة هل اتی»، در آیات 1تا 3 می‌فرماید:

«هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِينٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئًا مَّذْكُورًا إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»

ما انسان را از دوردست‌ها و از آن عالم آوردیم و همة استعدادها را در وجودش قرار دادیم و او را با استعدادهای متفاوتی آفریدیم و برای این که بستر ابتلاء و امتحان و انتخاب راه خوب و بد برایش فراهم بشود، به او سمع و بصر دادیم و او را به راه هدایت و سبیلی که در او باید حرکت کند، که سبیل توحید و معرفت الله است، به وسیلة امام هدایت کردیم. اگر همة این امکانات را به او می‌دادیم، امّا به امام و به سبیل، هدایت نمی‌شد، این دسته‌بندی اتّفاق نمی‌افتاد. انسانی که امکانات و استعداد به او دادیم می‌تواند در راه خوب یا در راه بد برود؛ چون او را سمیع و بصیر کردیم و این خیلی نعمت بزرگی است. سمع و بصر، بستر آگاهی‌های ماست.

وقتی امام به عالم دنیا آمد، انسان به امام هدایت و راهش به سوی امام باز شد و اینجاست که مردم دو دسته می‌شوند: آنهایی که کفران نعمت می‌کنند. این امکانات وقتی در راه امام قرار نمی‌گیرند، کفران می‌شوند که نتیجة آن می‌شود: «إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَ وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا»4

ما برای کافران سلسله و غل‌های آتش برافروخته‌ای آماده کرده‌ایم؛ چون امام را آوردیم و راه انسان را به امام باز کردیم؛ امّا او رویگردان است. از آن طرف آنهایی هم که دنبال امام می‌روند، امام شفیع آنهاست. قرآن این شفاعت را در سوره‌های دیگر هم توضیح می‌دهد.

انسان نباید فقط آحاد را ببیند؛ بلکه باید متوجّه این امر باشد که جبهه‌ای مقابل امام است که نعمت امام را کفران می‌کنند و محور هم دارد. این عذاب سنگین و این جهنّم و سلسله‌ها و غل‌ها برای همان‌هاست. انسان‌ها با استعدادهای متفاوت آفریده شدند و امام هم در دنیا آمده است و این‌گونه نیست که مردم راهشان به امام بسته باشد؛ بلکه به امام هدایت شدند؛ امّا یک عدّه‌ای هستند که کفران می‌کنند و دیگران را هم به طغیان می‌کشند.

درک حقیقت توحید از طریق امام

بسیاری از معارف قرآن ناظر به همین دو جریان است. در قرآن دعوت به توحید و انذار از شرک و کفر شده است. توحید محقَّق و مجّسم، امام است و کفر محقَّق و مجسّم هم، اولیاء طاغوت هستند. آن کفری که در عالم محقّق و به پا می‌شود، همان اولیای طاغوت است؛ لذا اولیای طاغوت عمود و محور کفرند و ائمّه(ع) هم «دَعَائِمِ دِينِكَ وَ أَرْكَانِ‏ تَوْحِيدِك‏‏؛5 رکن توحید و عمود دین هستند.» در روایات و زیارات نسبت امام با دین، این‌گونه بیان شده است که امام محور و قائمه و عمود دین و رکن توحید است. قرآن از توحید بحث و ما را به توحید دعوت می‌کند. توحید مجسّم، امام است و اگر قرآن ما را به توحید بشارت می‌دهد، یعنی رسیدن به امام و با امام بودن را بشارت می‌دهد. العیاذ بالله! نمی‌خواهیم بگوییم که امام، خداست؛ بلکه مقصود آن است که درک توحید جز از این راه ممکن نیست و باید انسان به امام رسیده و انوار امام در وجود او تجلّی کند که این هم درجات دارد؛ آنهایی که به امام می‌رسند، وارد وادی توحید می‌شوند. ایمان ده درجه دارد و همراهی با امام هم مقاماتی دارد. انسان به اندازه‌ای که درک از معرفت امام و ولایت امام پیدا می‌کند به درک از توحید می‌رسد؛ کما اینکه به اندازه‌ای که به قرآن راه پیدا می‌کند، به درجات توحید می‌رسد؛ لذا درجات بهشت، هم با آیات قرآن و هم با درجات ولایت امام معنی می‌شود. درجات بهشت به اندازة آیات قرآن و همچنین به اندازة درجات درک امام و معرفت به امام است. این معنایش این نیست که العیاذبالله امام خداست.

باید بدانیم که توحید یک امر خیالی یا یک گزاره، قضیه یا یک چیزی در نفس نیست. موحّد شدن و حقیقت توحید را پیدا کردن به این است که حقیقت انوار امام و حقیقت انوار ولیّ حق، در وجود انسان تجلّی پیدا بکند. کافر شدن هم حقیقتش این است که کفر مجسّم در وجود انسان ساری و جاری شده و همة قوای انسان، ظلمانی شود. کار اولیای طاغوت به فرمودة قرآن این است «يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ»6

در آن حدیث نورانی، امیرالمؤمنین، علی(ع) فرمودند:

«الْقُرْآنُ نَزَلَ أَثْلَاثاً ثُلُثٌ‏ فِينَا وَ فِي‏ أَحِبَّائِنَا وَ ثُلُثٌ

فِي أَعْدَائِنَا وَ عَدُوِّ مَنْ كَانَ قِبَلَنَا وَ ثُلُثٌ سُنَّةٌ وَ مَثَل؛7

معارف قرآن در مقام تنزّل در سه دسته نازل شده است: در باب ما و محبّانمان، دشمنان ما و دشمنان انبیاء گذشته که آنها هم دشمنان اهل بیت اند و ثلث دیگرش هم احکام و فرایض.»

و اینهاست که آنها هم به داستان امام(ع) بازگشت می‌کند. در قرآن از زوایای مختلفی نسبت به این دو جبهة حق و باطل و جبهة انبیاء و اولیائش و نسبت به جبهة دشمنان صحبت شده‌است. منافقان، تمام دسته‌بندی‌های قرآن بر محور تبعیت از انبیاء و اولیاء بر محور امام(ع) است.

اختلاط و جدایی دو جبهة حق و باطل

در قرآن، مطلبی بیان شده که به کمک روایات اهل بیت(ع) توضیح داده می‌شود این دو جریانی که در عالم وجود دارد، جریان خیر و شر، جریان کفر و ایمان، جریان بندگی و عصیان، یک جایی از هم جدا می‌شوند؛ یعنی شما وقتی وارد عالم آخرت می‌شوید، جهنّمی‌ها به جهنّم و بهشتی‌ها در بهشت می‌روند. بعد از مدّتی آن کسانی هم که باید از جهنّم بیرون بیایند و اصلاح شوند، در جهنّم خلود ندارند. آنها هم دستگیری و شفاعت شده و وارد وادی بهشت و پاک می‌شوند. بهشت جای پاکان است. جای نجاست نیست؛ یعنی اگر انبیاء و اولیاء شفاعت می‌کنند و به بهشت می‌برند، معنایش این نیست که بهشت را نجس می‌کنند؛ بلکه ما را پاک می‌کنند؛ زیرا بهشت جای نجاست نیست که من با صفات رذیله‌ام به آنجا بروم و همین دعواهای دنیا در بهشت راه بیفتد؛ بلکه باید انسان پاک بشود؛ لذا امتحان و ابتلاء و بعد هم شفاعت می‌آید و این جبهه پاک می‌شود. یک جایی اینها از هم جدا می‌شوند.