زندگی در قبیلة جادوگران

محمّد محسن غفوریان

1. تصوّر کنید در میان قبیله‌ای بدوی، گرفتار شده‌اید که مبنای زندگی، تفکّر و عملشان، سحر و جادوگری است. اهالی این قبیله به همان اموری می‌پردازند که همة مردم، کم و بیش به آنها مشغولند؛ می‌خورند، می‌خوابند، می‌پوشند، بیمار می‌شوند، بهبود می‌یابند، قهر و آشتی می‌کنند، تولید مثل می‌کنند، شاد و غمگین می‌شوند، تجارت می‌کنند و به سایر شئون زندگی می‌پردازند. ظاهر رفتار آنها شاید چندان متفاوت از دیگران به نظر نرسد؛ امّا در پشت همة این رفتارها، باورها و عقایدی پنهان است که ماهیت رفتارشان را از سایرین متمایز می‌کند.

رنگ‌ها، حیوانات، گیاهان، وقایع طبیعی، اشیاء، افراد و ایّام نزد معتقدان به جادوگری، به شکلی درک می‌شوند؛ کاملاً متفاوت از درک همین پدیده‌ها در نزد سایر مردم. لذا کسی که نتواند دنیا را از منظر جادوگران ببیند، در این قبیله سرنوشتی جز بُهت و حیرت و سرگشتگی و گاه حاصلی جز افسوس و اندوه و زجر ندارد.

امور و اشیای خاصّی، مقدّس و متبرّک تلقّی می‌شوند و امور و اشیای دیگری ناپاک و نحس. اهمّیت و جایگاه یک فرد، یک رفتار یا یک شیء نزد این مردم، بستگی به اولویت آن در سلسله مراتب ارزش‌های ساحرانه دارد و درک رفتار و آداب و رسوم اهالی این قبیله و زندگی در میان آنها، تنها با شناسایی عقاید، باورها و در یک کلام، با شناخت چارچوب‌های ذهنی آنها ممکن است.

2. تامس کوهن در کتاب «ساختار انقلاب‌های علمی»، مفهومی را تحت عنوان پارادایم به کار گرفت که به تدریج استعمال آن در حوزة علوم انسانی نیز متداول گشت. این واژه در فارسی به الگوواره تعبیر شده و به معنی الگوی مسلّط و چارچوب ذهنی و فکری است که هر گروه یا جامعه، واقعیات پیرامون خود را در چارچوب آن الگو که به آن عادت کرده، تحلیل و توصیف می‌کند. این الگوهای ذهنی از طریق آموزش، به نسل جدید و دیگران منتقل و برای آنها به صورت مفروضات بدیهی در می‌آیند که همة تفکّرات و تصوّرات افراد را تحت

تأثیر قرار داده و با خود متناسب می‌کنند.

وجود نوعی وحدتِ رویّه، شرط لازم ایجاد پارادایم است و برای شکل‌گیری یک الگو یا چارچوب ذهنی، وجود مجموعه‌هایی از مفروضات، مفاهیم، ارزش‌ها، هنجارها و تجربه‌های یکپارچه و هم‌بسته با یکدیگر، ضروری است؛ به طوری که اجزای این مجموعه با تعامل و ارتباط پیدا و پنهان با یکدیگر، مؤیّد هم و تقویت کنندة هم باشند؛ لذا صرف گردآوردن اجزای متفاوت و متعارض در یک الگو، آن را به پارادایم تبدیل نمی‌کند.

3. همچنان‌که می‌دانیم، پیامبر گرامی اسلام(ص) پیش از بعثت، شأن و منزلت و محبوبیت خاصی در میان قوم خود داشتند؛ امّا چگونه شد که همین منزلت و محبوبیت، به زودی نادیده گرفته شد و مشرکان از تلاش‌های مکرّر برای تطمیع، تهدید و حتّی قتل ایشان دریغ نکردند؟ حتّی بارها به ایشان پیشنهاد دادند که حاضرند بهترین تنعّمات ممکن را (شامل بهترین زنان، ثروت و حتّی ریاست) در اختیار ایشان بگذارند به شرطی که از دعوت خود صرف نظر کنند.

درک چرایی این مقاومت و این تقابل، زمانی ممکن می‌شود که بدانیم آنچه پیامبر گرامی اسلام(ص) به جامعة آن روز عرضه نمودند، همة هستی مشرکان را به چالش کشیده و در معرض فنا قرار می‌داد و به همین خاطر آنها نیز با همة توان به نبرد با پیامبر(ص) و الگوی توحیدی ایشان می‌پرداختند. مشرکان به خوبی دریافتند که اگر الگو، سبک زندگی و نظام اسلام یا به تعبیر بند پیشین، پارادایم تفکّر توحیدی، فراگیر شود، باید با همة اندوخته‌های خود، از جمله قدرت و منزلت اجتماعی و سیاسی، ثروت و... وداع کنند.

تغییر باورها و نگرش مردم که در نتیجة استقرار اسلام پدید می‌آمد، همة شئون و اطوار جامعه را تحت تأثیر قرار می‌داد و زیر و زبر شدن همة نظامات کهن را در پی داشت و اینچنین شد مشرکانی که همة هستی خود را در خطر می‌دیدند، با تمام قوا به مقابلة همه‌جانبه با استقرار نظام اسلامی پرداختند.

نکتة مهم اینکه هر چند پیامبر(ص) بسیاری از عادات و آداب و رسوم رایج در «عربستان» را ملغی نفرموده و ادامة آن را (با شرایطی) مجاز دانستند، امّا همان‌ها را نیز از ماهیت شرک‌آلود خود تهی کرده و روح توحیدی در آنها دمیدند و نقش و کارکرد جدیدی در ساختار و نظام جدید برای آنها قائل شدند.

4. تمدّن غربی که اینک تمام دنیا را درنوردیده و بر همة شئون فرهنگی و حیات اجتماعی و سیاسی ملّت‌ها خود را تحمیل نموده است، مظهر جامع و کاملی از استقرار مدرنیته به حساب می‌آید؛ مدرنیته‌ای که خود مبنا و منشائی قابل شناسایی دارد و صرف نظر از اختلاف تفاسیر و تعابیر موجود در تحلیل آن، اغلب صاحب‌نظران،

ریشه‌های تاریخی پیدایش آن را به تحوّلات پس از رنسانس «اروپا» متصّل کرده و محوری‌ترین ایدة آن را حاکمیت عقلِ نقّادِ خودبنیاد تلقّی نموده‌اند. حتّی اگر مجال هیچ مجادله‌ای هم نباشد، بر این نکته نیز متّفقند که بنیاد مدرنیته، بر انقطاع از وحی و انفکاک و انفصال از برخی منابع معرفتی، همچون شهود، بنا شده است. بر همین اساس و اگر به همة جوانب موضوع هم نخواهیم بپردازیم، تعارض و تضادّ نظام مدرن غربی با نظام مبتنی بر دین، در همین ریشه و مبنای پیدایش، به خوبی مشهود است. محوریت خدا یا انسان، پذیرش یا عدم پذیرش جهان غیرمادّی، قائل بودن یا نبودن به اثرگذاری متقابل غیب و شهود بر هم و امکان ایجاد ارتباط بین عرصه‌های مادّی و غیرمادّی حیات، بارزترین وجوه تمایز و اختلاف این دو جهان‌بینی توحیدی و مادّی و این دو تمدّن اسلامی و مدرن است. بدون شک تفاوت‌ها و تمایزات این دو تمدّن در این کلان‌ترین مفاهیم محدود نشده و تجلیّات این جهان‌بینی و بینش، به تدریج در همة مظاهر مادّی و غیرمادّی آنها نیز (مثل علم، تکنیک و فرهنگ) ظهور و بروز پیدا کرده و می‌کند.

5. «تلگرام» به خودی خود، ماهیتی جدا از سایر تکنولوژی‌های مدرن ندارد؛ امّا به واسطة کارکرد و نقش فعلی آن، از جمله مبتنی بودنش بر فرهنگ نرم و توسعة دامنة اثرگذاری، در این مجال بیشتر مورد نقد قرار گرفته است.

علاوه بر کارکرد سرگرمی، تلگرام مبتنی بر تولید انبوه پیام و سطحی‌سازی آن است و اصولاً هر پدیده‌ای که در فرآیند تولید انبوه قرار گیرد، دچار سادگی، سطحی‌سازی و عوام‌پسندی خواهد شد. کافی است تاریخچة نقاشی، موسیقی، ادبیات، معماری یا پوشاک را در جهان و حتّی پدیده‌های صد در صد بومی، نظیر هیئت‌های عزاداری در جامعة خودمان را بررسی کنید تا به عینه دریابید که تولید انبوه از طریق سطحی‌سازی، چگونه سرنوشت عوام‌پسندی را بر همة این عرصه‌ها رقم زده است!

کمترین پیامد تولید انبوه پیام و بمباران مخاطب با حجم عظیمی از داده‌های متفاوت، متنوّع، متعارض و بعضاً متضاد با یکدیگر، آن است که قدرت اندیشه و تحلیل از او سلب شده و در بهترین حالت، او را تبدیل به دریایی وسیع از اطّلاعات با عمق یک بند انگشت می‌کند.

مخدوش شدن اعتبار پیام‌ها، نتیجة ناگوار دیگری است که در اثر تبادل پیام‌های مشکوک و نامطمئن و اغلب بدون منبع معتبر روی می‌دهد؛ به طوری که دیگر تمییز داده‌های صحیح از غلط، امر طاقت‌فرسایی می‌شود؛ خصوصاً شایعات و اطّلاعات غلطی که تا بخواهی نادرستی‌شان را اثبات کنی، اثر تخریبی خود را در ذهن مخاطب بر جای گذاشته است.

تلگرام، فرصت و مجالی برای تحلیل عمیق و مبنایی باقی نمی‌گذارد و لذا باید در آن، پیام ساندویچی، سرو نمود که کارکرد هاضمة ذهن را مختل نموده و غذایی به روح نیز نمی‌رساند؛ لذا با حجم بالایی از پیام‌های اخلاقی، فلسفی، عرفانی و حتّی مذهبی بی‌خاصیتی مواجه می‌شوید که پی در پی از راه می‌آیند و می‌روند؛ بدون اینکه تأثیری بگذارند و حساسیتی برانگیزند.

6. سرانجام اینکه تلگرام (به نمایندگی از شبکه‌های مجازی اجتماعی) یکی از مظاهر نوین و ویژة تمدّن مدرن غرب است که بسیاری از ویژگی‌های تمدّن مادّی و بریده از وحی غربی را (همچون غلبة سرگرمی و غفلت، تقدّس‌زدایی، سست و سطحی شدن همة باورها، بی‌اعتمادی به یکدیگر، گم شدن حق در هیاهوها و...) را می‌توان در آن سراغ گرفت. فراموش نکنیم که در همین حوزه، پیام‌رسانی، حدّاقل چارچوب طرّاحی شده در اسلام، آن است که مجاز به بازنشر هر آنچه که به دستمان می‌رسد، نیستیم. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«بر دروغگو بودن انسان همین بس که هر آنچه را که شنیده است، نقل کند.»1

اگر باور داشته باشیم که تمدّن خداباور و خدامحور، اسلامی در اصول بنیادی و چارچوب‌های اصلی فکری خود با تمدّن مدرن و نفس‌محور غربی، مغایرت‌های اساسی دارد، ایجاب می‌کند حتّی اگر تا برآمدن تمدّن نوین اسلامی و بهره‌مندی از آثار حیات‌بخش آن، راهی جز زندگی در قبیلة جادوگران مدرن نداریم، حدّاقل در بهره‌برداری از محصولات تمدّن غرب، به اضطرار و اکل میته بسنده کنیم و با دست خود، خویشتن را به هلاکت نیندازیم.

و اگر ملغی نمودن و کنار گذاشتن همة آداب و رسوم و محصولات تمدّن نفسانی غرب ممکن نباشد، باید همان بخش اضطراراً قابل استفاده را نیز از ماهیت خود تهی کرده و روح توحیدی در آنها بدمیم تا موقّتاً مجاز به استفاده از آنها باشیم.

پی‌نوشت‌ها: