مقدّمه
دنیای معاصر، عصر و زمان تسلّط و تکامل تکنولوژی‌های ارتباطی و پیوند عمیق دنیای مجازی با تعاملات و واقعیات دنیای طبیعی و سنّتی است. انسان عصر پسامدرنیته نمی‌تواند و نباید تکنولوژی، فناوری و فضای مجازی را انکار کند؛ لیکن بهره‌وری و ارتباط با این نعمت‌های بزرگ خدادادی، مستلزم برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری متناسب با سن، جنس، فرهنگ و سطح سواد و دانش و موقعیت کاربران خردسال و بزرگسال و زنان و مردان می‌باشد. اینترنت بخش محدودی از فضای مجازی است، دسترسی به آن باید تابع قانون و ضوابط مشخّص بوده و برای حمایت از امنیت و حریم خصوصی کاربران، واجد رویّه‌های افتراقی و منسجم و منطبق با فرهنگ بومی و دینی کشور باشد.
کودکان و نوجوانان، بخشی عظیم از جمعیت کاربران و فعّالان فضای مجازی را تشکیل می‌دهند که اگر نحوة دسترسی آنها به ابزارهایی، چون تلفن‌های هوشمند و سایر ابزارهای فناوری‌های ارتباطی نوین و به طور کلّی، اینترنت، مدیریت و کنترل نشود، شخصیت تلقین‌پذیر و آسیب‌پذیر آنها بیش از پیش، مورد تهاجم مضار و آسیب‌های ناشی از این واقعیات مادّی و مجازی قرار گرفته و حتّی ممکن است بزه‌دیده و قربانی شوند یا ناخواسته به ورطة بزهکاری و قانون گرایش یابند. بنابراین، دستورالعمل حاضر با عطف توجّه به واقعیت کتمان‌ناپذیر، امکان بروز نتایجی نامطلوب و آسیب‌های گسترده و بحران‌آفرین در حین دسترسی کودکان به تکنولوژی‌های ارتباطی نوین و خصوصاً تلفن‌های هوشمند و اینترنت، سعی دارد در چارچوب موازین و مسلّمات حقوق بین‌المللی کودکان و نیز توجّه به شرایط و ویژگی‌های روانشناختی و جامعه‌شناختی منحصر به فرد آنها، بستری برای پی‌ریزی یک نقشة عملیاتی و اجرایی با هدف تنظیم فرآیند دسترسی کودکان به فضای مجازی فراهم آورد و در چارچوب ارزش‌ها و باورهای ملّی و دینی حاکم بر فرهنگ عمومی کشور، الگویی بومی و کارآمد برای طرّاحی سامانة حیات و رفتار سایبری و الکترونیک عاری از آسیب، معرفی نماید. لذا دستورالعمل حاضر، عملاً حاوی چارچوب حقوقی، اجتماعی و فرهنگی لازم و بایسته در صیانت از کودکان در فضای مجازی است و می‌تواند متمّم و مکمّل نظام قانونی موجود در کشور، در حوزة حمایت فراگیر از کودکان و نوجوانان باشد.
فصل اوّل) مفاهیم و مبانی
مادّة 1) کودک به هر فردی اطلاق می‌شود که به سنّ هجده سال تمام نرسیده باشد.
مادّة 2) نصاب سنّ هجده سال برای توصیف مفهوم کودک، مغایر با مقرّرات حقوق جزایی مندرج در قانون مجازات اسلامی و سایر قوانین مربوطه نیست و این سن، به منظور روشن‌ساختن محدودة سنّی لازم برای اعمال حمایت‌های قانونی از کودکان مورد حمایت در جامعه، تعیین شده است.
3) نصاب سنّی کودکان به گروه‌های سه‌گانة زیر تقسیم شده و احکام و ضوابط حاکم بر هر کدام متفاوت است:
الف) کودکان تا دوازده سال؛
ب) کودکان بین دوازده تا پانزده سال؛
ج) کودکان بیش از پانزده سال و تا هجده سال.
مادّة 4) مفاهیم به کار رفته در این دستورالعمل، به شرح زیر توصیف و تعریف می‌شوند:
الف) فضای مجازی: بستر و عرصة شناور شبکة جهانی، ترکیب‌یافته از مجموعه‌ای از زیرساخت‌های فنّی، رایانه‌ای، الکترونیک و مخابراتی است که در گسترة جهانی، فرصتی برای طرّاحی یک سبک جدید از حیات و تعاملات انسانی مهیّا ساخته است.
ب) رایانه: ابزاری دیداری، شنیداری و محاسباتی است که متشکّل از مجموعه‌ای از سخت افزارها و نظم‌افزارهاست که قابلیت ضبط و ثبت و انتشار حجم وسیعی از داده‌ها و اطّلاعات را داشته و می‌تواند به نحو توأمان کارکردها و فرصت‌های بهره‌وری متنوّعی را در اختیار بهره‌وران از آن، قرار دهد.
پ) برنامة رایانه‌ای: دستور و الگویی است که رایانه با خوانِش و پردازش آن بر روی صفحة نمایشگر خود، یک خروجی اطّلاعاتی جدید که حاوی داده‌های گوناگون است، ارائه و تحویل می‌دهد.
ت) بدافزار: به کلّیة روش‌ها، ابزارها و برنامه‌هایی اطلاق می‌شود که با هدف تخریب یا ایجاد اختلال در روند برنامه‌های رایانه‌ای و فعّالیت‌ها و ارتباطات در فضای مجازی، یک حمله و تهاجم سایبری را رقم می‌زنند و شامل انواعی، چون ویروس، کرم، اسپَم و پیام ناخواسته، بوکش‌ها و جاسوسان رایانه‌ای و تارتن‌ها و عنکبوت‌ها می‌باشند.
ث) اینترنت: مجموعه‌ای از شبکه‌هاست که قابلیت تبادل، نمایش و انتقال داده‌ها و اطّلاعات وسیع را در حجم انبوه، دارا بوده و فرصتی برای ارتباطات مجازی نوین در اقصی نقاط جهان فراهم آورده است.
ج) موبایل هوشمند: رایانه‌ای نوین است که می‌تواند علاوه بر قابلیت‌های سنّتی رایانه‌ای، از امتیاز و توانمندی مخابراتی نیز برخوردار باشد و فرصتی برای ارتباط تلفنی توأم با فرصت‌هایی، چون موقعیت‌یابی و نمایش تصاویر کاربران نیز فراهم آورد.
فصل دوم) تأسیس و تشکیلات کمیتة نظارت بر امنیت کودکان در فضای مجازی
مادّة 5) به منظور صیانت و حمایت همه‌جانبه و کارآمد از حضور و فعّالیت کودکان در فضای مجازی باید در چارچوب موازین و ارزش‌های نظام اسلامی جامعة «ایران» و با همکاری و همراهی معاونت پیشگیری از وقوع جرم و آسیب‌های اجتماعی قوّة قضائیه و شورای عالی فضای مجازی کشور، کمیته‌ای ویژه به منظور نظارت بر حسن اجرای ضوابط قانونی حاکم بر حمایت کیفری، قضایی و اجتماعی فراگیر از کودکان در فضای مجازی تشکیل شود. این کمیته باید در حوزة قضائی هر استانی در کشور، دارای یک دفتر نمایندگی فعّال باشد.
مادّة 6) کمیتة نظارت، عهده‌دار رسالت‌ها و وظایف زیر است:
الف) تهیّه و تنظیم رهنمودهای ارشادی برای کودکان و خانواده‌ها در حوزة استفاده از قابلیت‌های فضای مجازی متناسب با تحوّلات فناوری ارتباطات؛
ب) شناسایی و اعلان همگانی کانون‌های سایبری بزه‌خیز و آسیب‌زا؛
پ) کنترل تصمیمات مراجع قضایی در حوزة واکنش به بزهکاری احتمالی و بزه‌دیدگی کودکان و نوجوانان، نظارت بر فرآیند اجرای آنها و در صورت لزوم، اعتراض و واکنش فراگیر و رسانه‌ای نسبت به ضعف‌ها و کاستی‌های احتمالی آنها؛
ت) تنظیم الگوی اینترنت خانواده؛
ث) تنظیم برنامة طلب مساعدت و کمک از مراجع قضایی صالح، به منظور حمایت بهتر و بیشتر از کودکان؛
ج) شناسایی و اعلان شرایط و موقعیت‌های مخاطره‌آمیز برای حضور کودکان در فضای مجازی؛
مادّة 7) کمیتة نظارت متشکّل از افراد زیر است:
ـ یک نفر قاضی آشنا به امور کودکان به انتخاب رئیس قوّة قضائیه،
ـ دو نفر مشاور امور کودکان و آسیب‌های اجتماعی فراروی آنها،
ـ یک نفر معلّم با تجربه،
ـ یک نفر روانشناس بالینی،
ـ یک نفر روان‌درمانگر،
ـ یک نفر خانوادة درمانگر،
ـ دو نفر کارشناس و متخصّص امور نرم‌افزاری و سخت‌افزاری فضای مجازی،
ـ یک نفر حقوق‌دان در حوزة فضای مجازی،
ـ یک نفر جرم‌شناس فضای مجازی،
ـ یک نفر جامعه‌شناس و آسیب‌شناس در حوزة فضای مجازی،
ـ یک نفر روزنامه‌نگار،
ـ یک نفر مربّی پرورشی و امور دینی،
ـ رئیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان،
ـ یک نفر از ستاد مدیریت بحران،
ـ یک نفر نمایندة وزارت ورزش و جوانان،
ـ یک نفر نمایندة وزارت آموزش و پرورش،
ـ یک نفر نمایندة وزارت ارتباطات،
ـ یک نفر نمایندة سازمان بهزیستی،
ـ ناظر و نمایندة شورای عالی فضای مجازی.
مادّة 8) ریاست کمیتة نظارت از سوی شورای عالی فضای مجازی و برای مدّت دو سال انتخاب خواهد شد. انتخاب مجدّد رئیس کمیته فقط برای یک دورة متوالی دیگر بلامانع است.
مادّة 9) مصوّبات کمیتة نظارت با اکثریت، عددی لازم الاجرا خواهد بود. در صورت تساوی آراء، رأی ریاست کمیته، مناط اعتبار است.
مادّة 10) رئیس کمیتة نظارت، دارای دو نفر معاون به انتخاب خود خواهد بود که در غیاب وی، برگزاری جلسات و مدیریت آنها بر عهدة ایشان خواهد بود.
مادّة 11) جلسات کمیتة نظارت، حدّاقل با حضور دو سوم اعضا، رسمیت خواهد یافت.
مادّة 12) کمیتة نظارت مکلّف است سالانه یک اجلاس سراسری با موضوع اعلان فعّالیت‌های صورت گرفته و نیز برجسته‌سازی مشکلات و آسیب‌های احتمالی فرارو برگزار نماید.
مادّة 13) کمیتة نظارت باید یک صندوق مالی به منظور جلب مساعدت‌ها و کمک‌های مالی مردم و سایر بخش‌های اجتماع تأسیس نموده و در چارچوب موازین قانونی موجود، نسبت به معرفی و تثبیت موقعیت و فعّالیت آن با کسب مجوّزهای قانونی لازم اقدام نماید.
مادّة 14) کمیتة نظارت باید محلّی مستقل برای تشکیل جلسات خود تعیین و اعلان نماید.
مادّة 15) شورای عالی فضای مجازی مرجع تعیین بودجه‌ها و هزینه‌ها و صلاحیت‌های عمومی در راستای عملیاتی‌سازی رسالت و اهداف کمیتة نظارت بوده و بر منابع مالی و اقدامات اجرایی آن، نظارت عالیة مستقیم دارد.
فصل سوم) ممنوعیت‌های ورود به اینترنت و دسترسی به موبایل‌های هوشمند
مادّة 16) دسترسی کودکان کمتر از دوازده (12) سال به شبکة اینترنت عمومی و فراگیر و نیز موبایل‌های هوشمند ممنوع می‌باشد.
مادّة 17) والدین، مدیران و مسئولان مدارس هوشمند موظّف و مسئولند ضمن آموزش مخاطرات و آسیب‌های فضای مجازی به کودکان و دانش‌آموزان، ممنوعیت‌های لازم و مقرّر شده در حوزة عدم دسترسی آنها به فضای مجازی و ابزارهای تکنولوژیک هوشمند را رعایت نمایند. تخلّف از چنین مقرّراتی، موجب مسئولیت مدنی و کیفری خواهد بود.
مادّة 18) ممنوعیت دسترسی به اینترنت، تلفن‌ها و سایر ابزارهای هوشمند مشابه برای کودکان کمتر از 12 سال، هیچ ملازمه‌ای با آموزش هدفمند موجودیت فناوری‌های ارتباطی ندارد و حتّی در متن کتب آموزشی دورة دبستان می‌توان به منظور ایجاد زمینه‌های فکری و دانشی در میان کودکان در حوزة آشنایی با ماهیت و مسائل دنیای مجازی، مطالب و مباحثی مورد نظر و اعمال قرار داد.
تبصره: کمیتة نظارت مکلّف است با همکاری وزارت آموزش و پرورش، یک منشور اجرایی برای نحوة ارائة آموزش و انتقال دانش در حوزة فضای مجازی به کودکان دورة دبستان تهیّه نموده و به عنوان «پیک دانش نوین» در اختیار آنها بگذارد.
مادّة 19) آموزش و تحصیل در دورة دبستان باید کاملاً غیرهوشمند باشد.
تبصره: مدارس و آموزشگاه‌های ویژة کودکان کمتر از 12 سال می‌توانند برای ارتباط بیشتر و بهتر با سایر ارگان‌ها و والدین دانش آموزان در چارچوب مقرّرات شبکة ملّی اطّلاعات بستری برای ارتباط و همکاری سایبری و کنترل از راه دور برنامه‌های مدارس و آموزشگاه‌ها و مسائل مرتبط با کودکان فراهم آورند. دسترسی خود کودکان به این سامانة ارتباطی کاملاً ممنوع است.
مادّة 20) بازی‌های کامپیوتری که برای اطفال کمتر از 12 سال، تهیّه و توزیع می‌شوند، باید از کمیتة نظارت، مجوّز فعّالیت و توزیع اخذ نمایند.
مادّة 21) خریداری بازی‌های کامپیوتری ممنوعه برای کودکان کمتر از 12 سال توسط والدین آنها ممنوع و موجب مسئولیت و تعقیب است.
مادّة 22) تبلیغات سایبری ویژه برای کودکان کمتر از 12 سال توسط تمامی سازمان‌ها و نهادهای دولتی و خصوصی و والدین و سرپرستان
قانونی آنها در هر حال ممنوع است.
فصل چهارم) قواعد و ضوابط حضور کودکان بیش از دوازده (12) سال در فضای مجازی
مبحث نخست) قواعد و ضوابط حاکم بر کودکان بیش از دوازده (12) سال تا پانزده (15) سال:
مادّة 23) دسترسی به اینترنت و ابزارهایی، نظیر تلفن‌ها و تبلت‌های هوشمند برای کودکان بیش از 12 سال و تا 15 سال در چارچوب شرایط قانونی عمومی و به طور کنترل شده و محدود جایز است.
مادّة 24) گفتمان و سیاست مدارس هوشمند در دورة تحصیلی راهنمایی و بالاتر قابل اجرا بوده و مدارس می‌توانند وسایل و فرصت‌های لازم را برای دسترسی به فضای مجازی فراهم آورند.
مادّة 25) حدّاکثر زمان استفاده از اینترنت به طور ممتد و پیوسته پانزده (15) دقیقه بوده و به طور روزانه، حدّاکثر چهل و پنج دقیقه می‌باشد؛
مادّة 26) کودکان برای استفاده از اینترنت باید دارای شناسة عبور ویژه و انحصاری باشند. لذا دسترسی به اینترنت کنترل نشده و فراگیر برای آنها ممنوع بوده و موجب مسئولیت مدنی و کیفری متخلّفان خواهد بود.
مادّة 27) والدین باید برای استفاده از اینترنت در خانواده، شناسه‌های عبور ویژه و افتراقی و متناسب با شرایط سنّی اعضا اخذ نمایند. بهره‌وری از اینترنت در خانواده به وسیلة شناسة عبور متعلّق به سایر اعضا و والدین ممنوع بوده و موجب مسئولیت متخلّف خواهد بود.
مادّة 28) سرویس‌ها، خدمات، برنامه و فرصت‌های قابل ارائه و مجاز برای کودکان به شرح زیر می‌باشند:
الف) ارسال و دریافت ایمیل،
ب) عضویت در گروه‌ها و اتاق‌های گفت‌وگوی ثبت شده و تحت نظارت،
پ) جست‌وجوی مطالب علمی و آموزشی در فضای سایت‌های طبقه‌بندی‌شده و ویژه،
ت) برقراری تماس و ارتباط‌های کنترل‌شده،
ث) بهره‌وری از قابلیت‌های مخابراتی، پستی و پیام‌رسان.
تبصرة 1: تبلیغات تجاری و فعّالیت‌های اقتصادی مستقل برای کودکان مطلقاً ممنوع است.
تبصرة 2: کودکان حقّ دسترسی به شبکه‌های اجتماعی فراگیر و
همگانی را ندارند.
مادّة 29) هوشمند بودن مدارس، هیچ ملازمه‌ای با لزوم دسترسی کودکان به موبایل‌های هوشمند ندارد و همراه داشتن تلفن همراه در مدارس، در هر حال ممنوع می‌باشد.
مبحث دوم) قواعد و ضوابط حاکم بر کودکان بیش از پانزده (15) سال تا هیجده (18) سال:
مادّة 30) هوشمند شدن دبیرستان‌ها و هنرستان‌ها در چارچوب شرایط قانونی، جایز بوده و دانش‌آموزان در مقطع متوسطه و بالاتر می‌توانند به نحو کنترل شده و در خارج از محیط مدرسه، از تلفن‌های همراه هوشمند نیز استفاده کرده و به اینترنت دسترسی داشته باشند.
مادّة 31) همراه داشتن تلفن همراه اعمّ از هوشمند و غیرهوشمند به مدرسه در هر حال ممنوع است.
مادّة 32) کودکان و دانش‌آموزان حقّ استفاده از شناسة عبور متعلّق به سایر اعضای خانواده را برای ورود به اینترنت در فضای خانواده را ندارند.
مادّة 33) دسترسی به اینترنت در سایر مناطق و فضاهای نظام شهری و جامعه برای کودکان، همواره از طریق شناسة عبور ویژه مقدور می‌باشد.
مادّة 34) کودکان و دانش‌آموزان علاوه بر برخورداری از حقوق و فرصت‌های مندرج در مادّة 28، می‌توانند به نحو کنترل‌شده‌ای، در شبکه‌های اجتماعی عضو شده و با نظارت والدین و سرپرستان قانونی خود، برخی از حوایج خود را که مستلزم پرداخت‌های الکترونیک و اینترنتی می‌باشند، رفع نمایند.
مادّة 35) کودکان به نحو کنترل‌شده و در چارچوب مصوّبات کمیتة نظارت و مقرّرات موجود نظیر قانون تجارت الکترونیک مصوّب 1382ه .ش. می‌توانند به واسطة حضور در فضای مجازی برخی از امور مالی خود را در سطوحی، نظیر خریدهای اینترنتی از بازارها و فروشندگان داخلی انجام دهند؛ امّا در هر حال، تجارت و تبلیغات تجاری گسترده برای آنها ممنوع است.
فصل پنجم) حدّاقل آموزش‌های استاندارد برای کودکان آنلاین
مادّة 36) کودکانی که قانوناً حقّ دسترسی به اینترنت و ابزارهای الکترونیک هوشمند، نظیر موبایل را دارند، باید در مدرسه، فضاهای عمومی اجتماع و خانواده، تحت نظام آموزش اطّلاعات و واقعیات فضای مجازی قرار گیرند.
مادّة 37) مدارس هوشمند باید یک واحد درسی آموزشی و پرورشی با عنوان «دانش سایبری» در برنامه‌های درسی دانش‌آموزان گنجانیده و به این منظور، معلّمان و کارشناسان ویژه و خبره‌ای را استخدام نمایند. اجازة استفاده از رایانه و اینترنت توسط دانش‌آموزان قبل از ارائة خدمات و آموزش‌های لازم به آنها ممنوع می‌باشد.
مادّة 38) شرط اعطای اینترنت خانواده به هر خانواده‌ای، ارائة تصدیق‌نامه و گواهی شرکت در کلاس‌های آموزشی برای والدین و کودکان، متناسب با برنامه‌ها و سرفصل‌های مصوب کمیتة نظارت بر امنیت کودکان در فضای مجازی می‌باشد.
مادّة 39) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پرورش و وزارت ارتباطات موظّفند با اعطای مجوّزهای لازم، فرصتی برای تأسیس آموزشگاه‌های غیرانتفاعی فعّال در امور رایانه‌ای و اینترنتی فراهم آورند تا عموم شهروندان بتوانند برای ارتقای سطح سواد و دانش رسانه‌ای خود از کلاس‌ها و برنامه‌های آنها استفاده نموده و گواهی‌نامه‌های لازمه را کسب نمایند.
مادّة 40) برنامة آموزش هدفمند و مطلوب باید دارای تمامی مشخّصه‌های زیر باشد:
الف) جنبة علمی، آموزشی و فرهنگی دارد؛
ب) تابع اصول و ارزش‌های دینی و اخلاقی جاری و رایج در جامعه است؛
پ) از سطح مبتدی تا پیشرفته دارای سیاست‌گذاری است؛
ت) متناسب با اسلوب علمی، دارای جنبه‌های تفریحی و بازی است؛
ث) چهره و ساختار طبقه‌بندی‌شده و افتراقی دارد؛
ج) به شرایط والدین و نوع مدارس و مقاطع تحصیلی توجّه دارد؛
چ) برای والدین بی‌سواد یا کم‌سواد و ناآشنا با دنیای مجازی دارای راهکارهای آموزشی ویژه و زود بازده است؛
ح) به شرایط معلولان و ناتوانان ذهنی و حرکتی توجّه دارد؛
خ) دارای سیستم خودکنترلی و خودگزارشی است؛
مادّة 41) بهزیستی و سایر نهادهای ذی‌ربط برای کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست، باید نظام تأمین مالی و اجتماعی ویژه‌ای را تنظیم نموده و موجبات حضور مستمر و مطلوب آنها را در کلاس‌ها و برنامه‌های آموزشی مقدّماتی فراهم آورند.
مادّة 42) کودکان باید با خطرات و آسیب‌های دنیای مجازی آشنا شده و راهکارهای فردی مقابله با آنها را نیز فراگیرند.
مادّة 43) باید به کودکان آموخت که لزوماً داده‌ها و اطّلاعات موجود در فضای مجازی، درست و قانونی نمی‌باشند و قبل از راستی‌آزمایی نباید به آنها اعتماد کرد.
مادّة 44) باید به کودکان آموخت هر پیام و موضوعی که در فضای مجازی به اشتراک گذاشته می‌شود، مستلزم و محتاج به پاسخگویی نیست؛
مادّة 45) لازم است کودکان به ابزارهای سنجش سطح و دامنة دروغ‌گویی‌ها و تبلیغات کذب سایبری مجهّز شوند.
مادّة 46) باید به کودکان آموخت آگاهانه از حریم خصوصی خود در فضای مجازی صیانت نمایند.
مادّة 47) مفهوم و حدّ و مرز دوستی‌های مجازی را باید به کودکان آموخت.
مادّة 48) کودکان باید بیاموزند که به قدر لازم و محدود از فضای مجازی استفاده کنند و لذا بایستی برای پیشگیری از رخداد پدیدة اعتیاد سایبری برنامه و سیاست‌گذاری همه‌جانبه داشت.
مادّة 49) بایستی با نقد و بررسی بازی‌های رایانه‌ای و آنلاین که اهداف سویی را دنبال می‌کنند، مجالی برای عدول و پرهیز کودکان از آنها
فراهم آورد.
مادّة 50) باید با انتشار کنترل‌شدة اخبار جنایی مرتبط با خطرات و جرایم ارتکابی در فضای مجازی به قدر لازم، حسّ ترس از جرم و لزوم تلاش برای صیانت از خود را به کودکان انتقال داد.
مادّة 51) لازم است در محیط مدارس، در سطح محلّات، در مناطق مختلف نظام شهری و حتّی در سطح کشوری و سراسری، مبادرت به برگزاری مسابقات و آزمون‌های همگانی و منطقه‌ای با موضوع ماهیت و محتوای دنیای مجازی و ابزارها و فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از آن نمود و بدین وسیله فرصتی برای تقویت و ارتقای سطح دانش سایبری و رسانه‌ای کودکان فراهم آورد.
مادّة 52) لازم است آزمون‌ها و آزمایش‌هایی به منظور شناسایی و کشف استعدادهای ذاتی کودکان در بهره‌وری از فضای مجازی در سطوح خرد و کلان در کشور به عمل آمده و به این وسیله، هم بسیاری از زمینه‌های احتمالی انحراف را مهار نمود و هم فرصتی برای پرورش و ارتقای مهندسی شدة دانش نسل جوان در کشور فراهم آورد. طرّاحی و اجرای سیاست «جایزة کودک خلّاق سال» به طور منظّم و سالانه در کشور اقدامی بایسته و مطلوب در این عرصه است.
مادّة 53) صدا و سیما موظّف است با تهیّة فیلم‌ها، متون و تصاویر آموزشی و حمایتی لازم در راستای معرفی مخاطرات و قلمرو منافع احتمالی فضای مجازی برای کودکان تلاش نماید. باید در شبکة کودک و نوجوان، داستان‌هایی با مضامین آسیب‌های فضای مجازی، راهکارهای اجتناب از آنها و نیز طریقه و اسلوب بهره‌وری مطلوب و سازنده از استعدادها و فرصت‌های این فضا پخش شود.
مادّة 54) طرّاحی برنامه‌ها و بازی‌های رایانه‌ای در دسترس کودکان باید به اصل تبلیغ لزوم و بایستگی ورزش منظّم و تمرینات و فعّالیت‌های جسمانی و حرکتی در فضای عادی و طبیعی توجّه داشته و همواره بر آن تأکید نمایند.
مادّة 55) هرگونه فعّالیت علمی و آموزشی و ارائة خدمات به کاربران باید با اخذ مجوّز فعّالیت از مراجع قانونی ذی‌ربط صورت گیرد.
مادّة 56) تعداد ایستگاه‌های دسترسی به فضای مجازی نظیر کافی‌نت‌ها برای کودکان نباید از منابع و امکانات فرهنگی و ورزشی سنّتی و معمول در جامعه و خانواده‌ها افزون‌تر باشد.
مادّة 57) هرگونه استفادة ابزاری و تبلیغاتی و سیاست‌زده از برنامه‌های آموزشی کودکان توسط هر شخص حقیقی و حقوقی ممنوع می‌باشد.
فصل ششم) ضوابط و مقرّرات حاکم بر مدارس هوشمند
مادّة 58) مدرسة هوشمند باید واجد تمامی مشخّصه‌های زیر باشد:
الف) کامپیوتر و رایانه‌ها در سطح وسیع، ابزاری برای تدریس و تحقیق و انجام تکالیف در کلاس درس و در منزل می‌باشند؛
ب) علاوه بر معلّمان، به تعداد لازم کارشناسان و متخصّصان امور فضای مجازی دارد؛
پ) پژوهش‌ها و تحقیقات آنلاین، بخش عمدة نظام تحقیقاتی حاکم بر آن می‌باشد؛
ت) کلاس‌های درس آن دارای قابلیت ویدئوکنفرانس می‌باشند؛
ث) از ابزارهای فنّی و رایانه‌ای به عنوان وسیله‌ای برای ارتقای سطح کیفی هنر، خلّاقیت و کاردستی‌های دانش‌آموزان استفاده می‌کند؛
ج) آموزش و پژوهش در آن، از راه دور توسط معلّمان و اولیاء کنترل می‌شود؛
چ) رایانه‌های موجود در آن، به طور اختصاصی و انحصاری، کدگذاری شده‌اند؛
ح) رایانه‌های موجود در مدارس هوشمند قابلیت اتّصال USB و سایر ابزارهای جانبی را از سوی دانش‌آموزان ندارند؛ مگر اینکه حسب صلاح‌دید مسئولان و معلّمان مدرسه، به طور موقّتی از چنین امکانی برخوردار گردند؛
خ) علاوه بر ساعات مقرّر برای کلاس آموزش زبان خارجه، به طور فوق برنامه و مستمر دارای کلاس‌های آموزشی زبان می‌باشد؛
ر) دارای اساس‌نامة ویژه و مدوّن برای تدریس و تحقیق الکترونیکی است؛
ز) متناسب با نظام ارزشیابی سراسری و کنکور برای ورود به مقاطع تحصیلی بالاتر و نهایتاً دانشگاه، دارای یک نظام سنجش و ارزیابی منسجم است؛
د) دارای کتب و منابع آموزشی و تحقیقاتی الکترونیک و مجازی است.
مادّة 59) در مدرسة هوشمند متناسب با ساعت فعّالیت‌های مجازی کودکان باید بر ساعت درس ورزش آنها افزوده شود.
مادّة 60) در مدرسة هوشمند برای آموزش دروسی چون زبان و ادبیات فارسی حتماً باید علاوه بر آموزش رایانه‌ای از تابلو‌ها و تخته‌های آموزشی و نگارشی سنّتی نیز استفاده شود و به دانش‌آموزان فرصت نگارش در کلاس بر روی آنها داده شود.
مادّة 61) در مدارس هوشمند نباید بیش از یک سوم ساعت مقرّر برای هر درس همراه با استفادة مستقیم از رایانه باشد.
مادّة 62) در مدارس هوشمند، ورود تلفن همراه ممنوع است.
تبصره1: به منظور مکان‌یابی کودکان و تأمین امنیت آنها در حدّ فاصل ورود و خروج از مدرسه می‌توان از مچ‌بندهای هوشمند و الکترونیک استفاده نمود که قابلیت اتّصال به مراکز اورژانس و پلیسی جامعه و نیز موبایل‌های والدین و سرپرستان قانونی خود را دارند.
تبصره 2: آئین‌نامة اجرایی سیاست استفاده از مچ بندهای هوشمند توسط کمیتة نظارت و با همکاری سایر ارگان‌ها و نهادهای ذی‌ربط تهیّه و تنظیم خواهد شد.
مادّة 63) مانیتور رایانه‌ها و میز و صندلی‌های مدارس هوشمند باید کاملاً استاندارد و متناسب با فضای لازم برای تشکیل یک سالن و اتاق مجازی باشد.
مادّة 64) مدارس هوشمند با هوشمند‌سازی ساختار نظام آموزش و پرورش در کشور به طور فراگیر ملازمه و پیوند مستقیم دارد.
مادّة 65) در مدارس هوشمند، کنترل و مدیریت مدرسه و نظام سنجش و ارزشیابی آن، غالباً متّکی بر اصول مدیریت و کنترل الکترونیک و از راه دور می‌باشد؛ لیکن حضور مدیران و مجریان و معلّمان به تعداد لازم، هیچ ملازمه‌ای با اصول و اهداف آن ندارد.
مادّة 66) رژیم آموزش و پژوهش حاکم بر مدارس هوشمند، هم یاددهنده است و هم به دانش‌آموزان اجازه می‌دهد که قدرت تفکّر و خلّاقیت خویش را در انجام تکالیف مدرسه و بهره‌وری از رایانه‌ها به کار گرفته و حتّی به نحو کنترل‌شده‌ای به مطالعه و پردازش مضامینی فراتر از کتب درسی خود بپردازند.
مادّة 67) در مدرسة هوشمند باید بانک‌های اطّلاعاتی به قدر لازم در دسترس باشد.
مادّة 68) رایانه‌های در دسترس کودکان دانش‌آموز در مدرسه باید در چارچوب قواعد شبکة ملّی اطّلاعات، به شبکه‌های اطّلاعاتی و مجازی متّصل باشند.
مادّة 69) در مدارس هوشمند باید امکان سنجش و آزمون‌های آنلاین وجود داشته باشد؛ لیکن فراگیر بودن آن الزامی نیست.
مادّة 70) در مدرسة هوشمند، رایانه‌ها فقط یک ابزار کسب اطّلاعات و معلومات لازم می‌باشند و هرگز نباید موجب کاهش حجم لازم و مطلوب تکالیف توسط دانش آموزان گردند.
مادّة 71) در مدرسة هوشمند، رایانه هرگز جایگزین معلّم نمی‌باشد.
مادّة 72) رایانه‌ها در مدارس هوشمند دارای همان نقش اوراق کتب و دفاتر سنّتی می‌باشند که فقط شکل مطالعه و نگارش بر روی آنها عوض شده است. بنابراین، سخت‌افزار و نرم‌افزار رایانه‌ها فقط یک ابزار در نظام آموزش مدارس محسوب می‌شوند.
مادّة 73) مدرسة هوشمند برای نظارت الکترونیک والدین بر سطح تحصیلی و دیگر مسائل فرزندان خود، باید دارای ابزارها و امکانات لازم باشد.
مادّة 74) برنامه‌ها و نظام آموزشی مدارس هوشمند کاملاً دانش‌مدار و دانش‌آموز محور می‌باشد؛
مادّة 75) دسترسی کودکان به فضای مجازی در مدارس هوشمند، منحصراً با هدف افزایش فرصت‌های تحقیقاتی و کسب آموزش‌های لازم به موازات آموزش‌ها و فرآیند یاددهندگی توسط معلّمان صورت می‌گیرد.
مادّة 76) در مدارس هوشمند باید تمامی تجهیزات زیر مهیّا باشد:
الف) امکانات و تجهیزات سخت‌افزاری، شامل رایانه به تعداد دانش‌آموزان و پرسنل مدرسه، منابع شبکه‌ای، دسترسی به پهنای باند اینترنتی لازم و سایر دستگاه‌های لازم؛
ب) امکانات و تجهیزات نرم‌افزاری، شامل نرم‌افزارهای آموزشی و چندرسانه‌ای، نرم‌افزارهای اداری و نظارتی و کارکردی، نرم‌افزارهای پشتیبان اجرای برنامه‌های درسی و سایر تجهیزات لازم.
مادّة 77) در مدارس هوشمند باید بازی‌های رایانه‌ای در دسترس کودکان، لزوماً کارکرد آموزندگی، یادگیری و یاددهندگی داشته باشد.
مادّة 78) هوشمند‌سازی مدارس، مستلزم تقویت زمینه‌ها و بستر مدیریت دانش در مدارس است.
مادّة 79) برنامه‌ها و سیاست‌های مدارس هوشمند آنگاه موفّق خواهند شد که گفتمان شهر و جامعة الکترونیک، به نحو شایسته‌ای به بستر‌سازی علمی و فرهنگی مواجه شده باشد و زمینه‌های فکری و ابزاری لازم نیز در جامعه و در سطح دیگر نهادهای جامعه‌پذیری مهیّا باشد.
مادّة 80) اساسنامه و اسناد مدیریتی مدارس هوشمند باید با همکاری بخش‌های خصوصی و فنّی و انجمن‌های فعّال در امور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی تهیّه و تنظیم شود.
فصل هفتم) قلمرو تدابیر حمایتی
مادّة 81) جرایم و تخلّفات ارتکابی توسط کودکان و نیز جرایم ارتکابی علیه آنها با رعایت مقرّرات عمومی در صلاحیت دادگاه اطفال و نوجوانان موضوع فصل ششم از قانون آئین دادرسی کیفری مصوّب 1392ه .ش. می‌باشد.
مادّة 82) جلسات رسیدگی به تخلّفات و جرایم ارتکابی توسط کودکان در هر حال، با حضور هیئت سه نفره به نمایندگی از کمیتة نظارت بر امنیت کودکان در فضای مجازی تشکیل خواهد شد.
مادّة 83) هر گزارش، اعلان و درخواستی که حکایت از قرار گرفتن کودک یا کودکانی در معرض مخاطرات فضای مجازی و عدم کنترل و مدیریت رفتار آنها از سوی والدین و سایر سرپرستان باشد، برای شروع به رسیدگی توسط مراجع ذی‌ربط کافی است؛ حتّی اگر هویّت گزارش‌دهندگان آنها مجهول و نامشخّص باشد.
مادّة 84) مددکاران اجتماعی و نیروهای سازمان بهزیستی و سایر نهادهای فعّال در امور مدیریت آسیب‌های اجتماعی در حدود ملزومات و رسالت‌های این دستورالعمل، حقّ ارائة گزارش و تقاضای رسیدگی به کمیتة نظارت و مراجع قضایی را دارند.
مادّة 85) مددکاران و ضابطان و نیروهای فعّال در امور مدیریت آسیب‌های اجتماعی، با مشاهدة وضعیت و موقعیت آسیب‌زده و مخاطره‌آمیز کودکان آنلاین و با رعایت قوانین موجود، مراتب زیر را انجام خواهند داد:
الف) رجوع به منازل و مدارس و اخذ اظهار نظر مسئولان مدرسه و والدین و سرپرستان کودکان و تحقیق راجع به میزان آگاهی و نقش آنها در وضعیت مشکل‌زای کودکان آنلاین خویش و دانش‌آموزان مدرسه؛
ب) دعوت از کارشناسان و اهل خبره برای بررسی شرایط کودکان در معرض آسیب؛
پ) گزارش و اعلان تخلّفات احتمالی صورت‌گرفته و جرایم ارتکابی به مراجع ذی‌صلاح؛
ت) ثبت و ضبط ادّله و مستنداتی که از وضعیت مخاطره‌آمیز کودکان آنلاین و تقصیر سرپرستان و مربّیان و مسئولان مدرسه حکایت دارند.
تبصرة 1: مراجعه به مدرسه و منزل برای بررسی وضعیت مخاطره‌آمیز کودکان باید در چارچوب مقرّرات و اخذ مجوّزهای لازم از مراجع ذی‌صلاح صورت گیرد.
تبصرة 2: در شرایط اضطراری که احتمال وقوع جرمی علیه کودک آنلاین یا تشدید وضعیت مخاطره‌آمیز و آسیب‌زای او وجود دارد، می‌توان قبل از اخذ مجوّز از مراجع ذی‌صلاح و با رعایت جوانب احتیاط و احترام به قوانین و حقوق اشخاص ثالث، اقدامات مقتضی مبذول داشته و فوراً و حدّاکثر ظرف بیست و چهار ساعت، نسبت به گزارش وضعیت یادشده اقدام به عمل آورد.
مادّة 86) دادستان حق دارد هرگونه تحقیق، تفحّص و نظارتی که برای صیانت از کودکان آنلاین، ضروری تشخیص داده می‌شود، شخصاً یا توسط نمایندگان خود و سایر ضابطان را به عمل آورد.
مادّة 87) چنانچه سبک زندگی و نحوة حضور کودکان در فضای مجازی، حاکی از قریب الوقوع بودن بزهکاری یا بزه‌دیدگی آنها باشد، دادستان می‌تواند برای تصمیم‌گیری در خصوص حضانت، ولایت، قیمومت و سرپرستی آنها گزارشی تهیّه نموده و رسماً خواهان سپردن کودکان به نهاد جایگزینی، چون سازمان بهزیستی و دیگر نهادهای ذی‌مدخل گردد.
مادّة 88) ارائة خدمات مشاوره‌ای پیوسته به کودکان، موضوع اقدامات موادّ 85 و 87 در هر حال الزامی است.
مادّة 89) رسیدگی به جرایم و تخلّفات ارتکابی از سوی کودکان در
هر حال باید با حضور مشاوران، کارشناسان و نمایندگان کمیتة نظارت صورت گیرد.
مادّة 90) مراجع قضایی می‌توانند تحقیقات مقدّماتی در حوزة شرایط مخاطره آمیز، جرایم و بزه‌دیده واقع شدن کودکان آنلاین را حسب مورد، به ضابطان و نیروهای سازمان بهزیستی و مددکاران اجتماعی ارجاع دهند.
مادّة 91) پلیس ویژة کودکان و نوجوانان آنلاین، ضابط و عهده‌دار انجام تحقیقات انتظامی راجع به کودکان بوده و با همکاری پلیس فتا، تمامی اقدامات لازم را به عمل آورده و با سایر نیروهای فعّال، به شرح مندرج در این دستورالعمل همکاری خواهد نمود.
مادّة 92) محتوای رایانه‌های موجود در دسترس کودکان در خانواده و مدرسه باید تحت کنترل و بررسی مستمر باشد. تخلّف در انجام این وظیفه موجب مسئولیت مدنی و کیفری است.
مادّة 93) در محیط خانواده، والدین مکلّفند از طریق رایانه و سرور در دسترس خود، حضور و گشت‌زنی‌های کودکان خود را در محیط فضای مجازی در دسترس، مدیریت و کنترل نمایند. در این راستا باید از سیستم چشمک‌زن‌ها و هشدارهای الکترونیک بر روی رایانه‌های در دسترس آنها و سایر اعضای خانواده استفاده نمود تا در صورت تلاش آنها برای ورود به سایت‌ها و برنامه‌ها و شبکه‌های غیرمجاز، به طور پیش‌دستانه‌ای از تخلّفات احتمالی کودکان، پیشگیری به عمل آورد.
مادّة 94) شرکت‌های ارائه‌دهندة خدمات اینترنت خانواده و مدرسه باید به شبکه‌های اطّلاعاتی و امنیتی محلّه‌ای متّصل بوده و در صورت عبور کاربران خردسال از محدودیت‌های قانونی موجود برای دسترسی به فضای مجازی، اعلام هشدار نموده و مراتب را به نهادهای ذی‌ربط مدیریتی گزارش نمایند.
مادّة 95) اینترنت در دسترس کودکان باید دارای نظام قطع و وصل روزانه باشد و در ساعات مشخّصی از شبانه‌روز، کاملاً قطع و خارج از دسترس باشد.
مادّة 96) هر کاربری برای ورود به فضای مجازی باید از شناسة عبور ویژة خود استفاده کند که یک کد ملّی مشخّص و قابل رهگیری در کشور می‌باشد. به منظور جلوگیری از فرآیند استفادة کاربران خردسال از شناسة عبور کاربران بزرگسال، باید بر روی صفحات مجازی دسترسی به اینترنت سیستم‌عامل و هوشمند، تصویربرداری آنلاین و نوبتی تعبیه شود تا در صورت احراز عدم انطباق تصویر کاربر با کد و شناسة عبور ملّی ثبت شده به طور خودکار، به مراجع و نهادهای ذی‌ربط محلّه، منطقه و کشور اعلام هشدار شود.
تبصرة 1: والدین مکلّفند سالانه نسبت به تغییر عکس و تصویر چهرة خردسالان خود در سامانة اخذ کد و شناسة عبور ملّی اقدام نمایند.
تبصرة 2: سیستم هوشمند تصویربرداری آنلاین، صرفاً استفادة کودکان از اینترنت به وسیلة شناسة عبور والدین و سایر اعضای بزرگسال خانواده را به نهادها و مراکز مربوطه گزارش می‌دهد و در هر حال، تابع اصول و ملزومات حقوقی لزوم احترام به حریم خصوصی اشخاص و کاربران می‌باشد.
تبصرة 3: آئین‌نامة اجرایی برنامة سیستم هوشمند تصویربرداری آنلاین، توسط کمیتة نظارت و با همکاری نهادهای قانونی و فعّال در امور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، تهیّه و تنظیم خواهد شد.
فصل هشتم) تخلّفات و جرایم
مادّة 97) وجود رایانة متّصل به فضای مجازی فراگیر در مدارس، به نحوی که به طور کنترل‌نشده‌ای در دسترس دانش‌آموزان باشد، تخلّف محسوب و موجب تنبیه انضباطی متخلّف در چارچوب قوانین و مقرّرات حاکم بر روابط استخدامی و اشتغال به کار در کشور خواهد بود.
مادّة 98) هرگونه سهل‌انگاری، بی‌توجّهی یا تعمّد والدین و سرپرستان قانونی کودکان که موجب دسترسی غیر ضابطه‌مند آنها به اینترنت و تلفن‌های هوشمند گردد، ممنوع بوده و مراجع قضایی صلاحیت دارند در صورت ارتکاب و تکرار چنین رفتارهایی در سطوح زیر تصمیم گیری نمایند:
الف) ارتکاب دفعتاً واحدة عمل ممنوعة مصرحه در این مادّه موجب معرفی متخلّف به مراکز خدماتی و تأمین اجتماعی سراسری برای قطع موقّتی حقوق اجتماعی آنها خواهد بود؛
ب) در صورت تکرار عمل، مرتکب به جزای نقدی یا محرومیت از حقوق اجتماعی به شرح مندرج در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهد شد؛
پ) در صورت تکرار عمل و احراز قرار گرفتن کودکان در وضعیت و شرایط مخاطره‌آمیز و بحران‌آفرین، دادگاه می‌تواند حتّی نسبت به سلب حضانت و سرپرستی از آنها اقدام نموده و تا تعیین تکلیف نهایی و ترمیم شرایط حاکم بر محیط آموزشی و تربیتی و خانوادگی کودکان، آنها را به سازمان بهزیستی و دیگر نهادهای فعّال در حوزة مدیریت آسیب‌های اجتماعی و پیشگیری از آنها بسپارد.
مادّة 99) اجازة دسترسی و توزیع بازی‌های رایانه‌ای ممنوعه برای کودکان کمتر از 12 سال ممنوع بوده و مرتکب، حسب مورد، به جزای نقدی یا محرومیت از حقوق اجتماعی به شرح مندرج در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهد شد.
تبصره: فهرست و عناوین بازی‌های رایانه‌ای ممنوعه برای کودکان توسط کارگروه‌های ویژه در کمیتة نظارت، تعیین و اعلان خواهد شد.
مادّة 100) نقض قوانین و مقرّرات فیلترینگ و محدودیت‌های فضای مجازی توسط کودکان ممنوع بوده و در چارچوب قوانین جزایی جاری در کشور، قابل پیگرد و مجازات می‌باشد.
مادّة 101) تولید و انتشار هرگونه بدافزار که معارض با امنیت کودکان و نظام بهره‌وری توأم با سلامت حدّاکثری آنها از فضای مجازی و سیستم‌های رایانه‌ای باشد، جرم بوده و مرتکب به جزای نقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی و تعلیق موقّت فعّالیت در حوزة دنیای مجازی محکوم خواهد شد.
مادّة 102) در صورت نقض مقرّرات حاکم بر بهره‌وری افتراقی از اینترنت خانواده و بی‌توجّهی والدین نسبت به پیام‌های سیستم اعلام هشدار تعبیه‌شده بر روی رایانة مخصوص آنها، متعاقب گزارش‌های ضابطان و نهادهای مسئول، مرجع قضایی صالح، به شرح ذیل رسیدگی و اتّخاذ تصمیم خواهد نمود:
الف) در صورت ارتکاب عمل در دفعة اوّل، قطع موقّت اینترنت تا شش ماه؛
ب) در صورت تکرار تخلّف، قطع همیشگی و دائمی اینترنت و تحمیل یکی از محرومیت‌های اجتماعی، نظیر قطع خدمات اجتماعی و افزایش هزینه‌های دسترسی به خدمات و برقراری ارتباط‌های مخابراتی بر آنها.
مادّة 103) الزام والدین و سرپرستان قانونی کودکان به ورود به شبکه‌های اجتماعی سراسری در دسترس مدارس هوشمند، ممنوع است و والدین حق دارند برای نظارت بر وضعیت تحصیلی و سایر شرایط کودکان خود، شخصاً در مدرسه حاضر شده و جویای مراتب شوند. سلب چنین حقّی از آنها تخلّف انتظامی بوده و در چارچوب مقرّرات حاکم بر روابط استخدامی و اشتغال به کار در کشور موجب مسئولیت است.
مادّة 104) هرگونه فعّالیت تجاری مخاطره‌آمیز به بهانة آموزش و ارتقای دانش سایبری کودکان ممنوع بوده و متخلّف، حسب مورد، به جزای نقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم خواهد شد.
مادّة 105) تعلیق مجازات متخلّفان و متجاوزان به حریم و حقوق کودکان موضوع این دستورالعمل، ممنوع است.
مادّة 106) فلسفه و غایت اقدامات تأمینی و حمایتی و تعزیری موضوع این دستورالعمل بر اصلاح شرایط و ترمیم محیط تحصیل و خانوادگی کودکان مبتنی بوده و تا حدّ امکان، برای استحاله و حفظ کودکان در محیط خانواده تلاش خواهد شد.
مادّة 107) کلّیة دستگاه‌ها و مراجع قضایی باید در هر موردی که با کودکان موضوع این دستورالعمل برخورد و ارتباط حاصل می‌نمایند، همکاری‌های لازم را با کمیتة نظارت بر امنیت کودکان در فضای مجازی به عمل آورند.
مادّة 108) رسیدگی به کلّیة جرایم ارتکابی توسط کودکان و علیه آنها در دادگاه اطفال و نوجوانان صورت خواهد گرفت.
مادّة 109) سایر ترتیبات رسیدگی به جرایم و تخلّفات موضوع این دستورالعمل، تابع مقرّرات عمومی خواهد بود.