رضا ابراهیمی
همان‌طور که قبلاً اشاره شد، علم طبایع یکی از مهم‌ترین مباحث پزشکی قدیم را تشکیل می‌داده و طیّ قرون و اعصار، هیچگاه ارزش و اعتبار خود را از دست نداده است و اکنون نیز دانشکده‌هایی مخصوص تدریس طبّ سنّتی دائر و مراکز درمانی‌ای وجود دارد که با استفاده از این تجربیات و روش‌ها، بیماران را درمان می‌کنند.
در جهانی که زندگی می‌کنیم، انسان‌هایی می‌بینیم با چهره‌ها، رنگ‌ها و اندام‌های متفاوت. برخی از افرادف سفیدرو و برخی سیاه‌چهره. گروهی زرد پوست و دسته‌ای گلگون و جمعیتی گندمی و طایفه‌ای سبزگون، باریک‌اندام یا گندمگون و درشت اندام. نقّاش طبیعت، بعضی را با رنگ روشن درآمیخته است و بعضی دیگر را با رنگ قهوه‌ای، مشکی و میشی نقّاشی کرده. گروهی از انسان‌ها پرکار و پرتلاش و مقاوم و گروهی دیگر کم‌کار و ظریف و خسته از کار مداومند. جمعی به شعر و موسیقی و طبیعت و زیبایی علاقه‌مندند و جمعی دیگر به علوم عقلی و محاسبات فنّی و امور ریاضی روی می‌آورند. دسته‌ای بلندپرواز و خیال‌پرداز و گروهی واقع‌گرا و محتاط هستند. در عدّه‌ای عصبانیت آنی و در عدّه‌ای دیگر مدارا و سازگاری مشاهده می‌شود. هرگاه این جمعیت بزرگ بر سر سفرة طبیعت بنشیند، گروهی خیار و گوجه و کلم می‌خورند و لذّت می‌برند، گروهی دیگر از این غذا رو برمی‌گردانند و خربزه و کرفس و خرما و کندر به آنها انرژی می‌دهد.
گروهی نوشیدن آب و مایعات، ماست، دوغ، ترشی، توت فرنگی، لیمو، کیوی، گوجه سبز، زرشک و این قبیل خوردنی‌ها دلخواه آنان است، دسته‌ای حتّی در تابستان نیز با نوشیدنی آب میانة خوبی ندارند و خوردن میوه‌های گس‌مزه در ردیف علائق آنان نیست و انگور، سیب، زردآلو، شربت شیرین با مزاجشان سازگار است. از این مهم‌تر، برخی از افراد با خوردن غذایی دچار بیماری می‌شوند و برخی دیگر با غذایی دیگر؛ مانند اینکه یک گروه از خوردن ترشی دچار سردرد می‌شوند و با شیرینی بهبود می‌یابند و برخی دیگر با خوردن شیرینی زیاد سردرد پیدا می‌کنند و با ترشی بهبود می‌یابند.
آیا می‌توان برای این دسته‌بندی‌های اجتماعی، رنگ‌ها، قدّ و قواره‌ها، خواست‌ها، پندارها، گرایش‌های اخلاقی، عصبانیت و خوش‌خلقی، عقل‌گرایی، رفتار شورانگیز و... قاعده‌ای جست‌وجو کرد؟ یا قالب و قانونی فرض کرد و معیاری برای دسته‌بندی آنها طرّاحی و برنامه‌ای برای تعادل زیستی آنان ارائه نمود؟
اینها و دستة بزرگی از سؤالات متفاوت، از جمله مسائلی هستند که باید پاسخ آن را از مزاج‌شناسی گرفت.
مزاج‌شناسی، ظرف هستی را برای انسان تعریف می‌کند، تناسب طبع انسان با آن را می‌سنجد و بر اساس آن، برای هر مقطع از زندگی، حرکت متناسب آن را توصیه می‌کند و برای طفولیت و جوانی، میانسالی، کهنسالی و پیری برنامه‌ریزی ویژه‌ای ارائه می‌دهد و ساختار طبیعت انسان را با تمام رفتارهای مادّی و معنوی، گفتاری و شنیداری، پنداری و دیداری، جنسی و غیر آن سازگار و همسان می‌سازد. در این قالب، هیچگاه انسان، مخالف با قانون‌مندی‌های طبیعت حرکت نمی‌کند و رو در روی آن قرار نمی‌گیرد و از هیچ لحظة طبیعت، بی‌بهره نمانده و زیان نمی‌بیند.
در اهمّیت مزاج‌شناسی و اصلاح مزاج همین کافی است که امام رضا(ع) آن را مهم‌ترین علّت نگارش «رسالة ذهبیّه» عنوان کرده و
چنین می‌فرمایند:
«وَ قَدْ ذَكَرْتُ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي سِيَاسَةِ الْمِزَاجِ وَ أَحْوَالِ جِسْمِهِ وَ عِلَاجِهِ؛
و قطعاً تمام احتیاجات مربوط به حفظ صحّت مزاج و مسائل مربوط به احوالات جسم و علاج آن را ذکر می‌نمایم.»
همچنین راویان این حدیث شریف در ابتدای نقل روایت، اوّلین غایت و علّت نگارش رساله را حفظ صحّت مزاجی بیان می‌کنند که به دو مورد از این موارد اشاره می‌نماییم:
در یکی از نسخه‌ها به این شکل آمده است که راوی می‌گوید: من یک نسخه از رسالة ذهبیّه را یافتم که اوّل نگارش ایشان از این قرار می‌باشد: رسالة ذهبیّه در طبّ که امام علیّ بن موسی الرّضا(ع) آن را برای مأمون عبّاسی در مباحث مربوط به حفظ مزاج و تدبیر آن بیان نموده‌اند... .
همچنین در نسخة دیگر آمده است که اوّل رسالة ذهبیّه بعد از ذکر بسم الله الرّحمن الرّحیم، به این شکل است: رسالة ذهبیّه در طبّ که امام علیّ بن موسی الرّضا(ع) آن را برای مأمون عبّاسی در مباحث مربوط به صحّت مزاج و تدبیر صحّت مزاج با غذا و نوشیدنی‌ها و دارو‌ها بیان نموده‌اند، به این قرار است... .
در اهمّیت مزاج، می‌توان به این قسمت از رساله اشاره کرد که امام رضا(ع) فرمودند:
«قوای نفس تابع مزاج‌های انسان‌هاست.»
همچنین در قسمت‌های دیگر رساله، مثل بخش فصول و تدابیر آن، امام رضا(ع) لفظ مزاج را استعمال نموده‌اند که به آن موارد، در اینجا اشاره می‌نماییم:
«نيسان سی روز است. در اين ماه، روز بلند می‌شود و مزاج فصل قوی می‌گردد و خون به حركت میآيد.»
از مواردی که اهمّیت مزاج را در منابع طبّ اسلامی نشان می‌دهد، این روایت از امام رضا(ع) است که نقل شده ایشان بعد از بیان مسائلی در مورد اشیاء و نحوة به وجود آمدنشان این چنین فرمودند:
«... در آنجا، (رحم و زمین) جنین و جواهرات از تركيبی بر بنياد چهار (عنصر) ضد، خلق می‌شود. راوی گفت: چون زمين از آب آفريده شده و آب سرد و تر است؛ چگونه زمين سرد و خشك شده؟ امام فرمودند: «تری رفته و خشك شده.» روای گفت: گرما سودمندتر است يا سرما؟ امام فرمودند:
«گرما؛ زيرا زندگی از گرمی است و سردی مرگآور است و همچنين زهرهای كشندة گرم كم زيان‌ترند و سالمتر از زهرهای سرد...»
همچنین در مورد اهمّیت بحث مزاج، می‌توان به روایتی که شیخ صدوق(ره) در کتاب «علل‌الشّرایع» آورده و جناب شیخ حرّعاملی(ره) نیز آن را در کتاب «الجواهر السّنية في الأحاديث القدسية (كلّيات حديث قدسی)» روایت کرده است، تمسّک جست که شرح آن در اینجا، مطرح می‌شود.
ابو عبد الله محمّد بن شاذان بن احمد بن عثمان پروازی میگويد: ابو علی محمّد بن محمّد بن حارث بن سفيان سمرقندی از صالح بن سعيد ترمذی، از عبد المنعم بن ادريس، از پدرش، از وهب بن منبّه نقل كرده است كه وی گفت: صفت آفرينش آدم(ع) را در وقتی كه حقّ عزّ و جلّ او را ايجاد كرد، در «تورات» (اصلی و بدون تحریف) به اين شرح يافتم:
خداوند در تورات فرموده است:
من آدم را آفريدم و جسد او را از چهار چيز تركيب دادم. بعد هم همان چهار چيز را در اجساد همة انسان‌هايی كه وارث آدم هستند، گذاردم كه اجساد آنها روی همان چهار چيز تا روز قيامت رشد و نموّ می‌كند. هنگامی كه جسد آدم را آفريدم، از آب و خاك و آتش و باد تركيب دادم؛ يعنی نخست آب و خاك را با هم مخلوط نمودم و بعد هم در آن جسد، نفس و روح آفريدم.
پس خشكی جسد انسان، از خاك و رطوبتش از آب و حرارتش از جانب نفس و برودتش از روح می‌باشد. بعد هم در جسد، چهار نوع قرار دادم كه آنها اساس جسد را تشكيل می‌دهند و قوام جسد با آنها با اجازة من می‌باشد و جسد فقط به وسيلة آن چهار نوع قوام دارد و هر كدام از آنها هم قوامشان با سه نوع ديگر می‌باشد و... .
در برخی از منابع اسلامی آمده است که اساس درمان در بیماری‌های جسمانی، باید بنا بر کیفیات چهارگانه (گرمی، سردی، تری و خشکی) که مهم‌ترین شاخصه‌های تعیین مزاج است، صورت بپذیرد. به این صورت که مزاج کیفی بیماری توسط پزشک تشخیص داده شود و بعد، آن را به ضدّ آن کیفیت برطرف کند. در این‌باره می‌توان به این روایت اشاره کرد:
در کتاب علل‌الشّرایع نقل شده است كه امام صادق(ع) روزی به مجلس منصور وارد شدند و در آنجا، مردی از اهل «هند» بود كه كتاب‌های طبّی را میخواند. حضرت به دلیل خواندن وی، سكوت كرده و چيزی نفرمودند. وقتی خواندن هندی به پایان رسید، آن شخص به امام(ع) عرض كرد: ای ابو عبد الله! از آنچه با من هست، طالب چيزی هستی (يعنی می‌خواهی از علم طبّ به شما تعليم كنم)؟ حضرت فرمودند:
«خير؛ چون با من چيزی هست که بهتر از آن چیزی است که در نزد تو است.»
عرضه داشت: آن چه چیزی است؟ حضرت فرمودند:
«گرم را با سرد و سرد را با گرم و مرطوب را با خشک و خشک را با مرطوب درمان می‌کنم و در عين حال، شفا را از خدای عزّ و جلّ خواستار بوده و فرمودة رسول خدا(ص) را به كار گرفته‌ام كه فرمودند: «معده مركز و جايگاه بيماری است و پرهيز و مراقبت، داروی آن محسوب می‌شود و بدن را با آنچه عادت كرده، مراعات و مراقبت میكنم.»
هندی گفت: طبّ فقط همين است و چيز ديگری نيست.
در روایات اسلامی، ائمّة اطهار(ع) مزاج‌های انسان‌ها را به چهار مزاج تقسیم می‌نمایند که به بیان برخی از روایات موجود در این زمینه، می‌پردازیم:
محمّد بن علی ابن بابويه در کتاب «عیون الرّضا(ع)» نقل می‌کند که:
پدرم، به‌سند یادشده در متن از ابی طاهر بن ابی حمزه روايت كرده است كه امام هشتم(ع) فرمودند:
«مزاج‌ها چهار قسمند. از آنها، يكی بلغم است و بلغم دشمنی سخت است و ديگری از آنها، دم (خون) است و آن مانند غلام زنگی است
و بسا می‌شود كه غلام صاحبش را بكشد و ديگری، باد است و آن سلطانی است كه با رعيت مي‌سازد و به نرمی رفتار می‌كند و آن ديگر، تلخه است كه نجات از آن بسيار دور است؛ چون مانند زمين است. هر گاه به لرزه درآيد، هر چه بر پشت دارد، همه را مي‌لرزاند.»
ابو هفان در حضور ابن ماسويه گفت: جعفر بن محمّد(ع) فرمودند:
«مزاج‌های مردم چهار نوع است:
1. مزاج دموی (خونی) كه او بنده است و گاهی بنده آقای خود را مي‌كشد؛
2. طبيعت ریحی که او دشمن است؛ اگر روزنی را ببندی، باز از جای ديگر روزن میگشايد؛
3. بلغمی مزاج که اين پادشاهی است كه اداره مي‌كند؛
4. تلخ مزاج كه زمين است؛ اگر فرو برود، ساكنان روی خود را نيز فرو مي‌برد.
ابن ماسويه گفت: دو مرتبه بگو. به خدا قسم! جالينوس طبيب نمیتواند اين‌طور تشريح نمايد.
شیخ صدوق(ره) می‌گوید: حديث كرد ما را ابواحمد هانی بن محمّد بن محمود عبدی و گفت پدرم به سند مرفوع روايت كرده است كه موسی بن جعفر(ع) بر هارون وارد شد. هارون به ایشان عرض كرد: يا ابن رسول الله! خبر بده مرا از طبايع چهارگانه. آن جناب فرمودند:
«امّا ريح؛ پس آن به منزلت پادشاهی است كه مدارا می‌كند (يعنی علی الدّوام در صدد اصلاح مزاج است) و امّا خون به منزلة بندة خاسر و زيانكار است و بسا هست كه بنده، مولای خود را به قتل مي‌رساند و امّا بلغم، به منزلة دشمنی است كه در جدال و نزاع باشد؛ اگر از جانبی او را مسدود كند، از طرف ديگر مفتوح خواهد شد و امّا مزاج تلخ، به منزلة زمينی است؛ هرگاه بلرزد، به طرف بالای خود برمي‌گردد.»
پس از آن، هارون به ایشان عرض كرد: يا ابن رسول الله! بر مردم گنج‌های خدا و رسول خدا را انفاق كن.
امیرالمؤمنین، حضرت علی(ع) نیز در خطبه‌ای در «نهج البلاغه» که دربارة کیفیت خلقت حضرت آدم(ع) است، این چنین می‌فرمایند:
«وَ الْأَشْبَاهِ الْمُؤْتَلِفَةِ وَ الْأَضْدَادِ الْمُتَعَادِيَةِ وَ الْأَخْلَاطِ الْمُتَبَايِنَةِ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْبَلَّةِ وَ الْجُمُود... ؛
و دارای چيزهای نظير يكديگر (مانند استخوان و دندان) و حالاتی ضدّ يكديگر و خلط‌هايی كه از هم جدا می‌باشد، از گرمی و سردی و تری و خشكی... .»
با ذکر این مقدّمه در اهمّیت و لزوم طبع‌شناسی و شناخت مزاج‌ها در کلام ائمّة معصومان(ع) در این مجال و در بخش دوم طبع‌شناسی، به خصوصیات و ویژگی‌های طبع صفرا و افراد صفراوی خواهیم پرداخت.
بخش دوم طبع شناسی: صفرا و خصوصیات آن
در نوبت‌های قبل، اشاره‌ای داشتیم به چهار عنصر هستی و همچنین معرفی طبایع چهارگانة خلقت انسان و از طبایع چهارگانه، به صورت مجزّا، مزاج دم (خون) را معرفی کردیم. در این مجال، با توکّل به خدای متعال، قصد داریم ضمن تکرار مجدّد و اجمالی طبایع چهارگانه، به صورت تخصّصی‌تر طبع صفرا (آتش) را معرفی نماییم.
ابتدا، طبق روال گذشته، اشاره‌ای اجمالی به چهار عنصر طبیعت و انسان داشته باشیم.
۱. آتش = معادل آن در انسان، صفرا؛
۲. خاک = معادل آن در انسان، سودا؛
3. هوا = معادل آن در انسان، دم (خون)؛
۴. آب = معادل آن در انسان، بلغم.
همان‌گونه که قبلاً هم گفته شد و در روایات و احادیث معصومان(ع) هم بیان شده است، این چهار عنصر، عالم مادّه و جهان جسمانی را تشکیل می‌دهند و از تبلور آنها، حالت خاصّی در انسان به وجود می‌آید که خصوصیات همة آن عناصر را دارد؛ ولی گاه به خاطر وراثت و شرایط اقلیمی، مانند آب و هوا، دما و نوع تغذیه، بعضی از این عناصر موجود در بدن آدمی، بر دیگری غلبه می‌نماید.
گفته شد که مزاج، همان طبع است؛ یعنی گرمی، سردی، خشکی و تری را مزاج گویند و اینکه مزاج چون از ترکیب ارکان با یکدیگر پدید می‌آید، لذا بسته به میزان ترکیب هر رکن، مزاج متفاوتی حاصل می‌گردد.
در این نوبت، به ویژگی‌ها و مشخّصه‌های مزاج صفرا خواهیم پرداخت. افرادی که مزاج گرم و خشک دارند و در طبّ سنّتی آنها را صفراوی می‌گویند.
همان‌طور که در مطالب نوبت قبل بیان شد، هر غذایی که می‌خوریم، هنگامی که وارد بدن ما می‌شود و در معده هضم آن آغاز می‌گردد، به کبد می‌رود. در کبد چهار خلط یا چهار نوع مایع تولید می‌شود که نام و خصوصیات یکی از آنها گرم و خشک (صفرا) است.
اگرچه همة اخلاط در خون موجودند، امّا خدا برای صفرا و سودا جایگاه ذخیره در نظر گرفته است.
طحال: جایگاه ذخیرة سودا است.
کیسة صفرا : جایگاه ذخیرة صفرا است که در آن جمع باشند و در صورت نیاز و به اندازة لازم در بدن انتشار یابند.
وجود هر چهار خلط در بدن انسان ضروری است؛ امّا در حدّ خاص و معیّن و کمبود یا فزونی هریک از آنها، باعث سوء مزاج یا غلبة اخلاط می‌گردد که در این حالت، برای رفع مشکل، باید تدابیر مربوطه رعایت و درمان صورت پذیرد.
صفرا یا صفراوی‌ها
این افراد، لاغر اندام هستند؛ امّا مفاصل و استخوان‌بندی درشت و برجسته دارند. پوست گرم وخشکی دارند. رنگ پوست و سفیدی چشم آنها کمی به زردی می‌زند. موهای پر پشت و سیاه و گاهی مجعّد دارند و به علّت حرارت و خشکی زیاد، بیشتر مستعدّ طاسی سرند.
خشکی دهان و عطش فراوان دارند. خیلی گرمایی هستند و در تابستان، اذیّت می‌شوند. استعداد این را دارند که با خوردن خوراکی‌های خیلی گرم، دچار خارش و کهیر شوند. تمایل به خوردن ترشی‌ها (سرکه، تمرهندی و لواشک) دارند و همچنین سردی‌هایی، مثل خیار، کاهو و هندوانه. تمایل به خوردن شیرینی در اینها، کم است. نبض پر و قوی دارند. عروق برجسته در دست دارند. این افراد زود عصبانی شده و زود هم عصبانیتشان فروکش می‌کند. بسیار پر انرژی و پرتحرّک هستند.
افرادی باهوش و زیرک و همچنین پر حرفند. در کارها، چالاک و سریع هستند. افراد دقیق، منظّم و تیزبینی هستند. میل بالای جنسی و توان جنسی متغیّر دارند.
پیوسته، سریع و بلند صحبت می‌کنند. خوابشان کم و سبک است. قدرت هاضمة آنها خوب است و معمولاً یبوست دارند.
از حافظه و قدرت یادگیری بالایی برخوردار هستند. روابط اجتماعی آنها قوی است. عجول و بی‌قرارند.
اصولاً مزاج‌های گرم (دموی‌ها و صفراوی‌ها) از لحاظ اعمال بدنی و خصوصیات حیاتی، از قدرت بالایی برخوردارند. گرما موجب افزایش کارکرد اعضای مختلف از مغز و اعصاب گرفته تا اندام‌های تناسلی می‌گردد.
علائم غلبة خلط صفرا
بدن باريک، گرمي زياد از حد، سر کوچک، شانة جمع شده و کوچک، باسن نسبتاً بزرگ (البتّه نسبت به کمر باريکي که دارند) بازوان باريک، اندام مياني نسبتاً درشت، پوست خشک، بيني بزرگ (به دليل حرارت زياد قلب و کبد)، کم مو، پوست متمايل به زرد، رگ‌هاي بر آشفته، عدم تمايل به شيرينيجات و موادّ غذايي چرب.
تمايل زياد به ترشيجات و آب، رفتارهاي تند، عصبانيت، تحرّک زياد، گيرايي زياد و حافظة کم، احساس گرما در تمام فصول، سرمادوست، زردی زبان و پوست و سفيدي چشم، جوش و اکنه‌هاي پوستي زياد، بروز حسّاسيت‌هاي پوستي اگزماتيک، خارش و گرمي دست و پا، موي غير صاف، طاسي و ريزش مو در جلوي سر و در سنين جواني، زبري و خشکي زبان، تلخ شدن دهان، بروز آفت دهان، استرس و اضطراب و احساس خشکي در بيني.
افزايش حرکات تنفّسي، تشنگي مفرط، بي‌اشتهايي، خواب کم، پرکاري تيروئيد، سردردهاي مکرّر (غير از سينوزيت و ميگرن)، فرورفتگي زير چشم‌ها، بيرون زدگي حدقة چشم، سوزش سر دل، ريفلاکس گوارشي، حالت تهوّع و استفراغ، امکان يبوست و بروز سنگ کيسة صفرا مزاج در اين افراد، شايع‌تر است.
زرد شدن رنگ ادرار، واريس و مشکلات عروقي، مانند واريکوسل و بواسير، داغي کف پاها، تخيّل رؤياهاي زرد رنگ، ديدن خواب‌هاي خشن و جنگ و دعوا، روحيات مردانه، تند شدن نبض، درد پهلو، احساس گزگز شدن بدن، احساس گر گرفتگي، دير مريض شدن، خشکي و لاغري اندام‌ها، بيش‌فعّالي، جدّي بودن، پشتکار زياد، کم حوصله بودن، پرخاشگري، خشمگين بودن، سريع از کوره در رفتن، لجباز بودن، علاقه به کشيدن سيگار، بدحالي در سال‌هاي جواني و فصل تابستان، پهن بودن قفسة سينه، بلند بودن قد، ميل جنسي متعادل و توان معمولي در نزديکي کردن.
سوزش جگر، ناراحتي معده، درد شقيقه، سرگيجه، خشکي و ترک
خوردن پوست، جوشش فم‌المعده، شورة سر، بروز لکّه‌هاي سفيد و قهوه‌اي در صورت و بدن، علاقه به خوردن يخ و آب يخ، تندخويي و بهانه‌گيري، حسّ بويايي و چشايي قوي و در کل، همانند آتش، فرد مبتلا به غلبة صفرا، بي‌قرار و خروشان و گرم و خشک مي شود که براي اعتدال آن، بايد سرد و تر شود.
غذاهایی که این‌گونه مزاج‌های صفراوی را اصلاح می‌کنند، عبارتند از:
خوردنی‌هایی که حالت اسیدی دارند و ترشیجات طبیعی، مانند لیموترش، زرشک، نارنج، گریپ فروت با عسل، ترنجبین، شیرخشت، کاهو، کیوی، آلو بخارا، آلوچه، اسفناج، تمر هندی به صورت دم کرده، لیموشیرین، پرتقال، نان جو و آش جو.
مجموعاً این نوع افراد باید از غذاهای خنک استفاده کنند؛ یعنی از غذاهایی که PH آنها از نظر علمی زیر 3/7 باشد.
عرق کاسنی و عرق شاتره بهترین نوشیدنی برای این افراد است و آنها برای شست‌وشوی بدن خود، باید از سدر و ختمی استفاده کنند.
بهترین روش برای این افراد این است که از خوردن چای و گرمیجات جدّاً بپرهیزند تا به زودی سلامت خود را به دست آورند؛ در غیر این صورت، دچار بیماری‌های کبدی، مثل کبد چرب و در صورت عدم رعایت، نهایتاً دچار بیماری سیروز کبدی می‌شوند. همان‌گونه که پیش از این گفته شد، ساده‌ترین و عاقلانه‌ترین روش برای اصلاح مزاج، شناخت نوع مزاج و شناخت نوع غذا و مصرف به موقع آنهاست تا بیماری سرکوب شود و سیستم ایمنی بدن تقویت گردد.
تخلیة معدة این افراد به روش قی کردن دوره‌ای، بسیار مناسب است. در واقع، کار حکیم آن است که افراد پر حرارت جامعه را شناسایی نموده و به طرق مختلف پیشنهاد شدة سنّتی، حرارت بدن آنها را پایین‌تر بیاورد. خوردن همة انواع مرکّبات، انار، شاه‌توت، خیار، سیب، گلابی، آلبالو، گیلاس، آلو، گوجه سبز و زرشک برای افراد صفراوی مزاج مفید است.
بهترین دارو برای این افراد، هندوانه، گرمک، کدو خورشتی، هویج فرنگی، روغن زیتون و سوپ جو، سبزیجات، مانند اسفناج و گشنیز و لیموترش است. همچنین سیب‌زمینی بخارپز، قارچ، بامیه، پیاز، برگه هلو، برگه زردآلو، مغز بادام خام تازه، برنج سفید با روغن زیتون، کدو حلوایی با نخود فرنگی، عدس، ماش، جو دوسر، مخمّر آبجو و لیمو عمانی برای کبد افراد صفراوی‌مزاج بسیار مفید است.
همچنین بذر‌های ملیّن و شربت آب عسل با لیموترش تازه به این افراد توصیه می‌شود و چای، قهوه، نسکافه، تخم مرغ، غذاهای فریز شده و زود پز شده، سس و ربّ، غذاهای چرب و پرحجم، ماکارونی و آش رشته، نوشابه و ادویه‌جات تند، آب یخ، نوشیدن مایعات همراه و بعد از غذا، شیرینیجات قنّادی و مصنوعی، آجیل شور و گوشت قرمز، ریزه‌خواری، بادمجان، موز، خربزه، آناناس و طالبی برای این افراد ضرر دارد.
در اینجا، بحران هایی را که در طول زمان، باعث ترشّح ناگهانی صفرا به خون می‌شود، برای شما معرفی می‌کنیم. بحران‌هایی که بارها و بارها هر یک از شما با آنها مواجه شده‌اید؛ نظیر پدیدة بلوغ برای نوجوانان، پدیدة ازدواج، پدیدة باردار شدن، پدیدة زایمان، پدیدة شنیدن ناگهانی خبر بد، پدیدة یائسگی، بلند کردن هالتر در بدن‌سازی، مسابقة فوتبال و... همگی جزو بحران‌های صفراوی حساب می‌شوند؛ یعنی با پیدایش هر کدام از دوران زندگی یا افعال مختلف فوق، به ناگهان مقادیر زیادی صفرا (یعنی هورمون‌های خونی گرم‌مزاج) وارد خون شده و شخص را دچار یک نوع التهاب حرارتی شدید می‌کند؛ مثل حالت گرگرفتگی در زنان یائسه.
غذاهای مضر برای صفراوی مزاج‌ها
صفراوی مزاج‌ها باید از مصرف نوشیدنی‌های گرم پرهیز کنند؛ نوشیدنی‌های گرم موجب برهم خوردن تعادل صفراوی مزاج‌ها می‌شود. بر همین اساس، اصولی‌ترین روش برای اصلاح مزاج، شناخت نوع مزاج و تطابق دادن تغذیه با آن است تا بیماری سرکوب و سیستم ایمنی بدن تقویت شود.
مصرف نوشابه، ادویه‌های تند، آب یخ، نوشیدن مایعات همراه با غذا یا بلافاصله بعد از آن، شیرینی‌های قنّادی و مصنوعی، آجیل شور، گوشت قرمز و همچنین بریده بریده غذا خوردن، یعنی اینکه انسان مدام در حال خوردن باشد، مانند تخمه شکستن، برای افرادی که دارای طبیعت گرم و خشک هستند، مضرّ است.
مصرف موز، خربزه، آناناس و طالبی برای افراد صفراوی مزاج ممنوع است و باید از مصرف آن خودداری کنند.
علّت ممنوع بودن غذاهای دارای طبیعت گرم و خشک برای افراد صفراوی مزاج این است که PH این غذاها و نیز PH کبد بالاست و استفاده از این مواد، سبب افزایش دمای کبد و ترشّح زیاد صفرا و در نتیجه ایجاد راه‌بندان در مجاری کبد می‌شود. این حالت موجب تشکیل سنگ‌های صفراوی در کیسة صفرا می‌شود و علائمی نظیر یبوست، زرد شدن چهره و دردهای شدید در ناحیة راست بدن و در زیر دنده‌های راست را ایجاد می‌کند.
مزاج صفراوی و استعداد بیماری‌ها
افراد صفراوی مزاج در صورت عدم رعایت نکات فوق، استعداد بیشتری برای بروز علائم و بیماری‌های زیر دارند:
- اضطراب و تنش فکری؛
- میگرن؛
- وزوز گوش؛
- تپش قلب؛
- اسهال خونی؛
- هپاتیت؛
- زردی؛
- تلخی دهان؛
- سرفة خشک؛
- بی‌خوابی؛
- انزال زودرس؛
- سوزش ادرار بدون علّت؛
- لک‌بینی و افزایش خونریزی هنگام عادات ماهانه؛
- لاغری شدید.
توصیه و تدابیر
رژیم غذایی مناسب برای صفراوی‌ها (گرم و خشک) غذاهایی است که سرد و تر باشند.
افراد صفراوی غالباً در اثر حجامت، تعدیل مزاج یافته و رنگ و رویی به مراتب روشن‌تر از قبل خواهند داشت. اشتهای آنان با حجامت افزایش می‌یابد و در صورت تکرار حجامت، فربه و چاق خواهند شد. نمونه‌ای از رژیم غذایی مناسب برای افراد صفراوی، کاهوست که سرد و تر و برای دفع صفرا مفید است. ماهی، ماست و به طور کلّی لبنیات، مرکّبات، آبغوره، آب لیمو برای صفراوی‌ها مفید و لازم است.
منابع:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. «قانون در طب»، ترجمة شرفکندی
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. «ذخیرة خوارزمشاهی».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. مقالة «مزاج‌شناسی و اخلاط در رسالة ذهبیّه»، سید مهدی میرغضنفری، یوسف اصغری.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. «مخزن الادویه»، عقیلی خراسانی، انتشارات انقلاب اسلامی.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. «قانونچه در طب»، ترجمه و تحشیه: مرحوم دکتر محمد تقی میر، انتشارات دانشگاه ایران.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «طب و درمان»، ص 140.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. «عیون اخبار الرضا(ع9»، ج 2، ص 30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑