علیرضا پناهیان
آسیب‌ها و فرصت‌های فضای مجازی باعث ایجاد سؤالات متعدّد و متنوّعی در میان جوانان متدیّن و انقلابی شده است. یادداشت حجّت الاسلام علیرضا پناهیان با موضوع «فضای مجازی» که توسط پایگاه اطّلاع‌رسانی «بیان معنوی» منتشر می‌شود، به برخی از این سؤالات پاسخ داده است. این یادداشت به مقوله‌هایی، چون فضای مجازی، فناوری‌های نوین و اینترنت می‌پردازد و وظیفة جوان مسلمان در مواجهه با آنها را تبیین می‌کند. متن کامل این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:
بسم الله الرّحمن الرّحیم
فضای مجازی، محلّ امتحان‌ها و تکلیف‌های جدید ماست؛ امتحاناتی که ماهیت متفاوتی نسبت به دیگر آزمایش‌های آدم‌ها، در قرون و اعصار گذشته ندارد؛ ولی متناسب با وضعیت انسان معاصر، مختصّات خاصّی پیدا کرده است. همچون تمام امتحانات دنیا، نه می‌توان کاملاً آن را کنار گذاشت و نه می‌توان به راحتی از آسیب‌هایش در امان بود. همة دنیا همین‌طور است.
هدف تمام امتحانات الهی، سنجش میزان عزم و ایمان انسان‌ها در مواجهة عقلانی با «هوای نفس و تمایلات بی‌ارزش»، طبق دستورات دین است که موجب رشد انسان‌ها و تعالی روحی آنها می‌شود. این‌بار نیز فضای مجازی با همة مختصّات تازه‌ای که دارد و تغییرات گسترده‌ای که ایجاد کرده است، چیزی نیست جز زمینة جدیدی برای سنجش قدرت روحی انسان و بستر تازه‌ای برای تکالیف انسانی و دینی که باید ببینیم چگونه از عهدة آنها برخواهیم آمد.
انسانی که از عقل و تجربة بیشتری نسبت به نسل‌های قبل برخوردار است و از امکانات بهتری برای زندگی بهره می‌برد، طبیعی است که با امتحانات جدید و پیچیده‌تری هم مواجه شود. مهم این است که ما بتوانیم در مواجهه با این عرصه، هوشمندانه و مسئولانه برخورد کنیم و با نشان دادن قدرت معنوی خود، محلّ تجلّی حکمت خداوند متعال در خلقت انسان قرار گیریم.
علاوه بر آنکه اگر ما در آخرالزّمان قرار گرفته باشیم، ممکن است این جزئی از شرایط امتحانات نهایی ما هم باشد. امتحانات نهایی دوران غیبت هم، دشواری‌های خاصّ خود را دارد. در امتحانات نهایی کمتر فرصت جبران است و غربالش شبیه قیامت است؛ خیلی‌ها می‌روند و خیلی‌ها می‌رویند.
اینکه ابزار و فناوری فضای مجازی، از کدام فرهنگ و تمدّن سرچشمه گرفته یا مهم‌تر از آن، اینکه چگونه جریان سلطه در حال سوءاستفاده از این ابزار است، مسئولیت ما را در مواجهه با این فضا کم نمی‌کند که هیچ، بیشتر هم می‌کند. فعلاً این ماییم و این امکاناتی که می‌تواند موجب شکست ما یا برعکس شکست دشمنان ما بشود. ما باید ببینیم در امتحان الهی در مواجهه با این فضای جدید، چگونه برخورد می‌کنیم؛ آیا محلّ تجلّی قدرت خدا می‌شویم یا محل تجلّی ضعف خودمان؟
بی‌تردید، اگر خداوند توان رویارویی با چنین امتحانی را در ما نمی‌دید، چنین آزمونی را پیش روی ما قرار نمی‌داد.
بی‌تردید، اگر توان رویارویی صحیح با این امتحان را نداشتیم، با چنین وضعیتی مواجه نمی‌شدیم و خداوند چنین آزمونی را پیش روی ما قرار نمی‌داد. فضای مجازی، واقعاً مسئولیت ما را سنگین‌تر کرده است و می‌توانیم چند برابر پیشینیان ثواب ببریم و جهاد کنیم؛ همان‌طور که می‌توانیم چندین برابر دچار ضعف و معصیت شویم.
فضای مجازی فرصتی است برای آنکه میزان درک خود از حقایق ناب دینی را ارزیابی کنیم و بخشی از درک خود را به دیگران منتقل کنیم. گاهی در جریان انتقال معرفت دینی خودمان به دیگران است که می‌فهمیم، چقدر می‌فهمیم و نیز فرصتی است برای اینکه بفهمیم چقدر عاشق دین خدا و اولیای خدا هستیم یا چقدر خودخواهیم و بی‌خیال خدمت به دین.
معلوم است که این فضا، هم خطرات جدیدی را برای ما به دنبال دارد و هم امکانات جدیدی را برای رشد فردی و اجتماعی در اختیار ما قرار می‌دهد؛ امّا نباید صرفاً منفعلانه برخورد کنیم. باید ضمن صیانت و محافظت از آنچه می‌خواهند از ما بگیرند، از فرصت‌های این فضا استفاده کنیم. وقتی به فرصت‌های فضای مجازی نگاه می‌کنیم، به سهولت درمی‌یابیم چقدر جای این فناوری برای افزایش هدایت بشر و نجات انسان‌ها خالی بود است و... . شاید این فرصت‌ها یکی از زمینه‌های پدید آمدن مقدّمات ظهور باشد.
در مواجهه با تهدیدهای فضای مجازی، دو اقدام اساسی لازم است؛ یکی آنکه تقوا را رعایت کنیم تا آلودگی‌های این فضا نَفَس ما را نگیرد؛ چون یکی از خصوصیات این فضا، گسترش هرزگی است و دیگر اینکه، نظم و زمان‌بندی استفاده از این ابزار و حضور در فضای مجازی را نباید فراموش کنیم؛ زیرا یکی از خصوصیات این فضا، هدر رفتن و بی‌نظمی در زمان است و به دلیل آنکه هر لحظه در اختیار ماست، می‌تواند از سر کنجکاوی یا به هر دلیل دیگری، نظم زندگی ما را بر هم بزند.
امکان «دسترسی راحت و منظّم به اطّلاعات»، «پردازش و انتخاب دقیق نیازمندی‌ها»، «انتقال سریع و فراگیر آگاهی‌ها»، «تبلیغ مؤثّر و مکرّر ارزش‌ها» و فواید فراوان دیگر در فضای مجازی، وظایف مؤمنان را در زمینة دعوت به حق و ترویج حق‌پرستی بسیار زیادتر کرده است. پیام‌های مظلوم انقلاب مقتدر ما، منتظر جهانی‌شدن هستند. باید جهان تشنة دریافت پیام‌های انقلاب و اسلام ناب را دریافت.
در این میان، آنچه موجب تأسّف فراوان است، تأمین نشدن زیرساخت‌ها و به سرانجام نرسیدن شبکة ملّی فضای مجازی است که در حدّ یک فاجعة تأسّف‌آور است. باید به حال و فرجام جامعه‌ای که برای ایجاد زیرساخت‌های مناسب و امن در فضای مجازی، تلاش و اقدام فوری نمی‌کند، گریست. نداشتن شبکة ملّی اطّلاعات و ارتباطات مانند این است که صدا و سیما و مخابرات کشور را از دیگران و احیاناً دشمنان قرض بگیریم و به آنان وابسته باشیم؛ مثلاً در زمان جنگ، به دشمن خود بگوییم بخشی از مخابرات و برنامه‌های تلویزیون خود را برای استفادة ما اختصاص دهید.
انقلاب اسلامی از ابتدا، با قدرت نرم به پیروزی رسیده و تداوم پیدا کرده است و سخت‌افزار اینترنت به سهولت می‌تواند در خدمت نرم‌افزار انقلاب اسلامی ما قرار گیرد؛ حتّی بیش از آنکه بتواند در خدمت ضدّ انقلاب قرار بگیرد، ذاتاً برای ما بیشتر می‌تواند مفید واقع شود.