علم امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

علم امام و قلمروی آن، از مهم‌ترین حوزه‌های قابل مطالعه دربارة امام معصوم و منصوب از سوی خداوند متعال برای هدایت، رهبری و مصونیت‌بخشی مؤمنان در سفر بلند آنان در عرصة تاریخ است.

لازمة این سه امر مهم، علم امام به دین و شریعت نبویّ، به نحو تفصیلی، علم به حوادث و رخداد‌ها در زمان‌های گذشته و آینده، علم به امور پوشیده و پنهان از حواسّ ظاهری، علم به باطن آیات و روایات و باطن اشخاص، علم به اسرار آسمان‌ها و زمین‌ها و سرانجام، صنایع، فنون و... است. این‌همه امام را در بیان دقیق و صحیح دین برای مردم، پاسخ‌گویی به سؤالات و شبهات و دفع دشمنان و دغلبازان و بسط علوم دینی به اقتضای شرایط فرهنگی و تمدّنی هر عصر یاری می‌دهد.

جز این نیست که خداوند، آنگاه که بندگانش را به اطاعت محض از نبیّ مکرّم(ص) و اوصیای ایشان(ع) فرا می‌خواند و فلاح و رستگاری دنیوی و اخرویشان را از مسیر اطاعت از ایشان منحصر می‌سازد، ایشان را مسلّح به سلاح علم لازم می‌سازد تا هدف حکیمانه‌اش در هدایت آفریده‌هایش محقّق شود.

ائمّة هدی(ع) در بیان گستره و قلمروی این علم می‌فرمایند:

«امام به منزلة دریا است. آنچه نزد اوست، تمام‏شدنی نیست و علم‌هایش بیشتر از اینها است. کبوتر وقتی با منقار خود قطره‏ای از دریا می‌گیرد، چیزی کم نکرده، همین طور عالم، علمش تمام‏شدنی نیست و عجایب او پایان یافتنی.»1

یکی از مهم‌ترین مشخّصة علوم اعطایی خداوند، فارغ بودن از محدودیت دانش‌های بشری است. ضمن آنکه متذکّر می‌شویم، این‌همه، تابعی از لطف بیکران خداوند و وحی بی‌نظیر الهی است که بر قلب اولیای مکرّم(ع) فرود می‌آید و بدین سبب است که این علوم، اساساً از جنس علوم اکتسابی نیستند.

امام صادق(ع) فرمودند:

«من آنچه در آسمان‌ها و زمین است و آنچه در بهشت و دوزخ است، می‌دانم و گذشته و آینده را می‌دانم.»

راوی می‌گوید: سپس اندکی صبر کردند و چون دیدند این سخن بر شنوندگان گران آمد، فرمودند: «من این مطالب را از کتاب خدای عزّوجلّ می‌دانم.»2

این علم لدنّی اعطایی خداوند که به نحو تامّ در اختیار امام هدایت قرار داده شده است، امام را به عنوان حجّت بالغه و فصل الخطاب معرفی می‌کند تا مردم، بی‌نیاز از مراجعه به سایر افراد (غیرمعصوم) شده و اختلاف آراء و پس از آن، اختلاف در اعمال، از میانشان برچیده شود.

واضح است که بروز انحراف در معرفت خداوند متعال، ضرورتاً به انحراف از سیر و سفر در مسیر الهی می‌شود.

در تقسیم‌‌بندی علوم به دو دستة «اکتسابی» و «الهی لدنّی»، عالمان پیامبران الهی و ائمّة معصومان(ع) را واجد علوم الهی غیراکتسابی و

لدنّی می‌شناسند. این علم، از مسیر مدرسه و کتب و رسائل منتقل نمی‌شود؛ بلکه تماماً نزد خداوند متعال است و آن را برای اثبات مقام ایشان و همة آنچه که در مسیر هدایت بندگان خداوند متعال لازم می‌باشد، به ایشان داده است.

در «قرآن کریم» دربارة حضرت خضر(ع) آمده است:

«فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْما؛3

تا بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود، به او رحمتی عطا کرده و از نزد خود بدو دانش آموخته بودیم.»

لَدُن در لغت، به معنی نزد و حضور است. در علم لدنّی هیچ واسطه‌ای میان متعلّم و معلّم نیست.

انسان کامل، به دلیل تقدّم در خلقت نوری و روحی و به عنوان نخستین مخلوق، بی‌واسطة هیچ مخلوقی، از علم لدنّی بهره‌مند شده است و به همین دلیل، برای این علم، وسعت و کرانه‌ای نمی‌توان تصوّر کرد.

منتهای علم امام

ابو بصیر می‌گوید: در نزد حضرت صادق(ع) بودم که مفضّل بن عمر وارد شد. عرض کرد: مسئله‏ای دارم. فرمودند: «بپرس ای مفضّل!» عرض کرد: منتهای علم عالم چقدر است؟ فرمودند:

«سؤال بزرگی کردی. سؤال عظیمی کردی. آسمان دنیا، در مقابل آسمان دوم، همانند یک حلقة زره است که در یک بیابان افتاده باشد. همین نسبت است برای هر آسمانی نسبت به آسمان دیگر. باز همین نسبت است، برای آسمان هفتم نسبت به ظلمت و ظلمت در مقابل نور و تمام اینها، نسبت به هوا و زمین‌ها که بعضی در مقابل بعضی دیگر نسبتی دارند و اگر همین مقدار هم به آن اضافه شود، تمام اینها در مقابل علم امام به این مقدار هم نیست که ده سیر خردل را نرم بکوبی و بعد در آب بریزی تا مخلوط شود و کف کند. بعد با انگشت، از آن یک انگشت برداری. علم امام در مقابل علم خدای تعالی به این نسبت هم نیست که ده سیر خردل را نرم بکوبی و با آب مخلوط کنی تا کف کند. بعد سر سوزنی به آن بزنی و برداری.»

آنگاه فرمودند:

«از این توضیحی که دادم، باید توجّه داشته باشی که کمترین مقدار ممکن را باید در نظر بگیری. وقتی به این مطلب دقّت کنی، خواهی فهمید مقام و شأن ائمّه(ع) را دربارة اخباری که از آنها به تو می‌رسد.»4

گستره و مخزن علم امامان(ع)

ابوبصیر می‌گوید: به محضر امام صادق(ع) رفتم (و بین من و او دربارة وسعت دامنة علم امامان(ع) چنین سخن به میان آمد) و من گفتم: از شما سؤالی دارم. اگر در اینجا کسی (بیگانه‏ای) نیست، مطرح کنم.

امام صادق(ع) پرده‏ای که در آنجا بود، بالا زد و به پشت پرده سر کشید.

(کسی نبود) آنگاه فرمودند: «هر چه می‌خواهی، بپرس.»

ابوبصیر گفت:

قربانت گردم! شیعیان روایت می‏کنند که پیامبر(ص) هزار باب از علم را به علی(ع) آموخت که از هر باب آن، هزار باب علم دیگر به روی علی(ع) گشوده شد (آیا راست است؟)

امام صادق(ع) فرمودند: «آری. چنین است.»

ابوبصیر گفت: به خدا سوگند! که علم حقیقی و کامل همین است.

امام صادق(ع) اندکی سکوت کردند و آنگاه فرمودند:

«آن، علم است؛ ولی علم کامل نیست. هماناجامعه در نزد ما است و مردم چه می‏دانند که جامعه چیست!»

ابوبصیر گفت: فدایت شوم! جامعه چیست؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«جامعه، طوماری است به طول هفتاد ذراع از ذراع رسول خدا(ص) که آن طومار با املاء پیامبر(ص) و خطّ علی(ع) نوشته شده است.همة حلال و حرام و همة مسائل موردنیاز مردم، حتّی جریمة خراش رساندن به بدن کسی، در آن ذکر شده است.»

ابوبصیر می‌گوید: آنگاه امام دست بر بدن من زدند و فرمودند: «آیا به من اجازه می‏دهی؟»

عرض کردم: فدایت شوم! من در اختیار شما هستم. هر چه خواهی، انجام بده.

امام صادق(ع) با دست مبارک، مرا نیشگون گرفتند و فرمودند: «حتّی جریمة این نیشگون در جامعه ذکر شده است.»

در این حال، آن بزرگوار (مانند چهرة نیشگون‌گیرنده) خشمگین به نظر می‏رسیدند.

عرض کردم: به خدا علم کامل همین است!

امام صادق(ع) فرمودند: «این نیز علم است؛ ولی باز هم کامل نیست.»

و پس از مدّتی سکوت فرمودند: «همانا جفر در نزد ما است، مردم چه می‏دانند جفر چیست؟»

ابوبصیر می‌گوید، پرسیدم: فدایت شوم، جفر چیست؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«جفر مخزنی از چرم است که علم پیامبران و اوصیای آنها و دانش دانشمندان گذشتة بنی‌اسرائیل در آن ثبت شده است.»

عرض کردم: علم کامل همین است.

امام صادق(ع) فرمودند: «این نیز علم است؛ ولی علم کامل نیست.»

باز پس از مدّتی سکوت، فرمودند:

«مصحف فاطمه در نزد ما است. مردم چه می‏دانند که مصحف فاطمه(س) چیست!»

عرض کردم: فدایت شوم! مصحف فاطمه(س) چیست؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«ورقه‌ای نوشته شده است که حجم آن سه برابر قرآن‌هایی است که در دست شما است؛ ولی به خدا! حتّی یک حرف قرآن هم در آن نیست. این مصحف چیزی است که خداوند به فاطمه(س) املاء نموده و به او وحی کرده است.»

عرض کردم: به خدا! علم کامل همین است.

امام صادق(ع) فرمودند: «این هم، علم است؛ ولی علم کامل نیست.»

و پس از مدّتی سکوت فرمودند: «علم گذشته و آینده تا روز قیامت در نزد ما است.»

ابوبصیر می‌گوید، عرض کردم: به خدا! علم کامل همین است.

امام صادق(ع) فرمودند: «این نیز علم است؛ ولی علم کامل نیست.»

عرض کردم: فدایت شوم! پس علم کامل چیست؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«علم کامل آن است که در هر شب و روز، در مورد هر امر و چیزی پس از امر و چیز دیگر پدید آید.»

(یعنی همان مخزن علم نبوی و الهاماتی که ساعت به ساعت از جانب خداوند بر قلب امامان(ع) افاضه می‏گردد و آنها در پرتو آن، بر همة مسائل آگاه می‏شوند.)5

به دلیل محدودیت دانش بشری و توانایی‌های او و همچنین محدودیت حوزة عملی‌اش در قید زمان و مکان، آدمی همواره در دریای متلاطم سعی و خطا دست و پا می‌زند و هر دم با خلاصی از موجی از گمان و توهّم، به موج بزرگتری در می‌غلتد و همواره ناگزیر به تجدید نظر در آموخته‌ها و تجربه‌های قبلی‌اش است؛ در حالی‌که نمی‌داند عمر تجربه و دریافت جدیدش چقدر است! این در حالی‌است که چشمان او بر عوالم پنهان، موجودات ماورائی و جهان پس از مرگ، (عوالم برزخی و قیامتی) بسته است و در این‌باره، هیچ نمی‌داند. با این‌همه ضعف و نقصان چگونه می‌تواند پی به صلاح دنیوی و اخروی خود ببرد و برای تجربة سعادت، تضمینی دست و پا کند.

آدمی، هیچگاه مستغنی و بی‌نیاز از حجّت الهی نبوده و نخواهد بود؛ امّا چه حیف که به دلیل جهل و غفلت، همواره خود را از حیات طیّبه و زندگی با امام عالم و حجّت بر حق، محروم ساخته است!

با بیان چند روایت وارد شده در کیفیت علم امام، دفتر این بخش از فضایل و شئون ائمّة دین(ع) را می‌بندیم:

ابوذر غفاری می‌گوید: من با حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) برای بعضی از مقاصد آن حضرت روانه شدیم تا اینکه رسیدیم به یک وادی و بیابان وسیعی که در آن، مورچگان مانند سیل روان بودند. از ابهّت و عظمت این منظره و این دریای مورچه هوش از سرم رفت و گفتم: الله اکبر! چقدر بزرگ است آن خدایی که شمارش این مورچگان را دارد و از عدد آنها مطّلع است.

حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«این سخن را نگو. بلکه بگو: چقدر بزرگ است آن خدایی که این مورچگان را آفریده است. سوگند به آن خدایی که تو را آفریده و صورت‌بندی کرده است! من شمارش آنها را می‌دانم و نر آنها را از مادّة آنها، به اذن خدای عزّوجلّ می‌شناسم.»6

همچنین از عمّار یاسر روایت شده است: نزد امیرالمؤمنین، علیّ بن ابی‌طالب(ع) در یکی از غزوات بودم که از کنار محلّی رد شدیم که پر از مورچه بود. به امیرمؤمنان(ع) گفتم: آیا شما یکی از مخلوقات خداوند عزّوجلّ را می‌شناسید که تعداد اینها را بداند؟ فرمودند:

«آری عمّار! من مردی را می‌شناسم که تعدادشان را می‌داند و می‌داند که چه تعدادشان مرد و چه تعدادشان زن است.»

گفتم: آن مرد کیست مولای من؟ فرمودند: «ای عمّار! آیا در سورة «یس» خوانده‌ای: «و هر چیزی را در امام مبین برشمرده‏ایم.» گفتم:

بله. خوانده‌ام. فرمودند: «من آن امام مبینم.»7

مناظرة امام صادق(ع) با طبیب هندی

روزی امام صادق(ع) در مجلس منصور حضور داشت و طبیبی از «هند»، کتاب خود را برای منصور می‏خواند و امام(ع) به سخنان او گوش می‏داد و چون آن طبیب از سخنان خود فارغ گردید، رو به امام صادق(ع) کرد و گفت: آیا شما مایلید که من اندکی از این قوانین طبّی را در اختیار شما بگذارم؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«خیر. آنچه از طب نزد من می‏باشد، بهتر است از آنچه که تو می‏دانی.»

طبیب هندی گفت: شما از طب چه می‏دانید؟

امام(ع) فرمودند:

«من طبع گرم را به سردی و طبع سرد را به گرمی و طبع رَطب را به یابِس و یابس را به رطب معالجه می‏نمایم و همة امور را به خدا وامی‏گذارم (یعنی شفا را از خدا می‏خواهم) و به آنچه که رسول خدا(ص) دستور داده است، عمل می‏کنم.»

سپس فرمودند:

«بدان که پر کردن معده، سبب هر دردی است و پرهیز [از پرخوری] داروی هر دردی است و بدن را باید به آنچه عادت نموده، تأمین نمود.»

مرد طبیب گفت: مگر طب جز این است؟

امام صادق(ع) فرمودند:

«آیا فکر می‏کنی که من این سخنان را از کتاب‏های طب برگرفته‌ام؟»

طبیب گفت: آری.

امام(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! آنچه که بیان کردم، جز از جانب خداوند نبود.»

سپس فرمودند: «آیا تو داناتر به طب هستی یا من؟»

طبیب هندی گفت: البتّه من.

امام صادق(ع) فرمودند: «پس من می‏خواهم از تو سؤالی بپرسم.»

طبیب هندی گفت: بپرس.

امام(ع) فرمودند: «بگو بدانم آیا تو اجزای مغز و جایگاه هر کدام از آنها را می‏دانی؟»

طبیب گفت: نمی‌دانم.

امام(ع) فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه موها روی سر قرار گرفته‌اند؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه پیشانی خالی از مو می‏باشد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی خط‌های روی پیشانی برای چیست؟ [و نشانة چیست؟]»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه ابروها بالای چشم قرار گرفته است؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه چشم‏ها به شکل بادام می‏باشد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه بینی بین دو چشم قرار دارد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه سوراخ‏های بینی در پایین قرار گرفته؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه شارب و لب بالای دهان قرار دارد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه دندان‏های جلو برنده و دندان‏های آخر پهن و دندان‏های نیش بلند است؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه به مردها محاسن و ریش داده شده است؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه کف دست‏ها مو ندارد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه مو و ناخن دارای روح و حیات نیست؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه قلب مانند دانة صنوبر گرد و دراز است؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه ریه دو قسمت است و هر قسمت در جایگاه خود حرکت می‏کند؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه کبد محدّب [و دارای برآمدگی] می‏باشد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه کلیه مانند دانة لوبیا می‏باشد؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه زانوها به عقب بسته می‏شود؟»

گفت: نمی‏دانم.

فرمودند: «آیا می‏دانی برای چه کف پاها صاف و یکنواخت نیست و میان آنها گودی دارد؟»

گفت: نمی‏دانم.

امام صادق(ع) فرمودند: «من این اسرار را می‏دانم.»

طبیب هندی گفت: پس همة این اسرار را برای من بازگو کن.

امام صادق(ع) فرمودند:

«سر دارای قسمت‏های مختلفی است که روابط فراوان و پیچیده‌ای بین اجزای آن وجود دارد. این در حالی است که اگر در چیز مجوّف، فضای خالی وجود داشت، دچار درد و بیماری فراوانی می‏شد؛ ولی چون دارای بخش‏های گوناگونی است، کمتر دچار بیماری می‏شود.

و خداوند روی سر را با مو پوشاند تا به وسیلة آن، چربی به مغز برسد و بخار سر از اطراف آن خارج شود و موها، جلوی سرما و گرما را بگیرد.

و خداوند پیشانی را بدون مو قرار داد تا نور به چشم‏ها برسد و در پیشانی خطوطی قرار داد تا عرقی که از سر پایین می‏آید، داخل چشم نشود و انسان بتواند با دست عرق پیشانی‌اش را بگیرد. در حقیقت این خطوط و گودی‏های پیشانی، همانند نهرهای روی زمین است که آب را به خود جذب می‏کند.

و خداوند ابروها را بالای چشم قرار داد تا نور بیش از اندازه به چشم وارد نشود؛ همان‌گونه که اگر کسی در برابر نور شدیدی قرار گیرد، دست خود را جلوی آن می‏گیرد تا نور بیش از اندازه، به چشم‏هایش نرسد.

و خداوند بینی را بین دو چشم قرار داد تا نور به طور یکسان به چشم‏ها وارد شود.

و خداوند چشم را مانند بادام قرار داد تا دارو به وسیلة میل در آن وارد شود و درد آن برطرف گردد و اگر چشم به شکل مربع یا مدوّر [و گرد] می‏بود، دارو به وسیلة میل در آن وارد نمی‏شد و درد آن برطرف نمی‏گردید.

و خداوند سوراخ‏های بینی را به طرف پایین قرار داد تا مواد زاید از آنها خارج شود و بوی خوش به مشام برسد؛ ولی اگر سوراخ‏های بینی به طرف بالا می‏بود، هرگز مواد زاید [و چرک‏ها] از آنها خارج نمی‏شد و بوی خوش به مشام نمی‏رسید.

و خداوند لب و شارب را بالای دهان قرار داد تا مواد زایدی که از بینی خارج می‏شود، بلافاصله وارد دهان نشود و شخص بتواند آن را برطرف سازد؛ بدون اینکه مواد زاید با آب و غذا آمیخته شود.

و برای مردها ریش و محاسن قرار داد تا به وسیلة آن، مرد از زن شناخته شود و نیاز به کشف عورت نباشد.

و خداوند دندان‏های جلو را بُرنده قرار داد تا انسان بتواند بعضی از چیزها را به دهان بگیرد و دندان‏های آخر را پهن قرار داد تا بتواند غذا را به وسیلة آنها بجود و آسیاب کند و دندان‏های کناری [و نیشی] را بلند قرار داد تا تکیه‌گاه دندان‏های پیش و عقب باشد؛ همانند ستونی که در ساختمان قرار می‏دهند.

و خداوند بر کف دست‏ها، مو قرار نداد تا انسان بتواند به وسیلة آنها چیزها را لمس کند و در غیر این صورت، انسان نمی‏توانست چیزی را لمس کند.

و خداوند در مو و ناخن حیات قرار نداد؛ چرا که آنها رشد می‏کنند و لازم است که کوتاه شوند و اگر مو و ناخن حیات داشت، کوتاه کردن آن با درد و الم بسیاری همراه بود و اگر کوتاه نمی‏شد، بسیار زشت و ناهماهنگ با بقیة اعضای بدن می‏بود.

و خداوند قلب را مانند دانة صنوبر وارونه‌ای [که گرد و بلند است] آفرید و سر آن را باریک قرار داد تا داخل ریه شود و به این صورت قلب خنک گردد و به سبب حرارت خود، به بینی آزار نرساند.

و خداوند ریه را در دو بخش مجزّا آفرید تا قلب بین آن دو بخش قرار گیرد و به سبب تنفّس، قلب خنک گردد.

و خداوند، کبد [جگر] را به شکل محدّب [و دارای برآمدگی] آفرید و آن را روی معده قرار داد تا با سنگینی بر معده به آن فشار وارد کند و در نتیجه بخار آن خارج گردد.

و خداوند کلیه‏ها [قلوه‏ها] را مانند دانة لوبیایی آفرید تا منی بر همة نقاط آن ریخته شود و به همه جای آن برسد. با توجّه به این نکته که منی از ستون فقرات به کلیه‏ها منتقل می‏شود و کلیه‏ها مانند کرمی که منقبض و منبسط می‏شود، منی را در چند نوبت همانند بندقة کمان به مثانه می‏پاشانند، در نتیجه اگر کلیه به صورت مربع یا مدوّر باشد، منی به همة نقاط آن نمی‏رسد و با خارج شدن آن، لذّتی حاصل نمی‏شود.

و خداوند زانوها را به گونه‌ای آفرید که بتوانند به طرف پشت خم شوند با توجّه به اینکه انسان به جلو حرکت می‏کند، این امر سبب اعتدال حرکت پاها می‏شود و در غیر این صورت انسان به رو می‏افتاد.

و خداوند کف پا را گود قرار داده است تا به وسیلة آن، راه رفتن آسان شود و از افتادن جلوگیری شود و اگر سر تا سر کف پا همانند سنگ آسیاب صاف و یک دست بود و کاملاً روی زمین قرار می‏گرفت، راه رفتن سخت و دشوار می‏شد و انسان همواره به زمین می‏افتاد و برخاستن و دوباره راه رفتن برای او دشوار می‏بود.»

طبیب هندی گفت: شما این علوم را از کجا آموخته‌ای؟ امام صادق(ع) فرمودند:

«از پدرم و پدرم از پدرانش و ایشان از رسول خدا(ص) و رسول خدا(ص) از جبرئیل(ع) و جبرئیل(ع) از پروردگار عالم (جلّ جلاله) که این ابدان و ارواح را آفریده است.»

طبیب هندی گفت: راست می‏گویید و من شهادت می‏دهم به یگانگی خداوند و اینکه حضرت محمّد(ص)، بنده و رسول اوست و شما نیز اعلم اهل زمان خود هستید.

امام دارای علوم همة پیامبران است

در «بصائر الدّرجات‏» از علی بن نعمان عین این روایت نقل شده است و نیز از «کافی‏» با سند خود از امام محمّد باقر(ع) روایت است که فرمودند:

«تمام پیغمبران یکصد و بیست هزار نفرند که از آنها پنج نفر اولوا العزم (صاحب شریعت و کتاب آسمانی) هستند: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد(ع) و علیّ بن ابی‌طالب(ع) موهبت و بخششی است که خداوند به محمّد(ص) عنایت کرده و او وارث علوم تمام پیغمبران و اوصیای آنان است و آنچه پیش از آن واقع شده است، می‌داند. همچنین محمّد(ص) نیز علم انبیاء و مرسلین پیشین را به ارث برده است.»8

«کافی‏» و «بصائر الدّرجات‏» با اسناد خود از ضریس کنانی روایت می‌کنند که گوید:

من نزد حضرت صادق(ع) بودم و در حضور آن حضرت، ابو بصیر نیز

بود، حضرت فرمودند:

«داوود پیغمبر، علوم تمام پیغمبران قبل از خود را ارث برد و سلیمان فرزندش، تمام علوم داوود را ارث برد و ما، ائمّة اهل بیت، تمام علوم محمّد(ص) را ارث بردیم و صُحف ابراهیم و الواح حضرت موسی نزد ماست.»

ابوبصیر عرض کرد: منظور از صحف ابراهیم و الواح موسی همین علم است (که برای مردم بیان می‏کنید)؟

حضرت فرمودند:

«ای ابابصیر! این علوم را که بیان می‏کنیم در هر شب و روز، روز به روز و ساعت به ساعت تازه برای ما پیدا می‏شود؛ (لیکن آن صحف و الواح حقیقت دیگری است که به نحو کلّیت در وجود ما قرار گرفته و قابل تغییر و حدوث نیست و این علوم، روزانه از آن معدن و منبع سرازیر می‏گردد).»9

در «بصائر الدّرجات»، نظیر این روایت، از ایّوب بن نوح و محمّد بن عیسی از صفوان روایت شده است و در «کافی»، از ابن مسکان از ابوبصیر از حضرت صادق(ع) روایت است که آن حضرت فرمودند:

«ای ابا محمّد! خداوند عزّوجلّ هیچ علم و موهبتی به پیغمبران نداده است؛ مگر آنکه تمام آنها را به تمامی، به محمّد(ص) داده است و صحفی که خداوند می‏فرماید: «صحف ابراهیم و موسی‏»، در نزد ماست.

عرض کردم: فدایت ‏شوم! آیا آن صحف، همان الواح است؟ فرمودند: «بلی.»10

و از «بصائر الدّرجات» از هارون بن جهم روایت است که او گفت: از مردی از اصحاب حضرت صادق(ع) که اسمش در خاطرم نمانده، روایت است از حضرت

صادق(ع) که فرمودند:

«به حضرت عیسی بن مریم(ع) از اسماء خدا دو حرف داده شده که با آنها [به معجزاتش] عمل می‌کرد و به حضرت موسی(ع) چهار حرف عنایت شده بود و به حضرت ابراهیم(ع) هشت حرف و به حضرت نوح(ع) پانزده حرف و به حضرت آدم(ع) بیست و پنج‏حرف و به محمّد(ص) هفتاد و دو حرف از مجموع اسامی خداوند که هفتاد و سه حرف است، عطا شده و یک حرف از آن حضرت محجوب مانده است.»11

«بصائر الدّرجات» با سند خود از ابو حمزه ثمالی از حضرت سجّاد، علیّ بن الحسین(ع) روایت نقل می‌کند. ابو حمزه می‌گوید: به حضرت سجّاد(ع) عرض کردم:

آیا ائمّة اهل بیت(ع) می‏توانند مردگان را زنده کنند؟ و آیا می‏توانند کور مادرزاد را بینا نموده و مریض پیس را شفا دهند؟ و آیا می‏توانند بر روی آب راه بروند؟

حضرت فرمودند:

«خداوند هیچ موهبتی به پیغمبری از پیغمبران خود نداده است؛ مگر آنکه آن را به محمّد(ص) عنایت فرموده و علاوه بر آنها، چیزهایی به محمّد(ص) عطا فرموده است که به هیچیک از آنها نداده و هیچ چیز نزد رسول خدا(ص) نیست؛ مگر آنکه به امیر مؤمنان(ع) نیز داده شده است... .»12

و از بصائر الدّرجات با سند خود از جابر از حضرت امام محمّدباقر(ع) روایت کرده است که حضرت فرمودند:

«خداوند به حضرت محمّد(ص) عنایت فرموده است تمام چیزهایی را که به آدم ابوالبشر و تمام اوصیای او تا خاتم النّبیین عنایت کرده است.، ای جابر! آیا شما چنین مطلبی را می‌دانید؟»13

از کتاب «اختصاص» شیخ مفید از عبد الله بن بکیر هجری از حضرت باقر(ع) روایت است که فرمودند:

«علیّ بن ابی‌طالب(ع)، تحفه و هبة خداست به رسول بزرگوارش که تمام علوم اوصیاء و علوم پیغمبران سابق را ارث برد از جمیع انبیاء و مرسلین.»14

پی‌نوشت‌ها: