اگر او نبود

مرتضی مهدوی یگانه

پیچیدگی انسان از دیرباز، مطمح نظر اندیشمندان و فرزانگان جهان بوده است. انسان چیست؟ کیست؟

انسانیت و گوهر وجودش از کجاست؟ چه سان تقویت می‌شود و شکوفا می‌گردد؟

انسان را چگونه می‌توان شناخت و تعریف او چیست؟

چه لایه‌های وجودی و مراتبی دارد؟ و سؤالات دیگری در این زمینه که بدون نیل به پاسخ صحیح و دقیق آنها، نمی‌توان پیچیدگی مزبور را به درستی شناخت و در آن، نفوذ کرد.

باید اذعان نمود در میان این سؤالات، مهم‌ترین آنها، تعریف انسان است و تا نتوان تعریف دقیق و عمیقی از آن ارائه کرد، راه درستی در این عرصه نمی‌توان پیمود.

از تعریف منطقی تا تعریف ولایی

مشهورترین و کهن‌ترین تعریف انسان، همان است که در فنّ منطق ارائه شده که او را حیوان ناطق، معرفی کرده است.1

در همین آغاز متذکّر می‌شویم که در اینجا، تنها می‌توان به اشاراتی کوتاه در این زمینه، بسنده کرد و از دریا فقط به مقدار یک جام به کام ریخت. در این مقال مختصر که به مناسبت سالرزو میلاد امام حسن عسکری(ع) تقدیم می‌گردد، با استفاده از سخن گران‌سنگی از آن حضرت، سعی شده تا نگاهی ژرف و نوین به انسان افکنده و در واقع، تعریفی گران‌قدر از او به دست آوریم که در اینجا، از آن به عنوان تعریف ولایی انسان تعبیر کرده‌ایم.

چنان‌که اشاره شد، تعریف مشهور و قدیمی انسان در علم منطق، حیوان ناطق است. بر این تعریف، نقدهایی چند مطرح شده که به دلیل کمی مجال، متعرّض آنها نمی‌شویم.

حیّ متألّه، تعریفی است که اخیراً از سوی آیت‌الله جوادی آملی برای انسان ارائه گردیده است؛ یعنی موجود زندة خداگونه که زنده، جنس و متألّه یا خداگونه، فصل آن است. به گفتة ایشان، این تعریف از «قرآن» اخذ شده و در واقع تعریفی قرآنی از انسان است.

می‌توان در تعریف قرآنی انسان، با توجّه به اصول و مبانی دیگری که در آفرینش و هویّت انسان مطرح شده، از او به عنوان خلیفة خدا، امانت‌دار الهی، صاحب روح خدایی و امثال آنها یاد کرد که شاید نتوان در آنها، مقدّمات منطقی تعریف، یعنی جنس و فصل را از یکدیگر جدا کرد، امّا تردیدی نیست که هر یک، تمام یا بخشی از هویّت و حقیقت انسان را تبیین می‌کنند.

نکته‌ای که می‌خواهیم در این نوشتار بر آن تأکید کنیم، این است که تمامیت بحث در تعریف انسان را باید در فرهنگ ولایت ائمّه(ع) جست‌وجو کرد؛ زیرا ایشان بیانگر و مفسّر تامّ و تمام قرآن شریف هستند. البتّه در خود قرآن، در یک نگاه جامع و کلان می‌توان در ظواهر یا بواطن آیات، آن تعریف ولایی را به نظاره نشست؛ امّا در

سخنان امامان نور و هدایت(ع)، به صراحت به بیان آن پرداخته شده است. البتّه این بحث طول و تفصیلی درخور می‌طلبد؛ بنابراین، آنچه در اینجا تقدیم می‌شود، در حدّ این نوشتار و به اجمال خواهد بود.

اگر ما ائمّه نبودیم، شماها انسان نبودید

از جالب‌‌ترین سخنان امامان(ع)، فرمایش یازدهمین اختر سپهر سروری، حضرت امام حسن عسکری(ع)، است که فرمودند:

«لولا محمّد(صلی الله عليه و آله) و الأوصياء من ولده(عليهم السلام) كنتم حياری‏ كالبهائم...؛3

اگر وجود مبارک محمّد(ص) و جانشینان از فرزندان او نبودند، شماها سرگشته و حیران بودید؛ مانند چارپایان (که از انسانیت هیچ طرفی نبسته‌اند.)»

آنچه حضرت امام حسن عسکری(ع) در این روایت فرموده‌اند، صرفاً مسئله‌ای اخلاقی یا روان‌کاوانه و پندگونه نیست؛ بلکه حکایتگر حقیقتی تکوینی و عینی است که با مراتب ولایی رشد و تعالی و حتّی سرنوشت انسان، سر و کار دارد.

سخن در این است که محمّد(ص) و آل محمّد(ع)، انسان کامل هستند و این در یک معنا، یعنی اینکه حامل و حائز تمامی درجات انسانیت و در نتیجه، همة مراتب رشد و تکامل هستند.

به تعبیر دیگر، این گفتار بلند معصوم، بیانگر یک قاعدة وجودی و قانون تکوینی است که ما انسان‌ها در زندگی خود، در مصادیق دیگر این قاعده، به طور فطری و عقلی آن را عملی می‌کنیم؛ مثلاً آنکه در تاریکی و طالب نور است، فطرتاً به سوی مبدأ و معدن نور، یعنی خورشید رو می‌کند؛ هرکه تشنه است، به طور فطری، به طرف آب می‌رود و...

در اینجا نیز بر همین منوال، هرکس خواستار رشد و تعالی و کمال است، باید به سمت معدن و سرچشمة آن حرکت کند و آن، وجود مقدّس انسان کامل است. هرکس طالب انسانیت (به تعبیر عالمان اخلاق و معرفت، خواهان آدم شدن) است، راهی جز توسّل و توصّل به انسان کل و کامل، ندارد. این، یک ساختار الهی در عالم است؛ همان‌سان که وجود خورشید و آب در منظومة جهان، یک نظام ربوبی به شمار می‌روند و بر این نکته باید تأکید کرد که امام و انسان کامل، هم علّت و مُحدّثة انسانیت است و هم علّت مُبقیة آن.

یعنی اگر کسی در مرحلة اعتقاد و ایمان از خاندان عصمت و طهارت(ع)، دور و منقطع باشد، در واقع، از انسانیت هیچ طرفی نبسته و حقیقتاً یک حیوان است وبس (بلکه پست‌تر و نادان‌تر؛ چنان‌که خواهد آمد).

همچنین است مسئله، در مرحلة مراتب و درجات انسانیت؛ یعنی اگر کسی به وادی امامت و ولایت اهل بیت(ع) وارد شد، در حقیقت از مرحلة حیوانیت پا را فراتر نهاده و به مرحلة انسانیت ورود پیدا کرده

است و اکنون باید در مراتب و مدارج آن، بالا رود و اوج بگیرد.

آنچه در حدیث امام حسن عسکری(ع)، بر آن تأکید گردیده، در درجة اوّل، مرحلة ایجاد و علّت محدّثة ‌انسانیت است. حضرت(ع) می‌فرمایند:

«اگر ما اهل بیت(ع) نبودیم، شما انسان‌ها حیران و سرگشته، همچون حیوانات بودید.»

ترجمة دیگر این عبارت، آن است که اصلاً انسان نبودید و هویّت انسانی در شما وجود نداشت؛ چنان‌که در حیوانات وجود ندارد.

این، همان نکتة بسیار عمیق و دقیقی است که در آغاز نوشتار، بدان اشارت کردیم که در تعریف راستین انسان و تبیین هویّت حقیقی او، باید به عاملی در وجود او که تاکنون از آن، به کلّی غفلت گردیده یا کمتر بدان التفات شده، توجّه کرد. سخن، چنان‌که گفتیم در ساحت اخلاق و پند و نصیحت نیست - که بهتر و شایسته است به این عامل توجّه شود - بلکه در ساحت وجود و تکوین است.

یعنی اساساً انسانیت که فقط در ساحت امامت و ولایت انسان کامل وجود دارد، ایجاد می‌شود و سپس رشد کرده و تعالی می‌یابد. به تعبیر دیگر، آنکه به امام و حجّت حق، اعتقاد، گرایش و ایمان ندارد و در ساحت ولایت، امامت و محّبت او وارد نشده، اساساً به وادی انسانیت وارد نشده و نتیجه به طور قطع این است که انسان نیست؛ بلکه حیوان یا پایین‌تر از آن است. البتّه باید این نکته را هم متذکّر شد، آنان که وارد وادی ولایت شده و دم از خاندان عصمت و طهارت می‌زنند، امّا در مقام عمل و مشی و زندگی، خصوصاً در عرصة سیاست و حاکمیت اسلامی، خود را در دایرة ولایت نایب امام معصوم(ع)، یعنی ولیّ فقیه، تعریف نکرده و نمی‌بینند و مؤمنانه و معتقدانه به مقتضای ولایت او، عمل نمی‌کنند، در حقیقت از دایرة انسانیت و ایمان خارج گشته‌اند؛ چرا که مشمول رد کنندة بر معصوم خواهند بود و حکم «الرّادُّ علیهم کالرّادُّ علینا»،4 لااقل در مرتبه‌ای از مراتب، شامل حال آنان است و تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل.

ولایت گوهر وجودی انسان

باری؛ اگر قرار باشد دریابیم انسان به چه چیز، «بما هو» انسان است و کدام گوهر شاکلة انسان یا انسانیت او را شکل می‌بخشد و وجود می‌دهد، توجّة به حدیث امام حسن عسکری(ع)، یک امر کلیدی و محوری است؛ اگرچه احادیث دیگری نیز بیانگر همین حقیقت متعالی هستند؛ به عنوان نمونه در برخی روایات، آمده که ناس یا حقیقت تامّ و تمام انسانیت، وجود مبارک اهل بیت(ع) هستند.

روایتی گران‌قدر به این مضمون، از سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله(ع) وارد شده است:

«نحن النّاس و شيعتنا أشباه النّاس و سائر النّاس نسناس؛

ناس، ما خاندانیم و شیعیان ما، شباهت‌گرایان به مایند و دیگران هیچ طرفی از انسانیت نبسته و در واقع حیوان ‌هستند.»

در کتاب «روضة کافی» چنین آمده است: حضرت علیّ بن حسین(ع) فرمودند: مردی به محضر امیرالمؤمنین(ع) آمد و گفت: اگر شما عالم هستید، به من خبر دهید ناس کیست؟ همچنین اشباه النّاس و نسناس؟

حضرت به فرزندش حسین(ع)، فرمودند: «جوابش را بده.»

سپس امام حسین(ع)، ضمن جملاتی پاسخ او را دادند. از جمله اینکه فرمودند:

«فنحن النّاس؛

ناس، ما خاندان هستیم؛

امّا قولک اشباهُ النّاس، فهم شیعتنا؛

امّا اشباه النّاس (آنان که شبیه ناس هستند)، شیعیان مایند؛

و هم موالینا و هم منّا؛

آنان دوستان ما و از ما هستند

و امّا قولک: النسناس، فهم السواد الاعظم و اشار بیده ای جماعة النّاس، ثمّ قال: «انّ هم الّا کالانعام بل هم اضلّ سبیلاً؛5

و امّا اینکه از نسناس پرسیدی، پس بدان که مردمان کوچه و بازار و عوام آنهایند.»

آنگاه حضرت «آیة44 سورة فرقان» را خواندند: «آنان جز چارپایا و حیوان نیستند؛ بلکه از آنان نیز گمراه‌ترند.»

در همین کتاب، در روایتی دیگر می‌خوانیم:

«و امّا النّاسُ الّا هم؛6

ناس (انسان واقعی و راستین) فقط همین دوستان و شیعیان ما اهل بیت(ع) هستند.»

تأکید بر تعرف ولایی انسان

اکنون بار دیگر تأکید می‌کنیم، می‌بایست در تعریف انسان، حتّی در تعریف منطقی او، ولایت یا عاملی را که به تصریح ائمّه(ع)، فصل حقیقی و مقوّم انسانیت او را شکل می‌دهد و هویّت می‌بخشد، حتماً در نظر گرفت؛ و الّا به مقصد راستین خویش در شناخت انسان، حتّی در تبیین و تعریف قرآنی انسان نیز نخواهیم رسید. آنجا نیز اهل معرفت و نظر، انسان را «حیّ متألّه» تعریف می‌کنند. این تأکید وجود دارد که عامل تحقّق تألّه و خداگونه شدن، وجود مبارک انسان کامل است و اگر او نباشد، به تصریح امام حسن عسکری(ع)، این عامل، هستی نخواهد یافت؛ چه رسد به اینکه هستی‌بخش نیز بخواهد باشد.

بنابراین، ولایت، عامل شاکله‌ساز، هویّت‌بخش و انسانیت‌آفرین و در نتیجه، فصل مقوّم انسان خواهد بود و در تعریف انسان، نباید مورد غفلت قرار بگیرد.

تحقیق و ژرف‌نگری در آیات قرآن نیز نشان می‌دهد آنجا که بر خروج و تنازل افراد از ساحت انسانیت تأکید کرده و آنان را همچون حیوان، (سورة محمّد، آیة 12) یا پست‌تر از آنها (سورة فرقان، آیة44) می‌داند، مسئله از آنجا ناشی می‌شود که افراد از ساحت اعتقاد و ولایت انسان کامل فرو افتاده و در واقع، از انسانیت فاصله گرفته و به وادی حیوانیت سقوط کرده‌اند؛ چنان‌که در حدیث امام حسین(ع)، دیدیم که ایشان برای درستی فرمایش خود، به آیة «إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبيلاً»، استشهاد کرده و مأخذ گرفتة خود را قرآن معرفی می‌کنند.

انسان کامل، امروز حضرت ولیّ عصر، امام زمان(عج) است

این بحث، بسی دامنه‌دار است و دارای محورهای بسیار؛ امّا عصارة سخن و جوهرة گفتار، همان است که در سطور پیشین بیان گردید و در این مجال کوتاه، نمی‌توان بیش از این، بدان پرداخت؛ امّا مهم‌تر از آن، لوازم این بحث است که به وظایف و مسئولیت‌های ما ارتباط می‌یابد. انسان کل و کامل، امروز وجود مبارک حضرت ولیّ‌عصر، امام زمان، ارواحنا فداه است که چشمه‌سار انسانیت و به تعبیر «زیارت جامعة کبیره»، اصل، فرع، معدن، جایگاه و تمام خیر است و کدامین خیر برتر و بهتر از انسانیت و به کمال رسیدن است که همان هدف خلقت و غایت آفرینش و در واقع، تمام خیر ماست؟

اگر کسی دغدغة تعالی و تکامل و سودای انسان شدن در سر دارد و از اینکه در وادی حیوانیت بماند، می‌هراسد، لاجرم بزرگترین وظیفه

و رسالت او، نزدیک شدن به مبدأ و معدن و منتهای انسانیت، یعنی وجود مقدّس امام و حجّت خداست. این است آن نتیجة متعالی که هر انسان فرزانه و فهیمی باید از این بحث اتّخاذ کند و به تعبیر حضرت اباعبدالله(ع) در حدیث گذشته، باید بکوشد هرچه بیشتر به امام و مولایش شباهت یابد تا در مراتب انسانیت بالا رود و والا شود.

در باورهای فضیلت‌مندانه و انسانی هر کس، این ارتکاز ذهنی و این گرایش و علاقه موج می‌زند که همه او را انسان بدانند و هیچگاه خطاب حیوان به خویش را برنمی‌تابد؛ امّا این عمق‌نگری و ژرف‌اندیشی نیز باید نهادینه گردد که راه انسانیت همواره از کوی ولایت می‌گذرد و خارج از آن، جز از حیوانیت و مراتب پست‌تر از آن، خبری نیست.

در پایان مقال، چنان‌که در اثنای آن نیز اشارت رفت، بر این نکته تأکید می‌کنیم که بحث حاضر، باید در تمامی ابعاد زندگی ما جریان داشته باشد؛ همچون بعد اجتماعی، سیاسی و حاکمیتی؛ یعنی همه، خصوصاً دولت‌مردان، مسئولان و مدیران نظام، باید تمام همّ و غم و مشیّ اجتماعی و سیاسی خود را در منظومة ولایی دین، یعنی بر محور ولایت تعریف کرده و بنگرند. روشن است که این امر، صرفاً اعتقاد واقعی و التزام راستین به ولایت می‌طلبد و اجتناب از اغراض سیاسی و جناحی و دوری از اهداف قدرت‌طلبانه و تمامیت‌خواهانه و خصوصاً ارتباط و دلبستگی به بیگانگان که دشمنان بزرگ اسلام و ولایت و انسانیت به شمار می‌روند، از لوازم حتمی و مقطعی آن است. خلاصه ‌آنکه وقتی کار از تظاهر به ولایت‌مداری بگذرد و رگه‌های مخالفت نیز آشکار گردد، در این صورت، دیگر خروج انسان از دایرة انسانیت و دین نیز برای صاحبان بصیرت، آشکار خواهد بود.