بزه‌دیدگی کودکان در فضای مجازی جدّی است

سیّد علیرضا آل داوود

ورود محصولات و ابزارهای هوشمند در کشور و پایین بودن سواد فضای مجازی برای استفادة خانواده‌ها و اقشار مختلف، منجر به آسیب‌های جدّی در سطح کشور شده است که متأسّفانه در این میان، خردسالان، کودکان و نوجوانان در معرض شدیدترین این آسیب‌ها قرار دارند.

تلفن همراه، تبلت، رایانه و تمامی ابزارهایی که برای اتّصال به اینترنت، طرّاحی و ساخته شده‌اند، ابزارهای نوين اطّلاع‌رساني و تشکیل گروه‌های انسانی در فضای مجازی هستند که علاوه بر داشتن كاربردهاي گسترده در حوزه‌هاي گوناگون، برخي پيامدهاي نامناسب اجتماعي، مانند تجاوز به حریم خصوصی، اعتياد رواني و اینترنتی و هرزه‌نگاری، تزلزل ارزش‌ها، كاهش تعاملات اجتماعي، بلوغ زودرس، محتواهای غیراسلامی و غيراخلاقي و به خطر افتادن امنيت شخصي و خانوادگی را به دنبال دارند که این پیامدهای نامناسب، در کودکان و نوجوانان به وفور دیده می‌شود.

این در حالی است که استفاده از این ابزارها باعث افت تحصيلي شدید در دانش‌آموزان و نيز كاهش برقراري ارتباط عاطفي نوجوانان و کودکان با خانواده‌هايشان مي‌شود كه در طولاني‌مدّت، مي‌تواند اثرات مخرّب روحي، روانی و فرهنگي، اجتماعی ايجاد کند.

در چنین فضایی، یکی از سؤالات جدّی که همگان باید هنگام استفاده از رسانه‌های مختلف از خود بپرسند، این است که ما و خانواده‌هایمان، رسانه‌ها را مدیریت می‌کنیم یا رسانه‌ها در حال مدیریت ما هستند؟

پاسخ صحیح، مبتنی بر سواد رسانه‌ای و سواد فضای مجازی به این سؤال، می‌تواند ما را در برخورد با رسانه‌ها و نحوة تعامل سازنده و

همچنین پردازش اطّلاعات آنها یاری رساند.

امّا سؤال بعدی اینجا مطرح می‌شود که اگر سواد و مهارت کافی برخورد با رسانه‌ها را نداشته باشیم، چطور می‌توانیم از خود، خانواده و اجتماعی که در آن زندگی می‌کنیم، صیانت نماییم؟

برای پاسخ به سؤالات مطرح شده، باید ابتدا موضوع اصلی، یعنی حضور در فضای مجازی و زوایای پنهان و پیدای این حضور را بررسی کنیم.1

در تحقیقی که ارل میلر، یکی از اساتید علوم اعصاب در «دانشگاه MIT»، انجام داده است، به این نتیجه رسیده که مغز ما به صورت ذاتی برای چند کار طرّاحی نشده و این یعنی هنگامی که تصوّر می‌کنیم در آن واحد داریم چند کار انجام می‌دهیم، در واقع داریم خیلی سریع از کاری به کار دیگر پرش می‌کنیم و به همین دلیل است که کارهای ما عمدتاً ناقص بوده و به نتیجة دلخواه و اساسی نمی‌رسند.

همین مسئله باعث می‌شود که نورون‌ها یا سلول‌های مغز زودتر خسته شوند، مغز، سوخت بیشتری بسوزاند و به همان اندازه هم میزان اضطراب و تنش افراد افزایش یابد.

در این شرایط، کارآیی به شدّت پایین آمده و میزان هورمون‌های کورتیزوال و آدرنالین که هنگام مواجهه با تنش ترشّح می‌شوند، افزایش می‌یابد و وقتی این هورمون‌ها در بدن افزایش یابند، عملکرد شناختی ما مختل خواهد شد.

حال شما در نظر بگیرید در کودک یا نوجوانی که هنوز به سنّ بلوغ نرسیده یا در آستانة آن است، این میزان هورمون خارج از کنترل، درونش ترشّح شده باشد. در اثر همین موضوع، اختلالات جدّی در عملکرد شناختی او به وجود خواهد آمد و این کودک مظلوم، از نقطة آغازین زندگی اجتماعی خویش، دچار مشکلات متعدّد روانشناختی خواهد شد.

نکتة بعدی در استفاده از اینترنت رها شده و ابزارهای هوشمند که تأثیر مخرّب فراوانی روی افراد خواهد گذاشت، فعّال شدن مسیر لذّت‌جویی در مغز است.

در دنیای همیشه متّصل به اینترنت، مغز ما مدام در دام لذّت‌جویی می‌افتد و ما مدام سعی می‌کنیم که همیشه به طریقی، محرّک خارجی برای فعّال کردن مدارهای لذّت مغز خودمان پیدا کنیم که متأسّفانه این موضوع در کودکان بسیار شدیدتر است.

این محرّک‌ها که به یاری فضای مجازی، بسیار راحت‌تر، سریع‌تر و آسان‌تر می‌شود به آنان رسید، شامل اخبار و محتوای هیجان‌آور، سرگرمی‌های خاص، متون تلگرام و اینستاگرام، محتوای پورنوگرافی و تصاویر بازیگران مشهور با پوشش‌های نامتعارف است و همین موضوع در صورت تکرار شدن، می‌تواند بر روی میزان تمرکز انسان در مسائل مختلف تأثیر بسیار بگذارد.

این کاربران، مخصوصاً اگر کودکان و کم‌سالان باشند، دیگر نمی‌توانند دقایق متمادی کتاب بخوانند یا روی یک کار دیگر تمرکز داشته باشند؛ چون مغزشان برای پرش و از این‌سو به آن‌سو شدن، پرورش پیدا کرده است.

نکتة بسیار مهم، اینجاست که مدار پاداش و لذّت مغز ما، تحت این شرایط که بسیار می‌تواند خطرناک باشد، همیشه در پی کام‌جویی است که متأسّفانه این موضوع در کودکان، به بلوغ زودرس منجر خواهد شد و آنان در این فضا به سمت بزه‌دیدگی یا بزهکار شدن پیش می‌روند و در طولانی‌مدّت، اگر به این موضوع مهم دقّت نشود، ممکن است تجربة تلخ قتل ستایش قریشی بارها به اشکال گوناگون تکرار شود.

از نکات دیگر که باید به آن اشاره کرد، دوپامینی شدن افراد تحت تأثیر فعّالیت‌های شدید در شبکه‌ها و فضای مجازی است که این موضوع در مدار پاداش و لذّت در مغزهای کاربران اینترنت، آن‌قدر تقویت شده است که آنها ترجیح می‌دهند به جای صرف کردن وقت و زحمت کشیدن برای متون شخصی یا علمی، با رونوشت‌برداری و بازانتشار ده‌ها مطلب بی‌ارزش و دریافت متقابل آنها، محرّک‌هایی برای تقویت دائم این مدار داشته باشند که همین موضوع، افراد را با بمباران اطّلاعات روبه‌رو کرده و پس از مدّتی، آنان دچار توهّم همه‌چیزدانی می‌شوند که نتایج آن در بیکاری فارغ التّحصیلان دانشگاهی به دلیل عمق بسیار کم معلومات کاربردی و افت شدید علمی در کشور ما بوده است.

برای مقابله با چنین فرآیندی، باید با وضع قوانین به‌روز، ارتقای سواد فضای مجازی تمام اقشار جامعه و تقویت اعتقادات دینی و رجوع به این مبانی برای فعّالیت در فضای مجازی، یک مدل ایرانی، اسلامی مطابق با فرهنگ خودمان داشته باشیم و بتوانیم آن را به خوبی برای این نسل از آینده‌سازان انقلاب اسلامی تبیین کنیم.

نکتة بسیار مهمّ بعدی در بحث پیشگیری از بزه‌دیدگی یا بزهکار شدن کودکان در فضای مجازی، این است که باید والدین با توجّه به آموزه‌های تربیت دینی، بتوانند دربارة این فضا، ابتدا سواد فضای مجازی و سواد رسانه‌ای خود را تقویت کنند، سپس دربارة این فضا با فرزندشان صحبت کنند، وقتی آنلاین هستند در کنارشان بنشینند، قوانینی برای استفاده از فضای مجازی در منزل وضع کنند و ابتدا خود به آنها پایبند بوده و سپس از فرزندشان بخواهند به این قوانین پایبند باشد و آن را امضا کند، نیاز استفاده از فضای مجازی و ابزارهای هوشمند را به صورت دقیق برآورد کرده و بر اساس آن، با محدودیت زمانی برای کودکان، آن را اجرا کنند، آنها را برای کشف فرصت‌ها و امکانات مفید این فضا تشویق کنند و فعّالیت‌هایی را با هم به صورت مشترک انجام دهند.

همچنین باید والدین استراتژی و نقش خود را به شیوة تعاملی با فرزندشان در استفاده از فضای مجازی اتّخاذ کنند که از جملة این نقش‌ها، می‌توان به نقش فعّال هنگام حضور در فضای مجازی، نقش فعّال در تأمین امنیت فضای مجازی، نقش محدود کننده، نقش پایشگر و نظارت تکنیکی اشاره کرد.

با این توضیحات، رجوع به تجارب دیگر کشورها این مهم را نشان داده است که مشارکت والدین در فعّالیت‌های مجازی فرزندانشان، منجر به کاهش شدید بزه‌دیدگی و آسیب شده است.

در کمیسیون قانون حفاظت از کودکان برخطّ سال 2000م.، به چند نکتة مهم اشاره شده است.2

همچنین در پژوهشی که در سال 2014م.، پروژة EUKids online، برای مقایسة خطرات فضای مجازی در سطح «اروپا» با سال 2010م.

انجام شده است، مشاهده شد که تمام این خطرات در طول این مدّت رشد داشته است. به عبارت دیگر، این پژوهش نشان داد که در سال 2010م.، 13% افراد 11 تا 16 ساله در معرض پیام‌های آزاردهنده، ابراز دشمنی و تنفّر قرار داشته‌اند؛ در صورتی که این رقم در سال 2014م. به 20% رسیده است.

در این پژوهش، یافته‌های مربوط به نقش والدین از مصاحبه با 25.142 نفر از کودکان 9 تا 16 ساله در 25 کشور اروپایی استخراج و تحلیل شده است.

طبق این تحقیق، انجام تکالیف مدرسه، حدود 58% فعّالیت اینترنتی کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص داده و در رتبه‌های بعدی، بازی کردن و برقراری ارتباط با دیگران قرار دارند. حضور در شبکه‌های اجتماعی نیز جزو محبوب‌ترین فعّالیت‌های کودکان در فضای مجازی عنوان شده است.

همچنین در این پژوهش آمده است که 15% نوجوانان در معرض مشاهدة تصاویر و فیلم‌های غیراخلاقی در سال 2010م. قرار گرفته‌اند و این در حالی است که 17% در سال 2014م. در معرض این فضا بوده‌اند.

در این پژوهش، معمول‌ترین خطری را که برای کودکان عنوان کرده‌اند، ارتباط آنلاین با کسانی بوده است که آنها را نمی‌شناختند.

نکتة بسیار مهم که در این تحقیق احصا شده، این است که کودکان و نوجوانان چگونه به خطرات واکنش نشان می‌دهند؟

همچنین در این تحقیق، به نقش والدین در مواقعی که فرزندشان در فضای مجازی حضور دارد نیز پرداخته شده است. آمار زیر در این‌باره قابل توجّه است:

- 98% در مورد انتشار اطّلاعات شخصی به صورت برخط، قوانینی گذاشتند؛

- 28% با فرزندشان، به خصوص دخترانشان، دربارة اینکه در اینترنت چه کاری انجام می‌دهند، صحبت می‌کنند؛

- 95% وقتی فرزندشان از اینترنت استفاده می‌کند، کنارش حضور دارند؛

- از هر 10 والدین، یک والدین موقع استفادة اینترنت توسط کودکش، کاری انجام نمی‌دهد؛

- با بزرگتر شدن فرزندان، حضور والدین در استفاده از فضای مجازی کمتر می‌شود.

در موضوعات بعدی باید به نقش والدین نیز در کاهش مخاطرات فضای مجازی اشاره شود که نکات زیر می‌تواند برای خانواده‌ها راهگشا باشد:

1. ایجاد قانون منع انتشار اطّلاعات خصوصی در منزل، میان والدین و فرزند در فضای مجازی؛

2. صحبت کردن خصوصی والدین با فرزند در خصوص فعّالیت‌های فضای مجازی؛

3. حضور والدین در کنار فرزند هنگام استفاده از اینترنت؛

4. حضور در نزدیکی فضایی که فرزند از اینترنت استفاده می‌کند؛

5. تشویق کردن فرزند برای کشف و یادگیری در اینترنت به وسیلة خودشان؛

6. کمک به فرزند زمانی که به مشکل بر می‌خورد یا در اینترنت، چیزی جست‌وجو می‌کند؛

7. توضیح دادن اینکه چرا بعضی از سایت‌ها خوب و بعضی بد هستند؛

8. پیشنهاد دادن استفاده‌های صحیح از اینترنت و ابزارهای پاک و امن، مانند شبکه‌های اجتماعی بومی به جای شبکه‌های اجتماعی غربی؛

9. پیشنهاد روش‌های صحیح برای رفتار با دیگران و رعایت حدود در فضای مجازی؛

10.کمک به فرزند، زمانی که چیزی او را در فضای مجازی اذیّت می‌کند و خانواده باید نقطة اعتماد و مشکل‌گشای فرزند باشند؛

11. صحبت کردن و آگاهی دادن به فرزند، برای اینکه اگر به مشکلی در فضای مجازی برخورد کرد، چه کاری انجام دهد؛

12. آموزش امر به معروف و نهی از منکر در فضای مجازی، برای مقابله با منکرات و ترویج خوبی‌ها در این فضا؛

13. اجازه دادن برای استفاده از سرویس‌های مجاز در فضای مجازی، مانند دانلود نرم‌افزار یا موسیقی مجاز؛

14. استفاده از شبکة ویدئویی بومی به جای شبکه‌های ویدئویی اینترنتی فاسد غربی؛

15. به اشتراک گذاشتن موارد مجاز میان دوستان تائید شده؛

16. تعیین زمان و ساعت مشخّص برای استفاده از پیام‌رسان‌ها و فضای مجازی؛

17. عدم استفاده از پیام‌رسان‌های آلوده، مانند تلگرام، واتس اپ و اینستاگرام، توسط والدین و فرزند؛

18. تعیین محدودة سنّی برای پیام‌رسان‌های داخلی و خارجی، حدّاقل از سن 14 سالگی به بعد؛

19. استفاده از ابزارهای نظارت نامحسوس، توسط والدین و فیلترینگ خانگی؛

20. مطالبة خانواده‌ها از دولت، برای فراهم کردن شبکة امن، پاک و سریع ملّی و همچنین شبکه‌های اجتماعی موضوع‌محور.

پی‌نوشت‌ها: