فاطمه و فاطمیت

مرتضی مهدوی یگانه

جایگاه وجود انسان‌های کامل در عرصة آفرینش، از وسعت و فُسحتی شگفت‌انگیز برخوردار است و هیچگاه محدود به مرزهای زمان و مکان نمی‌شود. معنای این سخن آن است که ساحت وجودی چهارده نور پاک و مقدّس اهل بیت(ع) مراتب و مظاهری را داراست که زندگی دنیوی و مادّی آنان، تنها یکی از آنها به شمار می‌آید و ساحت‌ها و مرتبت‌های دیگر آن، خصوصاً مدارج عالیة آن، هرگز در محدودة مادّه و زمان و مکان محصور نیست و به عبارت دیگر، در همة مراتب وجود، حضور و ظهور دارد.

یکی از مبانی قرآنی، روایی و علمی این حقیقت، شأن وجه اللّهی آنان است. به تصریح «قرآن کریم»، وجه الهی، وسعتی به گسترة همة عالم هستی دارد و به هر طرف که می‌نگری، وجه الله آنجا را فراگرفته است:

«فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّه‏؛1

به هر سوی که روی برگردانید، آنجا وجه الله است.»

وجه الله، یعنی مقام و شأنی که خدا با وجه و جلوة خود، در آنجا حضور دارد و همگان خدا را با آن می‌شناسند؛ زیرا شناسایی هرکس در بهترین مرتبت آن با وجه و صورت او تحقّق می‌پذیرد و وجه خدا، مرتبتی از تجلّی اوست که همه‌جا را فراگرفته و خدا با آن شناخته می‌شود. این مرتبت، عالی‌ترین مرتبت وجودی اهل بیت(ع) است که با آن، تمام عالم هستی را پر کرده است و از این‌روست که گفته می‌شود وجه الله در همه‌جا هست و «به هر طرف که رو کنی، آنجا وجه الله است.» و به همین دلیل است که فرموده‌اند: «نحن وجه الله»2 و جایی نیست که از وجه الله خالی باشد.

آن ذوات نورانی چون برای وجه خدا کار می‌کنند... و به مقصد و مطلوب خود، یعنی وجه الله رسیده‌اند، خود وجه الله و وجیه عند الله شده‌اند... و بدین معناست که آنان موجّه عند الله هستند و خدا به آنان رو می‌کند و اگر خدا به کسی رو کرد، از همة جهات به او رو کرده؛ از این‌رو، همة عالم به او رو می‌کند؛ زیرا خدای سبحان در جهتی خاص نیست... .

پس جایی نیست که انسان کامل حضور نداشته و توسّل به وی اثر نداشته باشد... .3

این، تنها یکی از مبانی علمی مطلب مزبور است و به سبب کمی مجال، به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

... اکنون در ایّام فاطمیّه، صفحه‌ای از صحیفة وجودی فاطمی را می‌گشاییم که با حقیقت بالا پیوند دارد؛ سخن از «شخص» فاطمه

است و «شخصیت» او.

تا آنگاه که دخت گران‌قدر نبوی در حیات مادّی و دنیوی بودند، شخص و شخصیت ایشان، هر دو، کار می‌کرد و در حمایت از اسلام، مسلمین و ولیّ اعظم الهی، رهبر واقعی مسلمانان و عزّت و عظمت آنان به مجاهدت می‌پرداخت و در این مسیر، چه حماسه‌ها که آفرید؛ چه مصائب و بلاهایی که به جان خرید و به پیکر اسلام ناب و راستین، جانی تازه دمید!

او مادر اسلام بود و در حقیقت، جان خود را فدای فرزند عزیزش کرد و البتّه شیعه، بلکه همة انسان‌های فرهیخته و مسلمانان فرزانه نیز در سایه‌سار گرانبار این مادر و فداکاری‌های او حیات یافتند و زنده شدند.

اکنون، سخن در این ساحت وجود فاطمه(س) نیست که آن، مجال خاصّ خود را می‌طلبد. سخن در این است که بعد از شهادت نیز، فاطمه(س) همچنان کار می‌کند؛ تأثیرگذار است؛ هدایت و تربیت و رشد، یکی از کارهای او در عالم است و در واقع، فاطمیّت او است که چنین مرتبت و منزلتی را داراست و به تعبیر دیگر، «شأن مادری» اوست که بذر تعالی و تکامل در جان انسان‌ها و فرزندان مستعدّ می‌کارد و بر کویر تشنة روح آنها، باران کرامت و والایی می‌بارد.

شأن فاطمیت چیست؟

حقیقت این است که در نام‌گذاری‌های خدا و اولیای او، کمال تناسب و سنخیت بین اسم و مسمّا یا لفظ و معنا، کاملاً لحاظ می‌گردد و نام‌ها بر اساس حقایق تکوینی و ساحت‌های وجودی تعیین می‌شود. بر همین مبناست که نام‌های اولیای بزرگ خدا، معانی گوناگون و ژرفی دارند. در واقع، حقایق نهفته در شخصیت آنان در نام شخصشان تبلور می‌یابد.

در همین ساحت است که فاطمیّت فاطمه(س) مطرح می‌گردد. در روایات متعدّدی، حقایق گوناگونی برای نام «فاطمه» بیان شده است که ما در اینجا فقط به یکی دو مورد از آنها می‌پردازیم:

فاطمه، منقطع از همة بدی‌ها و گناهان

فاطمه از ریشة فطم، به معنای قطع است و فاطمه با توجّه به ریشة این لغت در دو وجه مفعولی و فاعلی، دو معنای متفاوت و در عین حال، مرتبط با هم پیدا می‌کند.

امّا در وجه مفعولی، فاطمه یعنی منقطع و جدا شده از هر شر، بدی و گناه است. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند:

«أ فَتَدْری أیُّ شیءٍ تفسیرُ فاطمة؛

آیا می‌دانی معنا و تفسیر کلمة فاطمه چیست؟»

راوی عرض می‌کند: نه. حضرت می‌فرمایند:

«فُطِمَتْ عَنِ الشّرّ؛

زیرا از هر شرّ و بدی «فطم»، یعنی منقطع شده است.»

همچنین امام باقر(ع) فرمودند:

«آن حضرت را فاطمه گفته‌اند؛ زیرا از هر آلودگی (مادّی و معنوی) پاک و مطهّر گردیده است.»4

فاطمه، منقطع از آتش جهنّم

امّا وجه دیگر معنا، منقطع و جدا شده از آتش دوزخ است؛ چنان‌که باز این معنا از حضرت باقرالعلوم(ع) روایت شده است.5

چنان‌که اشارت رفت، این واژه می‌تواند وجه فاعلی معنایی نیز داشته باشد. آنگاه که فاطمه(س) بر اساس آیت تطهیر و نیز مفهوم والای فطم از هر شر، آلودگی و گناه، منقطع و مطهّر و از این فیض بزرگ الهی مستفیض می‌شود، مفیض، مطهّر و قطع‌کننده نیز می‌گردد. فاطمه در درجة اوّل، به معنای مفطوم و مقطوع است و در درجة دوم فاطم و قاطع (قطع‌کننده و جداکننده).

در نخستین حدیث که فُطِمَت در آن با صیغة مجهول و فعل لازم خوانده شد، ممکن است با با صیغة معلوم و فعل متعدّی نیز خوانده شود به صورت فَطَمَت؛ بدین معنا که فاطمه خود را از هر شر و بدی و آتش دوزخ، فطم، یعنی منقطع ساخت.6

دوستان و شیعیان آن حضرت هم که رهروی کوی ایشان باشند، توسط آن بانوی الگوی اسلام از شرور و بدی‌ها و آتش جهنّم منقطع و مفطوم می‌شوند و این، شأن فاطمیت آن حضرت در وجه فاعلی معنای نام فاطمه است؛ یعنی فاطمه علاوه بر خود، شیعیان و پیروان خویش را نیز از هر شرّ و گناه و در نتیجه از آتش جهنّم جدا و منقطع می‌کند. روایتی را که قبلاً به اشارت ذکر کردیم، بیانگر همین حقیقت است:

امام باقر(ع) فرمودند:

در روز قیامت در میان دو چشم هر انسان مؤمنی نوشته شده هذا مؤمن و برای هر کافری نوشته شده است: هذا کافر.

در آن روز دوستان گنهکار فاطمه را می‌آورند در حالی‌که بین چشمانشان نوشته شده است: هذا محبّ فاطمة.

پس مأموران الهی آنان را به سوی جهنّم می‌برند، لیکن فاطمه(س) بر باب جهنّم ایستاده و به خداوند متعال عرض می‌کند:

«الهی و سیّدی! سَمَّیتَنی فاطمة و «فَطَمْتَ» بی مَن تَوَلّانی و تَوَلّی ذُرّیّتی مِنَ النّار و وَعدُکَ الحق و أنتَ لاتُخلِفُ المیعاد؛7

ای معبودم و ای مولایم! تو خود مرا فاطمه نامیدی؛ بدین منظور که هرکس راه ولایت و محبّت من و فرزندانم را پیمود، از آتش جهنّم فطم

و منقطع فرمایی.

و حق تعالی ندا می‌کند: آری ای فاطمه!

من تو را فاطمه نامیدم و بر نهج همین حقیقت تو و دوستان و فرزندانت را از آتش جهنّم جدا و مفطوم ساخته‌ام و به راستی که وعده‌ام حق است؛ امّا اینکه امر کردم ابتدا آنان را به سوی جهنّم ببرند، برای این بود که شأن و مقام تو برای شفاعت آنان، برای این خلق آشکار گردد. اکنون، تو شفاعت کن که من آن را قبول می‌کنم تا همة فرشتگان و پیامبران و اهل محشر دریابند تو نزد من چه کرامت و مکانتی داری.»

پس امام باقر(ع)، فرمودند: « و فاطمه در آن روز، هر کس را که بر پیشانی‌اش نوشته «هذا محبّ»، شفاعت خواهد کرد.»8

یک حقیقت والا و گرانسنگ

اهل معرفت و عالمان گران‌قدر بر این حقیقت تأکید دارند که آنچه در قیامت رخ می‌دهد، چیزی جز ظهور دستاوردهای دنیایی انسان نیست و در آنجا فقط پرده‌ها کنار می‌رود و آنان که در دنیا چشمی ژرف‌نگر و معنوی دارند، در همین‌جا صورت‌های برزخی و اخروی را به خوبی می‌نگرند؛ مثل اینکه می‌بینید شخص غیبت‌کننده، گوشت برادر مردة خود یا خورندة مال یتیم، دقیقاً آتش می‌خورد؛ چنان‌که قرآن در آیات 12 سورة حجرات و 10 سورة نساء، آن را صریحاً بیان کرده است؛ امّا بقیّة انسان‌ها همین حقایق را در قیامت خواهند دید. به عبارت دیگر، آنچه در قیامت دیده می‌شود، همین اکنون در دنیا در پس پردة ظاهر موجود است.

نتیجة بسیار مهمّ این بحث، آن است که وقتی گفته می‌شود در قیامت فاطمه(س) دوستان خود را از آتش جدا و منقطع می‌کند، حقیقت آن در همین دنیا واقع می‌شود و در آنجا این حقیقت فقط آشکار می‌شود.

اکنون تأکید می‌کنیم: در این دنیا واقع می‌شود؛ یعنی فاطمه(س)‌ دوستان خود را در همین دنیا از هر شرّ و بدی و گناه، دور و منقطع می‌کند.

امّا خود این امر چگونه اتّفاق می‌افتد؟

در پاسخ باید بگوییم: این حقیقت، دو طرف دارد؛ یک طرفش در دست انسان‌های مؤمن است و طرف دیگرش در دست فاطمه(س)؛ یعنی اگر دوستان آن حضرت ارتباط معنوی و باطنی مناسبی با ایشان که کانون همة خوبی‌ها، پاکی‌ها و معنویات است، داشته باشند، آن حضرت نیز شأن فاطمیّت خود را جاری می‌سازند و این افراد را به لحاظ ایمانی و معنوی یاری می‌رسانند. روایت زیر به خوبی بیانگر این حقیقت است.

حضرت موسی‌بن‌جعفر(ع) فرمودند:

«خدای تبارک و تعالی انسان‌های مؤمن را با روحی از جانب خود همواره تأیید و یاری می‌کند؛ به طوری که هرگاه انسان نیکی کند و راه تقوا در پیش‌گیرد، آن روح نزد او حاضر می‌شود و هر زمان که سراغ گناه و تجاوز از حد رود، آن روح از او غایب می‌گردد.»

سپس در پایان حدیث فرمودند:

«نَحْنُ نُؤَيِّدُ الرُّوحَ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَ الْعَمَلِ لَهُ؛9

و این ماییم که این روح را در مؤمنان تأیید و تقویت می‌کنیم تا به اطاعت و عمل خدایی روی آورند.»

همچنین حضرت امام باقر(ع) فرمودند:

«... وَ هُمْ وَ اللهِ يُنَوِّرُونَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِين‏... ؛10

به خدا سوگند! امامان معصومند به نور خدا... و به خدا قسم! آنانند که دل‌های مؤمنان را روشن و نورانی می‌کنند...»

فاطمة زهرا(س) نیز از زمرة این معصومان و صاحبان ولایت است که انسان‌های مؤمن و در واقع فرزندان معنوی خود را از راه باطن و با ولایت معصومانة خویش به سوی رشد و تعالی هدایت می‌کند.

در حقیقت او مطهَّر است و مطهِّر و معصوم است و عاصم؛ معصومی است که فیض عصمت و پاکی از او سر ریز شده و طهارت روح را به مستعدّان آمادة گرفتن فیض و تشنگان پاکی و کرامت عرضه می‌دارد.

٭٭٭

... و این‌گونه است که فاطمیّت و شخصیّت فاطمه(س) در این زمان کار می‌کند، انسان می‌سازد و رهروان کوی فضیلت را به مقصد می‌رساند.

٭٭٭

و شما ای شیعیان!

مام والای خود را فراموش نکنید!

فاطمیّه بگیرید؛ امّا به فاطمی‌شدن خویش اهتمام ورزید.

عزایش را به پا کنید؛ لیک برایش فرزند شایسته‌ای نیز باشید.

کوچة بنی‌هاشم را از یاد مبرید؛ لیکن خود نیز ره‌پوی کوی فاطمی شوید.

و به سان مام گران‌قدر خویش مدافع جان‌فدای ولایت ولیّ زمان باشید.

مانند او، مقابل مستکبران زمان بایستید.

و مانند او، هرگز پشت رهبر و امام خویش را خالی نکنید.

٭٭٭

باری!

ای فرزندان فاطمه!

او وفاطمیّت او در همة عالم حضور دارد و آمادة تربیت شماست؛ خصوصاً شما دختران و بانوانی که عفاف شعار شماست و حجاب و فضیلت گفتار و کردارتان.

و این حقیقت را در کوله‌بار معرفت و بینش ولایی خویش بیاندوزید که ولایت و عصمت فاطمی، امروز از طریق صاحب ولایت, یعنی امام عصر(ع) در عالم آفاق و انفس جاری می‌گردد و آن حضرت، خود فرموده‌اند:

«وَ فِي ابْنَةِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) لِي أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛11

دخت گران‌قدر پیامبر خدا(ص)، بهترین اسوه و الگو برای من است.»

آری. امروز آن حضرت، مظهر عصمت و ولایت مام خویش و متأسّی به او و دست متصرّف و ولایت‌پیشة فاطمی از آستین او بیرون آمده است. اوست که در همة عالم کار فاطمی می‌کند. آئینه‌ای است که هرکس با چشم معرفت بدان بنگرد، بی‌تردید فاطمه را خواهد نگریست. امروز فاطمیّت فاطمی و عصمت زهرایی در وجود ذی‌جود مهدوی متجلّی است؛ چنان‌که ولایت علوی، حلم حسنی، شجاعت حسینی، عبادت سجّادی، آثار باقری، مأثر صادقی، علوم کاظمی، حجج رضوی، جود تقوی، نقاوت نقوی، هیبت عسکری و شکوه بی‌کرانة الهی در همان وجود گران‌بار، متجلّی گردیده است و هریک از این بزرگواران ارادة افاضه و دستگیری از شخص یا جامعه‌ای را داشته‌ باشند، دست خویش را از آستین فرزند خود، مهدی(ع) برون می‌کنند.

در عین حال، جایگاه فاطمه، این مادر عصمت و مادر امامت و ولایت در عالم بسی ممتاز و برجسته است و برای فرزندان خود، یعنی مؤمنان و برای نظام ولایی خویش، جهموری اسلامی «ایران» کار می‌کند و فیض می‌رساند. تقویت و یاری رزمندگان دلاور اسلام در هشت سال دفاع مقدّس در مقابله با همة دنیا، تنها یک مصداق از شکوه و ظهور فاطمیّت فاطمه بود؛ همچنان‌که امروز یاری حزب الله «لبنان» در تقابل با «رژیم اشغالگر قدس»، نصرت فاطمیون و زینبیّون و دیگر رزمندگان در برابر نظام سلطه و اذناب او در منطقه مصداق دیگر آن است.

آری. این ویژگی انسان کامل در عالم هستی و فاطمه، مادر عالم است و معمولاً مادر است که پیش از آمدن پدر به خانه، آن را آماده می‌سازد.

امروز پدر عالم، امام عصر، ارواحنا فداه، است و فاطمه(س)، مادر عالم و همین مادر است که با عصمت، ولایت و فاطمیّت خویش و تربیت و برانگیختن مؤمنان که فرزندان معنوی اویند، خانه را برای آمدن و ظهور امام عصر(ع) آماده می‌کند.

باری. عالم اگر فاطمی شد، به زودی مهدوی نیز خواهد گشت.

پی‌نوشت‌ها: