تربیت دینی فرزند من: پرورش تقوا

عباس پسندیده

اشاره:

دربارة تقوا و نقش آن در زندگی سخن گفتیم. روشن شد که تقوا یک توانمندی است که قدرت مقاومت در برابر وسوسه و به تأخیر انداختن ارضاء را به انسان می‌دهد. همچنین روشن شد که تقوا نقش مهمّی در موفقیت زندگی دارد؛ چیزی که هم شرع بر آن تأکید داشته و هم تجربه بشری به آن دست یافته است. در این شماره به پرورش تقوا در فرزندان خواهیم پرداخت.

پرورش تقوا و سنّ کودک

چگونگی پرورش تقوا و خویشتن‌داری در فرزندان با شرایط سنّی آنها ارتباط دارد. فلاول در کتاب «رشد شناختی»1 بیان می‌دارد که در طول سال دوم زندگی، کودک توانایی بازداری را کسب می‌کند و فرمان‌هایی، مثل «دست نزن» یا «صبر کن» را دریافت می‌کند؛ امّا با این حال، این از ویژگی‌های کودکان یک تا دو سال نیست. در طول سال سوم، خویشتن‌داری پیشرفت قابل ملاحظه‌ای می‌کند و هر چه

بزرگتر می‌شود، زمان بیشتری را می‌تواند صبر کند؛ به عنوان مثال کودکان سی ماهه نسبت به کودکان بیست و چهار ماهه، بهتر می‌توانند تا پنجاه ثانیه صبر کنند؛ امّا بازداری به صورت هدفمند، تنها از شش سالگی به بعد ممکن می‌شود. وی معتقد است در این سن، کودک این توانایی‌ها را کسب می‌کند:

1. آغاز یک نیّت و یک برنامه و حفظ آن در یک دورة زمانی؛

2. بازداری عمدی رفتارهای وسوسه کننده، امّا ممنوع؛

3. انتظار و به تعویق انداختن اعمال؛

4. به تعویق انداختن یا تأخیر در کامروایی؛

5. گونه‌هایی از دیگر انواع کنترل خود.

به این ترتیب، اشکال مختلف کنترل خود، در اواخر دورة نوزادی و اوان کودکی «شروع» می‌شود و به تدریج تقویت می‌شود.

بر اساس روایات سبع سنین که زندگی فرزندان را به سه دورة هفت ساله تقسیم می‌کنند، دورة نخست، دورة رهایی و بازی است که با تعبیرهای «دَعِ‌ابْنَك‏»، «أَمْهِلْ‌صَبِيَّك‏» و «الْغُلَامُ‌يَلْعَب‏» بیان شده است.2 از این‌رو، به نظر می‌رسد در این دوره نمی‌توان خویشتن‌داری را به صورت یک برنامه مشخص، در آنان اجرا نمود.

روش پرورش تقوا و خویشتن‌داری

برای تقویت خویشتن‌داری روش‌هایی وجود دارد که در ادامه به آنها اشاره می‌شود:

الف) روش‌های خانواده محور؛

1. سرمشق خویشتن‌داری باشید

رابرت کولز، روانشناس معروف دانشگاه «هاروارد» در کتاب برجسته‌اش «هوش اخلاقی برای کودکان» خاطرنشان می‌کند، بهترین راهی که کودکان می‌توانند جهت‌یابی اخلاقی پیدا کنند، مشاهدة والدین است.

نمونة رفتارهای ما یکی از بهترین روش‌های تضمین کسب فضیلت اخلاقی خویشتن‌داری در کودکانمان است. قبل از اینکه تلاش کنید تا خویشتن‌داری فرزندتان را بنا نهید، آن را مجدّانه در رفتارهای خودتان منعکس و ارزیابی کنید که تا چه حد الگوی مناسبی برای این ویژگی هستید. رفتار شما یک کتاب درسی زنده برای فرزندتان است.

2. خود را متعهّد سازید که فرزندتان را خویشتن‌دار بار بیاورید

برخی چندان اهمّیتی به این مسئله نمی‌دهند؛ در حالی‌که یک مسئلة مهم و اساسی است. ببینید، داشتن یک فرزند خویشتن‌دار چقدر برایتان اهمّیت دارد؟ نکند از والدینی باشیم که به خاطر رسول خدا(ص) از آنان اعلام بیزاری کرده است؟! همانان که به متاع اندک دنیا برای فرزندانشان راضی می‌شوند و فرزندانشان را از یادگیری معارف دین بازمی دارند!3 افرادی که این مسئله برایشان مهم است، تعهّدی نسبت به آن احساس می‌کنند و برای آن اقدام می‌کنند.

3. معنا و ارزش خویشتن‌داری را آموزش دهید

اگر می‌خواهید در فرزندانتان خویشتن‌داری رشد کند، برای توضیح معنای این فضیلت برای آنها وقت صرف کنید. برای این منظور می‌توانید از توضیحاتی که در دو فصل قبل بیان شد استفاده کنید و آن را با نمونه و مثال از زندگی‌تان روشن سازید. همچنین می‌توانید از ضرب المثل جیک جیک مستانت بود... بهره ببرید.

4. یک شعار خانوادگی بسازید

یک یا چند شعار دربارة خویشتن‌داری انتخاب و در معرض دید قرار دهید. انتخاب شعار و نصب آن در معرض دید همگان، کمک فراوانی به توجّه برانگیختن و فراموش نشدن موضوع می‌کند و آنها یاد می‌گیرند که تسلّط بر خود یکی از بهترین اصول رفتار است. این شعارها می‌تواند از مضمون‌های آیات و روایات گفته شده باشد. البتّه توجّه داشته باشید که گاه برخی از متون دینی به طور کامل، حالت شعاری ندارند و باید آنها را به شعار تبدیل ساخت

5. قانونی وضع کنید که فقط زمانی که بر خود تسلّط دارید، اقدام کنید

این قانون برنامة خویشتن‌داری را تقویت می‌کند و درجة الزام و عمل به آن را بالا می‌برد؛ مثلاً این قانون که وقتی بر خود تسلّط داریم، حرف بزنیم، شتاب نکنیم و... در این صورت اگر کسی بر خود تسلّط نداشت، یک فاصلة زمانی می‌گیرد تا بر خود تسلّط پیدا کند؛ همانند آنچه از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده که هنگام خدو انداختن عمرو بن عبدِوُدّ، بلند شده و پس از یک مکث، بازگشتند و او را کشتند یا آنچه از مالک اشتر نقل شده که وقتی کسی به او دشنام داد، به مسجد رفت تا نماز خواند و دعا کند، در همین راستا قابل تحلیل است.

پی‌نوشت‌ها: