خانواده و فضای مجازی

ندا ملکی

خانواده گروه کوچکی است که حدّ فاصل بین فرد و جامعه قرار گرفته1 و دقیق‌ترین و شفّاف‌ترین نهاد اجتماعی است که حوادث بزرگ و تاریخی جهان را انعکاس می‌دهد2 و همچون آئینه‌ای، عناصر اصلی جامعه را در برداشته و انعکاسی از نابه‌سامانی‌های اجتماعی است.3 می‌توان گفت: جامعة سالم، فقط در پرتو خانوادة سالم ممکن است.4

خانوادة ایرانی نیز با گذشت زمان و متأثّر از مدرنیته و الگوی زندگیِ برخاسته از آن، تغییراتی را تجربه کرد که از نظر ابعاد، سرعت، تغییرات، سنخیّت، تجانس، پیچیدگی و مقاومت عناصر سنّتی به جای مانده از الگوی پیشین، با تحوّلات جامعه متفاوت بود.5 خانواده یک واحد اجتماعی ایستا نیست، بلکه فرآیندی از تغییر مداوم است و ورود افراد به مجموعة خانواده یا خروج از آن، خود موجب تغییر و تحوّل در آن می‌باشد؛ امّا این تغییر، مطابق زندگی بشری بهنجار بوده و خانواده نیز مانند همة ارگانیسم‌های زنده، مایل به بقا و استمرار است و تغییر آن نیز گاه به منظور حفظ بقای تعادل می‌باشد. این تغییر طبیعی است؛ امّا آنچه در مورد خانوادة ایرانی نگران‌کننده می‌باشد، تغییراتی است که آن را نشانه گرفته و در راستای تزلزل آن است. این نوع تغییر بنیان، همان شاخص مهمّ مدرنیته است. در این نگاه، همه چیز در جهان - جز نفس تغییر - در حال تغییر است و در این مسیر، تمام نهاد‌ها نیز ضرورتاً متحوّل می‌شوند. بنابراین اصرار بر ثبات خانواده نیز به ناچار پا به پای دگرگونی‌های اجتماعی متحوّل خواهد شد. در این نگاه، پذیرش اشکال جدید هم‌زیستی به جای اشکال سنّتی خانواده، گریزناپذیر است و مفهوم خانواده نیز خود در معرض تغییر خواهد بود و نباید پنداشت که این تحوّلات در این الگوی نگرش، منفی ارزیابی می‌شوند.6 حال در راستای این شاخص، از سبک زندگی مدرن می‌توان به عوامل مؤثّر درتغییرات خانوادة ایرانی اشاره کرد.

عوامل مؤثّر در تغییرات خانوادة ایرانی

1. عوامل خرد:

رشد فردگرایی، خودمحوری، خودخواهی و شیوة تفکّر سودگرایانة ناشی از عقلانیت مدرن در خانواده، موجب می‌شود، ارزش‌های خصوصی، جایگزین ارزش‌های جمعی و خانوادگی گردد.7 به تعبیر فوکو، یک گفتمان، عقلانیت متناسب با خودش را تولید می‌کند.8 ذیل

گفتمان مدرنیته، فردگرایی تولید می‌شود و نتیجة آن، کاهش کیفیت تبادلات عاطفی در خانواده است9 و ممکن است خانواده در نهایت به مهمان‌سرایی تبدیل شود که هرکدام از اعضای خانواده به هر گونه‌ای که می‌خواهند رفتار کرده و آمد و شد کنند.10

2. عوامل کلان:

عوامل کلان عبارتند از: صنعتی شدن، تحوّلات تکنولوژیکی، گرایش به شهرنشینی، توجّه به ارزش‌های نظام سرمایه‌داری در زمان رضا شاه، سکولاریسم بارز در دوران پهلوی، جنبش‌های مدنی که ریشه در آرای منوّرالفکر‌های دوران قاجاریّه به بعد دارد، تغییرات حقوقی و قانونی قبل و بعد از انقلاب اسلامی، تغییر نقش‌های جنسیتی، کنترل باروری از سال 1320ه‍ .ش. از سوی سازمان‌های دولتی، اشتغال زنان و نظایر آن.11 در میان عوامل کلان مؤثّر بر تغییرات خانوادة ایرانی، تحوّلات تکنولوژی که همان گسترش وسایل ارتباط جمعی، از جمله تلویزیون، ماهواره و اینترنت و به دنبال آن حضور در فضای مجازی می‌باشد، بسیار پررنگ می‌نماید.

فضای مجازی

فضای مجازی12 به مجموعه‌ای از ارتباطات انسان‌ها از طریق رایانه و وسایل مخابراتی، بدون در نظر گرفتن جغرافیای فیزیکی گفته می‌شود. سایبر (Cyber) پیشوندی است برای توصیف شخص، شیء، معنی یا فضایی مربوط به دنیای رایانه و اطّلاعات. در طیّ توسعة شبکة اینترنت، واژه‌های بسیاری با این پیشوند ساخته شده‌اند؛ از جمله Cyberspace (فضای مجازی)، Cyberchannel (کانال مجازی) 13،Cybercitizen(شهروند مجازی)، Cybercash (نقدینة مجازی)، Cyberbusiness (کسب و کار مجازی).

فضای مجازی، جهانی نو و موازی جهان واقعی و مخلوق رایانه‌ها و ارتباط آنها تعریف شده است. فضایی انباشته از اطّلاعات، سرگرمی‌ها، شاخص‌ها، مقیاس‌ها، کنش‌ها و از همه مهم‌تر، مجموعه‌ای از عوامل انسانی دگرگون شده و شکل نو یافته. قلمروی بکر و بدیع که برای باشندگان خود، امکانات، آزادی‌ها، فرصت‌ها همچنین دلهره‌ها، آسیب‌ها و محدودیت‌های نویی پدید می‌آورد. اهمّیت این قلمرو به حدّی است که سخن از دو جهانی شدن عالم امروزی و رقابت جهان واقعی و جهان مجازی را به میان می‌آورد. جهان واقعی با خصوصیاتی، چون دارا بودن جغرافیا و نظام سیاسی محدود و واقعیت مادّی از جهان مجازی نامحدود فرا زمان و در دسترس، متمایز می‌گردد.14 بنابراین تحلیل و تبیین ارتباط انسان با فضای مجازی، رویکردی واقع بینانه و منصفانه را می‌طلبد؛ چون از یک سو، ابزار و وسایلی که انسان را در فضای مجازی قرار می‌دهد، مزایایی برای او دارد و از سوی دیگر، به دلیل ویژگی‌های خاصّ پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی که ابزاری جهت ترغیب حضور انسان در فضای مجازی بوده، مضرّات و معایبی را در پی دارند؛ امّا آنچه مهم است، همان تغییرات شتابندة متأثّر از گسترش ارتباطات الکترونیک است که در سطح جهان اتّفاق افتاده و این مسئله، چالش‌هایی را در روابط اجتماعی به وجود آورده است. خانواده نیز به عنوان مهم‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد اجتماعی، تحت تأثیر تغییرات به وجود آمده و استفاده از شبکه‌های اجتماعی با چالش‌های بسیاری روبه‌رو شده است.

بر اساس تعالیم اسلامی، خانواده، مجموعه‌ای است از افراد، با رابطه‌های سببی (عقد ازدواج) و نسبی (والدینی، فرزندی، خواهری و برادری.)15 این افراد نسبت به هم و متناسب با نوع نسبت و ارتباط، مسئولیت‌های اجتماعی، حقوقی، تربیتی، رفتاری، اقتصادی و دینی دارند.16

خانواده، دارای دو نوع ویژگی ساختاری و کارکردی بوده17 و حفظ این ویژگی‌ها جهت کارآمد بودن این نهاد، ضروری می‌نماید.

تأثیر حضور در فضای مجازی بر خانواده‌های ایرانی، در هر دو نوع ویژگی ظهور یافته است. ابتدا به بیان اجمالی و معرفی مختصر این ویژگی‌ها پرداخته و پس از آن، به تأثیرات فضای مجازی اشاره خواهد شد. لازم به ذکر است تأثیر فضای مجازی بر پیش‌زمینه‌ها و تشکیل خانواده، یعنی همان شیوه‌های همسرگزینی و معیارهای انتخاب همسر که از مؤلّفه‌های ثبات و استحکام خانواده می‌باشد نیز کاملاً مشهود است.

1. ساختار خانواده

ساختار خانواده، شامل مباحثی، چون انواع خانواده، تقسیم کار در خانواده و توزیع قدرت در خانواده یا همان مدیریت را مورد بحث قرار می‌دهد. الگوی خانوادة موجود ایرانی، یک خانوادة زن و شوهری یا همان هسته‌ای می‌باشد. فرزندان یا سالمندان نیز ممکن است در آن حضور داشته باشند. ترویج خانواده‌های بی‌سامان و لجام گسیخته18 در مقابل ساختار خانواده از طریق شبکه‌های اجتماعی، سهمی در ترویج الگوهای جایگزین خانواده داشته است.19 از سوی دیگر، الگوی مدیریتی خانواده در اسلام، یک الگوی مشارکتی است که با در نظر گرفتن سلسله مراتب و مهار اعمال قدرت، استقلال نسبی هر یک از ارکان خانواده حفظ می‌شود و هیچیک از آنها مجاز نیستند در

حوزة دیگری دخالت نمایند. اسلام بر رعایت عدالت در این سلسله مراتب، تأکید داشته و بر اساس آموزه‌های آن، فرزندان می‌بایست از والدین خود تبعیت کرده و در همة کارها، به استثنای مواردی که باعث روی آوردن به گناه می‌شود،20 رضایت آنها را مدّ نظر قرار دهند. در رأس این سلسله مراتب، مردان از نقش برجسته‌ای برخوردارند که در روایات، از آن، به عنوان زعیم یاد شده؛21 امّا در عین حال، همانند نظام‌های پدرسالار، مردان قدرت مطلق در خانواده نیستند؛ بلکه اقتدار آنها نسبی است و اسلام با مورد توجّه قرار دادن تفاوت‌های جنسی و جنسیتی و تأکید بر اصل مشورت و ارج نهادن به آزادی‌های فردی و ارزش‌های انسانی با حفظ حریم اخلاقی خانواده و جلوگیری از تداخل‌های مدیریتی، از آسیب‌دیدگی خانواده و اعضای آن و در نتیجه، فروپاشی خانواده جلوگیری می‌کند.22

پیام‌های مورد تبادل قرار گرفته در فضای مجازی، گاهی حکایت از دیدگاه‌های فمینیستی و نوع نگاه ایشان به ساختار مدیریتی خانواده داشته و سعی در نادیده گرفتن تفاوت‌های جنسیتی و کم‌رنگ کردن نقش پدر در خانواده و به حاشیه راندن او و در نتیجه کاهش عاملیتش در زندگی مشترک دارند. تبادل پیام‌هایی که دلالت بر بی‌مسئولیتی مرد، عدم توانایی او در تربیت فرزند و مباحثی از این دست دارد، جایگاه پدر در خانواده را متزلزل ساخته و این امر موجب تضعیف ساختار خانوادة مطلوب اسلامی می‌گردد. نمونة دیگری که می‌توان در مورد ترویج تفکّرات فمینیستی در فضای مجازی نام برد، ارائة آمار و ارقامی است که بدون هیچ تحلیل و تبیینی در شبکه‌های مختلف اجتماعی منتشر می‌شود؛ به عنوان مثال، شاخص «ایران» در احراز رتبة جهانی حمایت از زنان، در برخی موارد در رتبة 151 از میان 190 کشور جهان جای دارد.23 طبیعی است که با پذیرش چنین شاخص‌هایی از سوی زنان، احساس حقارت و خودکم‌بینی بر آنها غلبه کرده و در صدد بر می‌آیند تا به تقلید از کشورهای پیش‌رو، در کسب این شاخص‌ها بپردازند. حال آنکه کشورهای دارای بهترین رتبه‌های جهانی، خود با بحران‌های وحشتناکی روبه‌رو هستند؛ برای مثال کشورهای «سوئد» و «نروژ» با دارا بودن رتبه‌های اوّل (در حمایت از زنان)، با فروپاشی کامل خانواده مواجهند؛ چنان‌که 55% فرزندانی که در سال‌های اخیر در این دو کشور متولّد شده‌اند، نامشروع و 63% اهالی «استکهلم» پیوندهای توافقی خارج از چارچوب ازدواج دارند و اینها از آن جهت است که شاخص‌های رشد و توسعة زنان در این کشور، احراز کرسی‌های پارلمانی، احراز مناسب مدیریتی و سیاسی و اشتغال آنها می‌باشد و این شاخص‌ها به گونه‌ای تنظیم شده است که موقعیت خانوادگی زنان و میزان کارایی آنها در ایفای نقش‌های جنسیتی در آن، هیچ نقشی نداشته و در کنار آن، شاخص‌های بومی کشورشان نیز لحاظ نمی‌گردد.24 این همان سرمایه‌داری و روح حاکم بر جریان مدرنیته است که زنان به تعریف جدیدی از مشارکت اجتماعی با محوریت قدرت اقتصادی فراخوانده می‌شوند؛ چون در مدرنیته، انباشت سرمایه اصل حاکم تلقّی می‌شود. در نتیجه، میل به فرزندآوری و ایفای نقش مادری و همسری، کم و روابط خانوادگی و ساختارهای خانواده دستخوش تغییر می‌گردد.25 این در شرایطی است که در خانوادة ایرانی اسلامی، شئون زن در چهار مورد، به ترتیب در نقش «همسری»، «مادری»، «خانه‌داری» و «فعّالیت‌های اجتماعی» تجلّی می‌یابد26 و همة خواسته‌ها و نیاز‌های او در قالب این چهار نقش مرتفع می‌گردد و کرامت انسانی او نیز در سایة موارد یاد شده، حفظ می‌شود.

2. کارکردهای خانواده

کارکردهای خانواده شامل کارکردهای زیستی، اجتماعی، کنترلی، تربیتی، حمایتی (که خود شامل حمایت‌های معنوی، عاطفی، آموزشی و...) و... می‌شود27 که هرکدام از این کارکردها، در روابط میان زوجین، روابط میان فرزندان و والدین و حتّی روابط میان خانواده و خویشاوندان و خانواده و همسایه‌ها عملی می‌باشد.

با ذکر نمونه‌هایی از تأثیر حضور اعضای خانواده در فضای مجازی بر هر کدام از این کارکردها برخی از آسیب‌های این تأثیر تبیین می‌گردد.

کارکردهای زیستی، اجتماعی که تنظیم روابط جنسی، تولید مثل، مراقبت ازکودکان و سالمندان زیرمجموعة آن می‌باشد.

دسترسی آسان و بدون حریم و مرز به عکس‌ها و فیلم‌ها و مطالب مختلف با موضوع‌های گوناگون در فضای مجازی، زمینه را برای ارتباط‌های نادرست فراهم می‌کند. زمینه‌های تحریک جنسی که با گسترش حضور کاربران در فضای مجازی افزایش یافته و این امر به افزایش رضامندی جنسی انجامیده است. در این صورت، با وجود برقراری رابطة جنسی متعارف با همسر، رضامندی جنسی حاصل نمی‌شود. نتیجة این نارضایتی، تمایل به برقراری رابطة جنسی خارج از چارچوب ازدواج، با افراد متعدّد یا به شیوه‌های نامتعارف (خشونت جنسی و...) است28 و این موضوع، کارکرد تنظیم رفتارهای جنسی در خانواده را تضعیف می‌کند.

کارکردهای حمایتی شامل حمایت‌های عاطفی، معنوی، آموزشی و... می‌شود.

حضور در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی می‌تواند به مرز گسترش ارتباطات و همچنین پر کردن بخشی از اوقات فراغت کمک کند؛ امّا گاهی نیز افراد به دلیل مصروف داشتن بخش زیادی از زمان خود در این فضا، از بروز تعارض در روابط رو در رو فرار می‌کنند. این گریز، فاصلة بین اعضای خانواده را روز به روز بیشتر خواهد کرد و در نتیجه، آن فرد در زندگی خود احساس خلأ خواهد نمود. در این زمان، به منظور پاسخ دادن به این نیاز روانی و عاطفی ممکن است از در دسترس‌ترین و جذّاب‌ترین وسیلة ارتباطی استفاده نماید. بنابراین در معرض ورود به روابطی قرار خواهد گرفت که با توجّه به مجازی بودن آن ممکن است به نظر بی‌خطر آمده و برای او رضایت‌بخش باشد؛ امّا به مرور، آسیب‌های جبران‌ناپذیری را به بار می‌آورد؛ چون ممکن است با افراد متعدّدی که هیچ شناختی از شخصیّت و هویّت حقیقی آنها ندارد، ارتباط برقرار کند.

یافته‌های پژوهشی در سال 1391ه‍ .ش. که هنجارهای اخلاقی را در فضای مجازی بررسی کرده و سؤالات شخصی را از 70 نفر از کاربران فضای مجازی پرسیده، مبیّن این مسئله است که تعداد مردان با 4/61% از زنان با 6/38% درگفت‌وگوهای مجازی بیشتر بوده، 80% از پاسخ‌گویان حدّاکثر30 سال سن داشته که نشان‌دهندة جذّابیت بیشتر این فضا برای این گروه سنّی می‌باشد. 62% افراد مجرّد و 37% متأهّل بوده‌اند. با توجّه به اصل فضای مجازی که در آن، مشخّصات دو طرف گفت‌وگو پنهان است، 57% از پاسخ‌گویان اظهار تمایل به ارتباط با جنس مخالف داشته و آن را قابل قبول دانسته‌اند.29

حضور بدون قانون و محدودیت زمانی و اخلاقی در فضای مجازی، خانواده را با چالش‌های عاطفی مواجه کرده و در ارتباط کلامی میان اعضای خانواده نیز اختلال ایجاد می‌کند.

فضای مجازی، افراد دور را به هم نزدیک و افراد نزدیک را از هم دور می‌کند. اینکه با استفاده از شبکه‌های اجتماعی می‌توان با دوستان قدیمی آشنایان و اقوام دور در ارتباط بود و گذشته را تجدید نمود، از مزایای عضویت در رسانه‌های اجتماعی است؛ امّا استفاده از این رسانه‌ها زمانی مرز را دچار مشکل می‌سازد که استغراق در اعتیاد به حضور در فضای مجازی، او را حتّی از اعضای خانواده‌اش که نزدیک او هستند، غافل کند. شکایت پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها در مهمانی‌های خانوادگی، حکایت از غفلت یادشده داشته و دیگر کسی صحبت‌های آنها را گوش نمی‌کند.

کارکردهای حمایتی خانواده، شامل حمایت‌های عاطفی، معنوی، آموزشی و... در حوزة ارتباط والدین و فرزندان نیز می‌شود. هرچند دسترسی سریع و آسان به اطّلاعات به وسیلة حضور در فضای مجازی، می‌تواند بر دانش فرزند‌پروری والدین بیفزاید، امّا گاهی نیز می‌تواند غفلت از ایشان را به همراه داشته باشد. اختصاص دادن فرصت‌های زیاد به حضور در شبکه‌های اجتماعی، پدر و مادرها را از توجّه کردن به وضعیت روانی و تربیتی و نیاز‌های فرزندان، بی‌توجّه کرده و آثار و پیامدهای ناگواری به همراه خواهد داشت. اگرچه استفادة بیش از حد و نامتعارف از تلفن‌های همراه نیز می‌تواند الگوی نامناسبی جهت به‌کارگیری این وسیلة ارتباطی برای کودک باشد.

دکتر ماری هارتلر - واکر در 28 نوامبر 2014م. در مقالة منتشر شده در سایت «سایکو سنترال» می‌نویسد:

روانشناسان نگرانند. به نظر می‌رسد بسیاری از والدین نسبت به فرزندانشان غفلت می‌ورزند.30

ایشان استفاده از تلفن همراه و حتّی مکالمه‌های طولانی با آن را از عوامل این غفلت می‌شمارند. یکی از وظایف اصلی پدر و مادر توجّه مستقیم به کودکان و گفت‌وگوی لذّت‌بخش با آنها است.

در متون اسلامی، از فرزند به عنوان امانت الهی یاد شده و بر تربیت، آموزش در ابعاد مختلف اعتقادی، اخلاقی و فقهی و نیز حفظ سلامت جسمانی او تأکید شده است.31

نکتة دیگر اینکه، پدر و مادرها ممکن است در سنین بسیار پایین، کودک را با فضای مجازی آشنا کنند و به این واسطه، اطّلاعاتی که متناسب با سنّ کودک نیست، وارد مغز او شده و چون کودک قدرت طبقه‌بندی آنها را ندارد، در آینده با مشکلاتی، همچون بیش‌فعّالی، روبه‌رو خواهد شد.

3. کارکردهای کنترلی، تربیتی خانواده

جهت تبیین تأثیر فضای مجازی بر کارکردهای کنترلی خانواده، ذکر یک مقدّمه ضروری می‌نماید:

در دهه‌های اخیر، مفاهیم برآمده از پایگاه فکری مدرنیسم و لیبرالیسم در تمام جهان، از جمله ایران پراکنده شده است؛ امّا همراه با ورود این مفاهیم به یک جامعه، ابزار عملی شدن و پیاده‌سازی آنها نیز در سبک زندگی و عملکرد افراد آن نسبیت‌گرایی،32 از جمله این مفاهیم است و بر این پیش فرض استوار شده که هر آنچه در محک تجربة حسّی نیاید، واقعیت خارجی ندارد و ساختة ذهن بشر است.33 بر این اساس، تمام اصول و ارزش‌های اخلاقی، اموری غیر واقعی و بر آمده از سلایق شخصی‌اند و هیچ معیار قطعی‌ای برای سنجش درستی یا نادرستی آن وجود ندارد. پذیرش این مفهوم (نسبیت اخلاقی) پیامد سهمگینی برای خانواده و جامعه خواهد داشت. بدین معنا که اگر خارج از ذهن بشر، هیچ چیز ارزشمندی که مقیاس خوبی و بدی رفتارها و عقاید است، موجود نباشد، نمی‌توان دربارة درستی رفتار دیگران قضاوت و رفتارها و تمایلات دیگران را به درستی یا نادرستی داوری کرد. در این صورت، چگونه می‌توان بر عملکرد دیگران نظارت کرد؟

از اینجاست که مفهوم آزادی فردی در مکتب لیبرالیسم، به رهایی از قید نظارت و قضاوت و انجام هرگونه عملی، بدون پذیرش مسئولیت در قبال آن می‌انجامد و لذّت نفس، جای مسئولیت‌پذیری اخلاقی می‌نشیند34 و این جایگزینی، موجب ناکارآمدی سیستم حقوق و تکالیف در خانواده شده و ثبات آن را متزلزل می‌سازد.

از دیگر پیامدهای نسبت‌گرایی آن است که خانواده و جامعه، تکیه‌گاه‌های خود را که همواره دیدگاه‌ها و رفتار خود را با آن تنظیم می‌کنند. از دست می‌دهند و نمی‌توان هیچ الگویی به فرد، خانواده و جامعه ارائه داد؛ زیرا پذیرش الگو به معنای پذیرش یک ارزش واقعی است. پیامد دیگر نسبیت، از میان رفتن روح جمعی و تجزیه شدن جامعه و خانواده به افرادی است که صرفاً در کنار هم زندگی می‌کنند. همبستگی گروهی آنگاه محقّق می‌شود که ارزش‌ها و اهداف مشترک، مردم را به هم پیوند دهد.35

تغییر مفهوم حقّ، نتیجة دیگر نسبیت‌گرایی است. در گذشته، حق به معنای تصرّف شخص در اموری مشروع بود و به واسطة آن، از حمایت‌های قانونی بهره‌مند و از تعرّض دیگران مصون می‌گردید. حال کاربرد آن در معنای جدید، ناظر به مطالبات است؛ به این معنا که افراد و گروه‌ها تأمین نیاز‌های خود را از دیگران (عمدتاً دولت) مطالبه می‌کند. در چنین فرضی، خانواده استعداد شگرف خود را در حلّ مشکلات و رفع نیاز‌ها نادیده گرفته، همواره چشم مساعدت به دست گره‌گشای دولت دارد. نتیجه آنکه، ناخواسته نسلی ناتوان و خانواده‌ای کم‌توان ساخته‌ایم.36

حال با توجّه به مقدّمة یادشده می‌توان به خوبی اهداف برخی از پیام‌های آسیب‌زای شبکه‌های اجتماعی را که به صورت غیر مستقیم

و مستقیم با هدف منفعت‌طلبی اقتصادی، ترویج و اشاعة فحشا و تخریب سرمایه‌های اعتقادی، در دو بخش «تخریب و تحریف مبانی» و «تخریب مصادیق» در حوزة اشخاص و نیز حاکمیت و سبک زندگی، تغییر سبک زندگی اسلامی، ایرانی خانوادة ایرانی را نشانه گرفته‌اند، مورد شناسایی قرار داد.

آن هنگام که کاربری به صورت مستمر و پیوسته در معرض این پیام‌ها قرار می‌گیرد و با این مطالب، همنشین می‌گردد، ذائقة او در گذر زمان و به دلیل از دست دادن تکیه‌گاه‌های اخلاقی و کنترل کننده‌های درونی تغییر کرده و اشتیاق و رغبت او به رعایت سبک زندگی سالم کاهش می‌یابد. بنابراین خانوادة ایرانی در اثر این هجمه، همة کنترل‌کننده‌های درونی و بیرونی خود را از دست داده و کم کم ثبات و استحکام آن به سستی و کژی می‌گراید.

حال با توجّه به توضیحاتی که در مورد مفاهیم مدرنیته و نیز تأثیر فضای مجازی بر خانواده ارائه شد، نکاتی به عنوان راه‌کارهای متناسب با شرایط کنونی جامعة ایرانی ارائه می‌گردد:

1. خانوادة ایرانی به یک‌باره با ابزار و لوازم زندگی مدرن روبه‌رو گردیده است؛ بدون اینکه مهارت‌های لازم برای زندگی در دنیای مدرن را بیاموزد و فرابگیرد. از این‌رو، به دلیل مجهّز نبودن به دانش لازم دربارة چگونگی استفادة صحیح از ابزارهای تکنولوژی، مشکلات و آسیب‌های آنها را متزلزل ساخته است. بنابراین فراگیری دانش در این زمینه، از سوی خانواده‌ها و اهتمام ارگان‌های دولتی جهت آگاهی‌بخشی، یکی از عوامل اصلی کمک به استحکام و ثبات خانواده می‌باشد.

هم‌اکنون دانشی به نام «سواد رسانه‌ای»37 (توانایی تحلیل و ارزشیابی پیام و قدرت تولید و انتقال اطّلاعات به دیگران در قالب‌های مختلف و با ابزار گوناگون)38 به خانواده‌ها کمک می‌کند که در صورت حضور در فضای مجازی صاحب قدرت تحلیل بوده و نیز زمان حضور در این فضا را نیز محدود نمایند؛39

2. از آنجا که اخیراً مشخّص شده است، بیشترین کاربران تلگرام، ایرانی‌ها هستند؛ لذا می‌بایست کارشناسان مختلف در حوزه‌های جامعه شناسی، روانشناسی، سیاسی، اقتصادی و... به تحلیل این موضوع پرداخته و دلایل آن واکاوی شده و پژوهش‌های راهبردی در مورد آن صورت گیرد. چه بسیار فرصت‌ها در خانوادة ایرانی وجود دارد که می‌تواند جهت کارآمد ساختن خانواده مصروف گردد که متأسّفانه به بطالت سپری می‌شود و خود، آسیب‌زاست. این مسئله از سویی، بیانگر وجود اوقات فراغت در میان اعضای خانواده و عدم برنامه‌ریزی صحیح برای استفادة مناسب از آن و از سویی دیگر، نشان‌دهندة خلأهای مختلفی است که در خانوادة ایرانی وجود دارد. خلأ‌های معنوی، عاطفی، خلأ گفت‌وگو در بین اعضای خانواده و... است.

البتّه نباید از این نکته غافل بود که وجود مشکلات اقتصادی و سپری کردن بیشتر اوقات پدر در خارج از منزل، جهت کسب درآمد لازم برای ادارة خانواده، مصرف‌گرایی، اشتغال زنان و تعارض آن با سایر نقش‌های زنانه و... می‌تواند از عوامل کاهش میزان گفت‌وگو میان خانواده‌های ایرانی باشد.40

توجّه به نیازها و خواسته‌های همسران از سوی یکدیگر و کسب مهارت‌های زندگی مشترک جهت ایجاد صمیمیت میان ایشان، از جمله نکاتی است که می‌بایست مورد توجّه قرار گیرد؛

3. ممکن است حضور نداشتن طولانی پدر و مادر در خانه و تنها بودن کودکان و نوجوانان از آنها انسان‌هایی مضطرب، تنها و افسرده بسازد.

استفاده از شبکه‌های اجتماعی و حضور در فضای مجازی برای این افراد، احساس خودکارآمدی و رضایتمندی را به همراه دارد. به همین دلیل این افراد بیشتر و بیشتر، درگیر این شبکه‌ها شده و برای رهایی از اضطراب و افسردگی، به فضای مجازی پناه برده و نتیجه اینکه وابستگی روانی آنها به شبکه‌های اجتماعی و عزلت و انزوا از اعضای خانواده، برای ایشان رقم می‌خورد.41 بنابراین توجّه به نیازهای فرزند و سپری کردن زمان بیشتری همراه با او از سوی پدر و مادر و نیز کنترل و نظارت صحیح، می‌تواند از آسیب‌های اعتیاد فرزندان به فضای مجازی پیشگیری کند.

4. آمارهای منتشره از سوی مجامع بین المللی رسمی، نظیر «بهداشت جهانی» (WHO)،42 «انیستیتوی پزشکی»43 و منابع اطّلاعات اینترنت و آمار مصرف44IISUS نشان می‌دهند که استفاده از اینترنت در دو دهة گذشته، به طور وسیع در اکثر جوامع بشری، شیوع و گسترش و با تمامی جنبه‌های زندگی انسان تلفیق یافته است؛ امّا آنچه در استفاده از آن مهم می‌باشد، این نکته است که می‌بایست اینترنت در خدمت خانواده باشد؛ نه اعضای خانواده در خدمت اینترنت. حاکم ساختن قانون حضور در فضای مجازی و استفاده از اینترنت، مهم‌ترین اقدامی است که پدر و مادرها باید به آن توجّه داشته باشند. هدف استفاده از اینترنت، مقدار استفاده از اینترنت و کیفیت استفاده از اینترنت، متناسب با اقتضائات سنّی افراد خانواده، از جمله مواردی است که باید از سوی والدین مشخّص شده باشد. لازم به ذکر است پدر و مادر خود باید به این قوانین پایبند باشند.

پی‌نوشت‌ها: