حضرت قائم(عج) در کلام امام هشتم(ع)

احمدرضا قوامی دربندی

حرکت رو به گسترش معارف مهدوی، در زمان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به اوج خود رسید و آن دو امام بزرگوار ضمن تبیین، تشریح، پالایش و پیرایش آموزه‌های اسلامی در زمینه‌های مختلف اعتقادی، اخلاقی و فقهی و تحکیم پایه‌های ایمانی پیروان خود، تلاش فراوانی برای توسعه و تعمیق اندیشة مهدوی و فرهنگ انتظار در میان شیعیان نمودند و با به‌جا گذاردن صدها روایت در این زمینه، این اندیشه و فرهنگ را تازگی و طراوت بیشتری بخشیدند. مجموعه روایاتی که در این کتاب از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نقل شده، بدون در نظر گرفتن احادیث مشابه، افزون بر 450 روایت است. پس از این دو امام و پیش از امام حسن عسکری(ع)، امامی که بیش از همه، بر مواریث شیعی در زمینة باور مهدوی و فرهنگ انتظار افزود و گنیجنه‌های گران‌بهایی برای امّت اسلام به یادگار گذاشت، امام رضا(ع) است.

براساس پژوهش مؤلّف محترم «مسند الامام رضا(ع)» و تتبّع پژوهش‌گران مجموعة ارزشمند «معجم أحادیث الإمام المهدی(ع)» افزون بر 30 روایت از امام رضا(ع) در زمینة باور مهدوی و فرهنگ انتظار نقل شده است0 که هر یک از آنها ما را با بعدی از ابعاد بیکران شخصیت امام مهدی(ع) و قیام رهایی‌بخش و عدالت‌گستر آن حضرت، آگاه می‌سازد و روشن‌کنندة راه برای منتظران می‌باشد. در این نوشتار، به گوشه‌ای از فرمایش‌های حضرت رضا(ع)، به طور اجمالی اشاره می‌شود:

ولادت

در خصوص ولادت امام عصر(ع)، به عنوان نشانه و علامت امامت،‌حضرت رضا(ع) این‌چنین می‌فرمایند:

«‏...وَ إِذَا وَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ‏ مِنْ بَطْنِ‏ أُمِّهِ وَقَعَ عَلَى رَاحَتَيْهِ‏ رَافِعاً صَوْتَهُ بِالشَّهَادَتَيْنِ...؛1

وقتی امام متولّد می‌شوند، به روی دو کف دست روی زمین قرار می‌گیرند و با صدای بلند شهادتین را می‌گویند...»

نسیم، خادم امام حسن عسکری(ع) نیز در نقل جریان ولادت امام زمان(ع) همین مضامین را بیان کرده، می‌گوید: «وقتی حضرت صاحب‌الزّمان(ع) به دنیا آمدند، دو زانو بر زمین نهادند و دو انگشت سبّابه را به جانب آسمان بالا بردند، آنگاه عطسه کرده، فرمودند:

«الحمد للّه ربّ العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله من عبد داخر للّه غير مستنكف‏ و لا مستكبر، زعمت‏ الظلمة أن حجّة اللّه داحضة و لو اذن لنا في الكلام‏ زال الشك؛2

حمد و ستایش مخصوص خداوند است و بر پیامبر و آل پیامبر درود فرست. ایشان بندة ذاکر خداست که از پرستش حق، استنکاف ننموده‌اند و کبر نمی‌ورزند. ستمکاران پنداشته‌اند که حجّت خدا از بین رفته است. اگر به ما اجازة سخن گفتن داده شود، هرگونه شکّ و تردید زایل می‌گردد.»

همچنین امام رضا(ع)، در معرفی آن مقام والا می‌فرمایند:

«یبعثُ اللهُ لهذا الأمرِ رجلاً خفی المولد و المنشأ غیر خفّی فی نسبهِ و نفسهِ؛3

تا اینکه خداوند مردی را برای این امر مبعوث فرماید که تولّد و رشد ایشان بر مردمان پوشیده است؛ ولی نسب و شخصیت ایشان، بر کسی مخفی نیست.»

در روایات از آن حضرت، به عنوان نهمین فرزند امام حسین(ع) یاد شده است و امام رضا(ع) در روایتی از پدرانشان، از امیرالمؤمنین(ع)، نقل فرموده‌اند که آن حضرت به امام حسین(ع)، فرمودند:

«التَّاسِعُ‏ مِنْ وُلْدِكَ يَا حُسَيْنُ هُوَ الْقَائِمُ‏ بِالْحَقِّ الْمُظْهِرُ لِلدِّينِ وَ الْبَاسِطُ لِلْعَدْل؛4

نهمین فرزند شما، قائم به حقّ است که دین را آشکار و پابرجا می‌گرداند و عدالت را در همة زمین فراگیر می‌سازد.»

امام رضا(ع)از نبیّ مکرّم(ص) روایت کرده‌اند که فرمودند:

«و من ولد الحسین تسعهِ ائمّة تاسعهم القائم من ولدی؛5

و نه امام از نسل امام حسین(ع) هستند که نهمین آنها، فرزندم قائم(ع)، می‌باشد.»

امام رضا(ع) در جواب این سؤال که «من القائم منکم اهل البیت؟»، آن وجود مبارک را نسل چهارم خود معرفی می‌کنند:

«الرّابع من ولدی ابن سیّده الأماء، یَطهِر اللهُ به الأرضَ من کلّ جورٍ و یقدسها من کلّ ظلمٍ، هو الّذی یشک النّاس فی ولادته...؛6

ایشان چهارمین فرزند من و پسر بهترین بانوست که خداوند به وسیلة ایشان، زمین را از هر ظلم و ستمی پاک می‌گرداند. ایشان کسی هستند که مردم در ولادتشان شکّ و تردید می‌کنند...»

حضرت رضا(ع)، در آن هنگام که دعبل قصیدة خود را ایراد نمود، به بیان سلسلة نسب امام زمان(ع) پرداختند و فرمودند:

«الْإِمَامُ بَعْدِي مُحَمَّدٌ ابْنِي وَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ ابْنُهُ عَلِيٌّ وَ بَعْدَ عَلِيٍّ ابْنُهُ الْحَسَنُ وَ بَعْدَ الْحَسَنِ ابْنُهُ الْحُجَّةُ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ فِي غَيْبَتِهِ الْمُطَاعُ فِي ظُهُورِهِ لَوْ لَمْ يَبْقَ‏ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَخْرُجَ فَيَمْلَأَهَا عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ‏ جَوْراً؛7

امام بعد از من، پسرم محمّد و پس از ایشان، فرزندش علی، فرزندش حسن و پس از ایشان، فرزندش حجّت قائم است.»

سپس در بیان دیگری، اختصاصاً نام پدر امام زمان(ع) را یادآوری می‌کنند تا هیچ‌گونه تردیدی باقی نماند:

«الْخَلَفُ‏ الصَّالِحُ‏ مِنْ وُلْدِ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ هُوَ صَاحِبُ‏ الزَّمَانِ وَ هُوَ الْمَهْدِيُ‏؛8

خلف صالح، فرزند ابی محمّد، حسن بن علی (العسکری)، صاحب الزّمان و مهدی موعوداست.»

نام و نسب

با توجّه به لزوم شناخت امام دوازدهم و لزوم جلوگیری از حیرت و سرگردانی شیعه در شناسایی موجود موعود، امام رضا(ع) در احادیث متعدّدی، گاه به نقل از پدران و اجداد طاهرینش تا رسول گرامی(ص) و گاه بدون نقل از ایشان، به معرفی سلسلة نسب آن امام می‌پرداختند. از جمله در یکی از روایت‌هایی که امام رضا(ع) به واسطة پدران بزرگوار خود از رسول اکرم(ص) نقل می‌کنند، چنین آمده است:

«أَنَا سَيِّدُ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ جَبْرَئِيلَ‏ وَ مِيكَائِيلَ‏ وَ إِسْرَافِيلَ وَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَ جَمِيعِ مَلَائِكَةِ اللَّهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ الْمُرْسَلِينَ وَ أَنَا صَاحِبُ الشَّفَاعَةِ وَ الْحَوْضِ الشَّرِيفِ وَ أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ عَرَفَنَا فَقَدْ عَرَفَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ أَنْكَرَنَا فَقَدْ أَنْكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِنْ عَلِيٍّ سِبْطَا أُمَّتِي وَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةُ أَئِمَّةٍ طَاعَتُهُمْ طَاعَتِي وَ مَعْصِيَتُهُمْ مَعْصِيَتِي تَاسِعُهُمْ قَائِمُهُمْ وَ مَهْدِيُّهُمْ؛9

من سرور آفریده‌های خدای عزّ و جل هستم، من از جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و حاملان عرش، همة فرشتگان مقرّب خدا و پیامبران مرسل خدا برترم؛ من صاحب شفاعت و حوض شریف (کوثر) هستم. من و علی دو پدر این امّتیم، هر کس که ما را شناخت، خدای عزّ و جلّ را شناخته است و هر که ما را انکار کند، خدای عزّو جل را منکر شده است. دو سبط این امّت و دو سیّد جوانان اهل بهشت، حسن و حسین(ع) از [فرزندان] علی هستند و از نسل حسین، نه امامند که پیروی از آنان، پیروی از من و نافرمانی از آنها، نافرمانی از من است. نهمین نفر از این امامان، قائم (برپادارنده) و مهدی آنان است.»

فلسفة غیبت

بی‌شک وجود اقدس حضرت مهدی(ع) بنابر مصالح الهی که به خیر و صلاح بندگان می‌باشد، از چشم بشر پوشیده شده که وجود مقدّس امام رضا(ع)، به آن اشاره کرده، می‌فرمایند:

«گویا شیعیانم را می‌بینم که هنگام به شهادت رسیدن امام حسن عسکری(ع)، در جست‌وجوی امام خود در همه جای دنیا، برمی‌آیند؛ ولی او را نمی‌یابند.» راوی می‌گوید: «عرض کردم برای چه یابن رسول الله؟ فرمودند: برای اینکه امامشان از نظرها غایب خواهد گشت. عرض کردم: چرا امام ایشان غایب می‌شود؟ حضرت فرمودند: برای اینکه وقتی با شمشیر قیام کند، بیعت هیچ‌کس بر گردن او نباشد.»10

اهمیت انتظار فرج

موضوع انتظار صحیح در روایات و احادیث ائمّة معصومان(ع)، بسیار موردتأکید و در کلام ائمّه(ع) بر اهمیّت آن در دوران غیبت تصریح شده است. محمّدبن فضیل می‌گوید: از ابوالحسن الرّضا(ع) دربارة فرج پرسیدم. فرمودند: «مگر نمی‌دانی که انتظار فرج، خود نوعی فرج است؟»، سپس فرمودند: «خدای توانا می‌فرماید: «منتظر باشید که من نیز همراه شما از منتظرانم.»11و12

در روایت دیگری می‌فرمایند: «چه نیکوست صبر و انتظار فرج، آیا سخن بندة صالح خدا، شعیب را نشنیدی که فرمود: «و انتظار برید که من هم با شما از منتظرانم، بر شما باد صبر و بردباری؛ چرا که گشایش بعد از ناامیدی فرامی‌رسد و به تحقیق کسانی که پیش از شما بودند، از شما بردبارتر بودند.»13 در دیگر روایت زیبایی، فضیلت انتظار را این‌گونه بیان می‌کنند: «آیا هیچیک از شما خوش ندارد که در خانة خود بماند، نفقة خانواده‌اش را بپردازد و چشم به راه امر ما باشد؟ پس اگر در چنین حالی از دنیا برود، مانند کسی است که به همراه نبی مکرّم اسلام(ص) در نبرد بدر به شهادت رسیده است و اگر هم مرگ به سراغ او نیاید، مانند کسی است که به همراه قائم(ع) ما و در خیمة او باشد.»14

ویژگی‌های ظاهری

امام هشتم شیعیان، در موارد متعدّدی به توصیف ویژگی‌های ظاهری و جسمی امام مهدی(ع) پرداخته‌اند تا باب هرگونه شبهه و اشتباه را بر مردم ببندند؛ از جمله آن حضرت در پاسخ ریان بن صلت، که می‌پرسد: آیا صاحب این امر [حکومت اهل بیت(ع)] شمایید؟، می‌فرمایند: «من صاحب این امر هستم، امّا آنکه زمین را پر از عدل می‌کند، همچنان که پر از جور شده بود، من نیستم و چگونه من با این جسمی که می‌بینی می‌توانم او باشم؟ به درستی قائم کسی است که به هنگام قیامش در سنّ پیرمردان و با چهرة جوانان، ظاهر می‌شود. او از چنان قدرت بدنی‌ای برخوردار است که اگر دستش را به سمت بزرگ‌ترین درختی که روی زمین وجود دارد، دراز کند، آن را از ریشه برمی‌کند و اگر در بین کوه‌ها فریاد کشد، صخره‌ها متلاشی می‌شوند. عصای موسی و خاتم سلیمان،‌که بر آنها درود باد، با اوست و او چهارمین فرزند من است. خداوند او را تا زمانی که بخواهد در پوشش خود غایب می‌سازد، پس او را آشکار می‌سازد تا زمین را به وسیلة او از قسط و عدل آکنده سازد، آن‌چنان که پیش از آن، از جور و ستم پر شده بود.»15

دعا برای سلامت و ظهور

حضرت رضا(ع)، در مورد دعا برای سلامت و ظهور حضرت مهدی(ع) و یاری آن حضرت، به مقاتل بن سلیمان که یکی از اصحاب ایشان بود، فرمودند: «در دعای دست نماز جمعه دعا کن: بارخدایا! کار بنده‌ات و خلیفه‌ات را سامان ده به آنچه پیامبران و رسولانت را با آن سامان دادی و او را در احاطة فرشتگانت قرار ده و با روح‌القدس خود،تأییدش فرما و پیشاپیش و پشت سرش نگهبانی بگمار که از هر گزندی محافظتش کند و پس از بیم و هراسش، امنیتی برایش جایگزین فرما که تو را پرستد و چیزی را شریک قرار ندهد، برای هیچیک از بندگانت، بر ولیّ‌ات سلطه‌ای قرار مده و اجازه‌اش ده تا با کسانی که دشمن تو و او هستند، جهاد کنند و مرا از یارانش قرار ده که تو بر هر کاری توانایی.16

تکرار این دعای پرمعنا در هر جمعه، نشانگر اهمیّت دعا برای فرج و همچنین استمداد از خداوند متعال برای حفظ آخرین ذخیرة الهی می‌باشد و بیانگر مقولة مهدویت در زمان امامان معصوم(ع) است؛ البتّه میان امام رضا(ع) و امام مهدی(ع) آن‌چنان پیوند قلبی وجود داشته

که آن حضرت، سال‌ها پیش از تولّد نسل چهارم خود، با گفتار متعدّد و متفاوت، او را دعا و نصرت و یاری‌اش را از خداوند طلب کرده است. در یکی از این دعاها چنین می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ أَصْلِحْ عَبْدَکَ وَ خَلِیفَتَکَ بِمَا أَصْلَحْتَ بِهِ أَنْبِیَاءَکَ وَ رُسُلَکَ وَ حُفَّهُ بِمَلَائِکَتِکَ وَ أَیِّدْهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ مِنْ عِنْدِکَ وَ اسْلُکْهُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً یَحْفَظُونَهُ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ أَبْدِلْهُ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِ أَمْناً یَعْبُدُکَ لَا یُشْرِکُ بِکَ شَیْئاً وَ لَا تَجْعَلْ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ عَلَى وَلِیِّکَ سُلْطَاناً وَ أْذَنْ لَهُ فِی جِهَادِ عَدُوِّکَ وَ عَدُوِّهِ وَ اجْعَلْنِی مِنْ أَنْصَارِهِ إِنَّکَ عَلَى کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ؛17

خداوندا! امور بنده و جانشینت را اصلاح کن، آن‌چنان که امور پیامبران و رسولان را اصلاح کردی؛ او را با فرشتگانت در برگیر و با روح‌القدس از جانب خودت یاری کن؛ در پشت سر و پیش رویش نگهبانانی قرار ده که او را از بدی در امان دارند؛ بیم و نگرانی او را تبدیل به امنیت و آرامش کن تا تنها تو را بپرستد و کسی را برای تو شریک نگیرد؛ هیچیک از آفریدگانت را بر ولیّ‌ات مسلّط مساز؛ اجازة جهاد با دشمنان تو و دشمنان خودش را به او عطا کن و مرا از یاران او قرار ده؛ چرا که تو بر همه‌چیز توانایی.»17

پی‌نوشت‌ها: