مروری بر تأثیر فضای مجازی در شکلگیری انقلاب‌های عربی
موج گستردة اعتراضات مردم خاورمیانه در اوایل سال 2011م. نقش مؤثّر فناوری اطّلاعات و ارتباطات را بیش از گذشته روشن کرد. تأثیر این فناوری در سطح جهان احساس شد و کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را هرچند به شکلی متفاوت، تحت تأثیر قرار داد. انقلاب‌های عربی، در نتیجة شکل جدیدی از اعتراضات گستردة اجتماعی، سیاسی شکل گرفت که به واسطة شبکه‌های اجتماعی مجازی و قابلیت سازماندهی مردمی آن تسهیل شده بود؛ البتّه باید گفت که نمی‌توان با توجّه به تجربة انقلاب‌های عربی، قطعی بودن وقوع چنین تحوّلاتی را با کمک این رسانه‌ها در سایر زمینه‌های اجتماعی، سیاسی نتیجه گرفت.
زمینة اجتماعی، سیاسی کشورهای عربی
شبکه‌های اجتماعی در فروپاشی دو نظام «تونس» و «مصر» در سال 2011م. نقش مهمّی داشته و همچنین بر جنبش اجتماعی، سیاسی در کشور «بحرین» تأثیرگذار بودند؛ با این حال باید بدانیم این فناوری‌ها تأثیر اندکی در شکلگیری نارضایتی‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در این کشورها داشته‌اند که در پشت پردة هر انقلابی می‌توان یافت؛ به عنوان مثال در مصر فاصلة سیاسی بین طبقة کوچک نخبگان و تودة مردم، مدّت‌ها به چنان بحرانی رسیده بود که بسیاری از کارشناسان منطقه پیش این این، بروز تحوّلی بنیادین را در این کشور پیش‌بینی می‌کردند.
با این حال، مرحلة بحرانی در مصر، زودتر از آنچه انتظار می‌رفت و بلافاصله پس از شروع اعتراضات مردم تونس، آغاز شد. این آغاز نابه‌هنگام تا حدّ زیادی وابسته به گسترش فناوری‌های ارتباطی و شبکه‌های اجتماعی، به ویژه در گوشی‌های تلفن همراه بود. کمپینی مجازی در «فیس‌بوک» با نام «جنبش جوانان 6 آوریل» موجب تسریع اعتراضات شد و ده‌ها هزار نفر در پاسخ فراخوان این کمپین در تجمّع اعتراضی علیه حکومت، گرد هم آمدند. در یک دهة گذشته، ابزارهای
ارتباطی، مبتنی بر تبادل سریع داده‌های اینترنتی در دسترس عموم مردم مصر قرار گرفته است؛ به عنوان مثال دسترسی به اینترنت پرسرعت از مبلغ هشت دلار بر ماه شروع می‌شود. بر اساس آمار «وزارت ارتباطات و فناوری اطّلاعات مصر»، این کشور بیش از 17 میلیون کاربر اینترنتی (تا فوریة 2010م.) داشته است. این عدد، رشد 91/36 درصدی استفاده از این فناوری، نسبت به سال 2000م. را نشان می‌دهد که تنها در این زمان 450.000 نفر از اینترنت استفاده می‌کردند. علاوه بر این در سال 2010م. بالغ بر چهار میلیون مصری در شبکة فیس‌بوک عضویت داشتند. از تعداد کلّ کاربران در این سال، 160.000 نفر وبلاگ‌نویس بوده‌اند و 30% از مطالب وبلاگ‌های آنها بر مسائل سیاسی تمرکز داشته است.
محتوای پروفایل بیشتر کاربران فعّال که عموماً جوان، شهرنشین و نسبتاً تحصیل‌کرده بودند، کاملاً مرتبط با اوّلین اعتراض ضدّدولتی در ماه ژانویه بود که بعدها، منتهی به یک کمپین بسیار بزرگتر و مردمی‌تر علیه حاکمیت شد. در هر حال، ورود شبکه‌های اجتماعی دو کارکرد عمده داشت:
1. سازماندهی معترضان،
2. ارسال اخبار آنها؛ از جمله خواسته‌هایشان از حکومت به سرتاسر جهان.
بر اساس گزارش‌ها، فیس‌بوک در این مقطع زمانی، حدّاقل در سرعت انتشار اطّلاعات از «الجزیره» پیشی گرفت. از سویی دیگر، استفادة حکومت‌های عربی از این شبکه‌های مجازی، به منظور تعقیب و سرکوب مخالفان و همچنین تبلیغات منفی علیه آنها بسیار کمرنگ بود. در عوض، آنها تصمیم گرفتند که به مسدود کردن جزئی یا کامل اینترنت اقدام کنند.
حکومت تونس برخی از مسیرها و سایت‌ها را که به انعکاس اخبار اعتراضات می‌پرداختند، مسدود کرد. اقدامات حکومت مصر به لحاظ کیفی، جدّی‌تر و حتّی می‌توان گفت در طول تاریخ اینترنت، بی‌سابقه بود. در قدم اوّل، «توئیتر» و فیس‌بوک مسدود شد و در قدم بعد، مقامات مصری به بیشتر ارائه‌کنندگان اصلی خدمات اینترنتی مستقیماً دستور دادند که دسترسی به اینترنت را به طور کامل مسدود کنند. در نتیجه، 93% آدرس‌ها و شبکه‌های اینترنتی از دسترس خارج شد. اگرچه چنین انسدادی بی‌سابقه بود، امّا سراسری نبود. شبکة فیبر نوری آسیا، اروپا و همچنین گروه ارتباطی نور که بورس سهام مصر از خدمات اینترنت آن استفاده می‌کرد، مسدود نشدند؛ شاید به این امید که بورس بتواند پس از سرکوب مخالفان، دوباره احیا شود. قطع شدن اینترنت و اختلال در شبکة تلفن همراه، مصر را دچار رکود اقتصادی کرد و بر حجم بدهی‌های این کشور افزود.
انسداد گسترة اینترنت در مصر، همچنین نشان داد که این استراتژی در جهانی که شبکه‌های متنوّع مخابراتی در دسترسند، در نهایت شکست می‌خورد. کاربران که با این محدودیت‌ها مواجه شده بودند، به سرعت به فکر راه‌های جایگزین، از جمله استفاده از پروکسی‌ها و اپلیکیشن‌های تلفن همراه افتادند و تلاش‌های حکومت را بی‌اثر کردند. علاوه بر این، هزینه‌های اقتصادی و اعتباری قطعی اینترنت، بسیار بیشتر از منافعی بود که برای این شکل از کنترل اطّلاعات می‌توانست متصوّر شد.
ظرفیت‌های فضای مجازی و تردیدهای پیرامون آن
رویدادهای سال 2011م. در خاورمیانه نظرات انسان‌های شکّاک در مورد ظرفیت‌های فضای مجازی را به چالش کشید و ثابت کرد که فناوری اطّلاعات و ارتباطات می‌تواند موجب تسریع در تحوّلات جدّی اجتماعی شود. هیچ منطقه، دولت یا شکلی از حکومت در برابر تأثیرات فناوری‌های جدید اطّلاعات و ارتباطات که مورد استفادة جنبش‌های اجتماعی، سیاسی قرار می‌گیرد، مصون نیست. اگرچه زمینه‌های سیاسی اعتراضات گسترده در خاورمیانه وابسته به مؤلّفه‌های خاصّ کشوری و منطقه‌ای بوده است، امّا پیوند انقلاب‌های عربی با فضای مجازی، باعث پررنگ‌تر شدن نقش فناوری‌های تحت وب و شبکه‌های اجتماعی برای مردم دیگر مناطق جهان شد و کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را تحت تأثیر قرار داد. در عین حال، باید توجّه داشت که این تأثیرات، قابل تعمیم به همة کشورها و بی‌قید و شرط نیست.
اگرچه برخی مشتاقند تحوّلات اخیر خاورمیانه را به آیندة کشورهای دیگر که تحت فشارهای اقتصادی و سیاسی هستند، پیوند زنند، امّا باید دانست که چنین پیش‌بینی‌ها و همانندسازی‌هایی، باید با دقّتی زیاد انجام پذیرد. تأثیر شبکه‌های مجازی در بسیج افراد از منطقه‌ای به منطقة دیگر و از یک بافت سیاسی تا زمینة سیاسی دیگر متفاوت است. پذیرش وجود دلایل چندگانه و ضمنی برای بروز یک اعتراض اجتماعی کافی است که بدانیم شبکه‌های ارتباطی نمی‌توانند به عنوان مهم‌ترین عامل در این اعتراضات مطرح شوند. یکی از شواهد این است که برای طرح چنین ادّعایی حدّاقل باید بخش عمده‌ای از مردم به اینترنت دسترسی داشته باشند. در نتیجه، این پیش‌بینی‌ها نمی‌تواند شامل برخی کشورهای توسعه‌نیافته شود که نفوذ اینترنت در آنها بسیار کم است؛ به عنوان مثال مردم برخی از کشورهای خاورمیانه با توجّه به در دسترس نبودن زیرساخت‌های مخابراتی، نمی‌توانند مطالب فعّالان فضای مجازی را دنبال کنند. کاربران اینترنت در کشور عراق، تنها 1/1% و در «افغانستان» 4/3% از مردم این کشورها را تشکیل می‌دهند و این در حالی است که این آمار در مصر به 21%، در تونس به 34% و در بحرین به 88% می‌رسد.
مسئلة دیگری را نیز در مورد نفوذ اینترنت باید در نظر داشت و آن اینکه نمی‌توان همبستگی آماری معتبری بین سطح نفوذ اینترنت از یک طرف و شدّت اعتراضات از سمت دیگر یافت. کشورهایی، مثل بحرین که بیشترین میزان استفاده از اینترنت را دارند (88% مردم بحرین به اینترنت دسترسی دارند که این آمار از کشور «آمریکا» نیز بیشتر است) و همچنین کشورهایی چون «یمن» و «لیبی» که پایین‌ترین دسترسی به اینترنت را دارند، هر دو اعتراضات گستردة مردمی را تجربه کرده‌اند.
باید توجّه داشت که فراهم نبودن زیرساخت‌های اینترنتی یا محدودیت آنها به عنوان عوامل تسریع کنندة اعتراضات، مانع از نقش آنها در انتشار ایمیل‌ها، توئیت‌ها و ویدئوها نمی‌شود. همة مواردی که از آن یاد شد، حتّی در شرایط سخت و محدود شدة اینترنت، قابلیت انتشار و در معرض دید سایر مردم جهان قرار گرفتن را دارند که در نهایت، فشار افکار عمومی را بر دولت‌ها افزایش می‌دهند.
مورد دیگر اینکه، همة اشکال فناوری اطّلاعات و شبکه‌های اجتماعی تأثیری مشابه ندارند. شاید به سختی بتوان ادّعا کرد فضای مجازی نقش بیشتری در بسیج نیروهای مردمی در مقایسه با سایر اشکال رسانه‌ای، از جمله تلویزیون و تلفن همراه داشته است. هرچند مفهوم «انقلاب توئیتری» بعد از انقلاب‌های عربی متداول شد، امّا کاربران قابل شناسایی توئیتر در مصر و تونس، تنها چند هزار نفرند؛ علاوه بر این، تأکید بر نقش میکروبلاکینگ در جهت تحریک معترضان در مقایسه با سایر اشکال فناوری اطّلاعات، از جمله تلفن همراه، پیام ویدئویی منتشر شده در «یوتیوب» و شبکه‌های ماهواره‌ای تا حدّی اغراق‌آمیز است. محدودیت عمده بر سر تأثیرگذاری فضای مجازی بیشتر از توانایی حاکمان، در ایجاد انسداد یا محدودیت اینترنتی، به نوع حکومت و رابطة آن با تودة مردم برمی‌گردد. این نوع ارتباط لزوماً ارتباطی دمکراتیک نیست؛ بلکه ممکن است شکلی از پوپولیسم باشد. اشکال جدید فناوری ارتباطات تنها در کشورهایی می‌توانند نقش مؤثّری داشته باشند که حاکمان آنها محبوبیتی در بین مردم نداشته باشند.
اگر حاکمان، ارتباط مردمی خود را به طور نسبی حفظ کرده باشند، محدودیت‌هایی جدّی برای شبکه‌سازی معترضان از طریق شبکه‌های مجازی به وجود می‌آید. در نهایت می‌توان گفت، نسل جوان و تحصیل‌کرده که بخش عمدة فعّالان اینترنتی را تشکیل می‌دهند، باید سایر فعّالان را با خود همراه کنند؛ بلکه باید آگاهی بخش عمده‌ای از مردم را که ممکن است به اینترنت دسترسی نداشته باشند نیز افزایش دهند.
منبع: ماهنامة تحلیلی راهبردی شورای عالی فرهنگی استان قدس رضوی، شمارة 9، بهمن و اسفند 1394، صص 140-144.