روانشناسی کریم

هادی خراسانی

«لَقَدْ كَرَّمْنا بَني‏ آدَم‏؛1

ما فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم.»

کرم از مادّة کرامت به معنای ارجمند، گرامی و مفید فایده است. عرب وقتی می‌خواهد کسی یا چیزی را غیر مفید معرّفی کند، می‌گوید: لا کرامه فیه.

کریم، یعنی با شخصیت، اصیل و شریف.

کرامت، یعنی ارزشمندی، بزرگ‌منشی و آبروداری.

کریم کسی است که برخوردار از عزّت نفس بالاست.

کرامت دور شدن از هر پستی و فرومایگی است.

کریم بدون چشمداشت می‌بخشد و بلاعوض سود می‌رساند. پس آنکه به خاطر جلب سود یا رهایی دیگران می‌بخشد، کریم نیست.

کریم، یعنی بزگوار و نیکوکار.

کریم، جوانمرد و با مروّت است.

کریم از عار و ننگ می‌پرهیزد.

کریم از گناه درمی‌گذرد.

کریم، بخشاینده، بخشنده و سخیّ است.

کریم، رحیم، آمرزنده، جواد و کثیرالنّفع است.

کریم، نیکوترین هرکس یا چیزی است.

کریم، بلندهمّت و با جلال و جبروت است.

کریم، مهربان و خیرخواه است.

کریم، نیک‌ اندیش و نیک نهاد است.

کریم، سلیم النّفس و با ملاطفت است.

کریم نیکوخصال و نیک خصلت است.

کریم الطّرفین، یعنی کسی که از هم از طرف پدر و هم از طرف مادر، اصیل است؛

کریم النّفس، یعنی نیک‌نفس که نفسی کریم و طبع و نهادی بزرگوار دارد.

در سخنی از پیامبر(ص)، مردمان چهارگونه‌اند:

1. سخیّ: آنکه می‌خورد و می‌خوراند؛

2. کریم: آنکه نمی‌خورد؛ ولی می‌خوراند؛

3. بخیل: آنکه می‌خورد و نمی‌خوراند؛

4. لئیم: آنکه نمی‌خورد و نمی‌خوراند.

کریم کسی است که:

1. «مِنْ أَشْرَفِ [أَفْعَالِ‏] أَعْمَالِ الْكَرِيمِ غَفْلَتُهُ‏ عَمَّا يَعْلَمُ‏»2

آنچه از دیگران می‌داند، نادیده بگیرد؛

2. ‏«الْكَرِيمُ يَبْتَهِجُ بِفَضْلِهِ وَ اللَّئِيمُ يَفْخَرُ بِمِلْكِهِ»3

از برتری‌های معنویش خوشحال است؛ در حالی که انسان پست به دارایی‌اش می‌نازد؛

3. «لا تشکوَنَّ الله إلی الخَلقِ تَکُن أَکرَمِ النَّاسِ»4

از خداوند پیش مردم شکایت نمی‌کند؛

4. «إِذَا سَافَرْتَ‏ مَعَ‏ قَوْمٍ‏...كُنْ كَرِيماً عَلَی زَادِكَ بَيْنَهُم»‏5

از زاد و توشه‌اش به همسفرش کریمانه می‌بخشد؛

5. «ثَلَاثَةٌ لَا يَنْتَصِفُونَ مِنْ ثَلَاثَةٍ: الْعَاقِلُ‏ مِنَ‏ الْأَحْمَقِ‏، وَ الْبَرُّ مِنَ‏ الْفَاجِرِ، وَ الْكَرِيمُ مِنَ اللَّئِيمِ»6

از فرومایه انتظاری ندارد؛

6. «سُنَّةُ الْكِرَامِ‏ الْجُودُ»7

بخشندگی شیوة اوست؛

7. «قُلْ‏ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً»8

بدی را به نیکی پاسخ می‌دهد؛

8.«و کان الکاظمُ سَخیَّاً کَریمَاً وَ كَانَ يَبْلُغُهُ عَنْ رَجُلٍ أَنَّهُ يُؤْذِيهِ، فَيَبْعَثُ إِلَيْهِ بِصُرَّةٍ فِيهَا أَلْفُ دِينَار»9

برای بدگویانش هدیه می‌فرستد؛

9. «قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريما»10

به پدر و مادرش پرخاش نمی‌کند و شایسته سخن می‌گوید؛

10. «مِنَ الْكَرَمِ الْوَفَاءُ بِالذِّمَم‏»11

به پیمان‌ها وفادار است؛

11. «لِلْكِرَامِ فَضِيلَةُ الْمُبَادَرَةِ إِلَی فِعْلِ الْمَعْرُوفِ وَ إِسْدَاءِ الصَّنَائِع»12

به سوی نیکوکاری و احسان شتاب دارد؛

12. «لَا كَرَمَ كَالتَّقْوَی»13

پرهیزکار است؛

13. «وَ الْإِعْطَاءُ قَبْلَ السُّؤَا»14

پیش از درخواست، لطف می‌کند؛

14. «الْكَرِيمُ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ فِي حَقِّ»15

ثروت خود را درست خرج کند؛

15. «الْكَرِيمُ مَنْ أَكْرَمَ عَنْ ذُلِّ النَّارِ وَجْهَه»16

صورتش را از خواری آتش دور نگه می‌دارد؛

16. «لَيْسَ مِنْ شِيَمِ الْكِرَامِ ادِّرَاعُ الْعَار»17

جامة تنگ نپوشد؛

17. «وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظ»18

خشم خود را فرو خورد؛

18. «مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهْوَتُه‏»19

خواهش‌های نفسانی‌اش در نزد او خوار است؛

19. «الْكَرِيمُ يَتَغَافَلُ‏ وَ يَنْخَدِع‏»20

خود را به غفلت زند و به ظاهر فریب خورد؛

20. «ثَلَاثَةٌ تَدُلُّ عَلَی كَرَمِ الْمَرْءِ حُسْنُ الْخُلُقِ»21

خوش‌خو است؛

21. «النَّصِيحَةُ مِنْ أَخْلَاقِ الْكِرَام‏»،22 «الْغِشُّ مِنْ أَخْلَاقِ اللِّئَام‏ِ»23

خیرخواه و یکرنگ است؛ در حالی‌که فرومایگان فریبکارند؛

22. «أَمَّا الْكَرَمُ فَالتَّبَرُّعُ بِالْمَعْرُوف‏»24

داوطلبانه نیکوکاری کند؛

23. «الْمُبَادَرَةُ إِلَی الْعَفْوِ مِنْ أَخْلَاقِ الْكِرَام‏»،25 «الْمُبَادَرَةُ إِلَی الِانْتِقَامِ مِنْ شِيَمِ اللِّئَام‏»26

در عفو و گذشت شتاب کند؛ در حالی‌که انسان پست در انتقام‌گیری شتاب کند؛

24. «الْكَذِبُ وَ الْخِيَانَةُ لَيْسَا مِنْ أَخْلَاقِ الْكِرَام‏»27

دروغ‌گو و خائن نیست؛

25. «غَضُّ الطَّرْف‏»28

دیده فروگیرد؛

26. «كَرَمُ الرَّجُلِ دِينُه‏»29

دین‌دار است؛

27. «الْعَفْوُ يُفْسِدُ مِنَ اللَّئِيمِ بِقَدْرِ إِصْلَاحِهِ مِنَ الْكَرِيم»29

عفو و گذشت اصلاحش کند؛ نه اینکه پرروتر شود؛

28. «عُقُوبَةُ الْكِرَامِ أَحْسَنُ مِنْ عَفْوِ اللِّئَامِ»30

کیفرش نیکوتر از گذشت فرومایه است؛

29. «لَا يَكُونُ الْكَرِيمُ حَقُوداً»31

کینه‌ورز نیست؛

30. «مَنْ عَدَّدَ نِعَمَهُ مَحَقَ كَرَمَهُ»32

نیکوکاری خود را نمی‌شمرد؛

31. «لِأَنَّ الْكَرِيمَ إِذَا قَدَرَ عَفَا»33

هرگاه قدرت یابد، می‌بخشد؛

32. «الْكَرِيمُ إِذَا وَعَدَ وَفَی وَ إِذَا تَوَعَّدَ عَفَا»34

هرگاه وعده دهد، وفا کند؛ امّا هرگاه تهدید کند، درگذرد؛

33. «مَا أَفْحَشَ كَرِيمٌ قَط»35

هرگز دشنام ندهد؛

34. «نِعْمَ الْخُلُقُ التَّكَرُّم‏»36

اگر کریم نیستیم، با واداشتن خود به بزرگواری یک قدم به کرامت نزدیک‌تر شویم.

پی نوشت‌ها: