ولایت و امامتِ حضرت علی(ع) در قرآن

ماه بانو قیاسی

مقدّمه

سخن گفتن از امیرالمؤمنین، علیّ بن ابی‌طالب(ع) در جایگاه حقیقی ایشان، کاری است نشدنی؛ چرا که این شخصیت بی‌نظیر تاریخ را تنها خداوند و رسول او(ص) می‌توانند بشناسند و معرفی کنند.

جایگاه رفیع مولای متّقیان، چنان بلند و والاست که خداوند متعال، از نام خود، عالی، نام ایشان را متشقّ نمود: علی.

دربارة نقش امام علی(ع) در تاریخ و برتری ایشان از همة جهات (فردی، اجتماعی و دینی) بر دیگر صحابه، در نزد هیچ تاریخدان منصفی، چه شیعه باشد و چه از اهل سنّت، اختلاف نظری وجود ندارد. با این حال، بسیاری از دشمنان و معاندان آن حضرت، برای مخدوش ساختن عقاید دوستداران ایشان، هر روز دربارة ایشان شبهه‌افکنی کردند؛ چنانچه با نگریستن به تاریخ، زنجیرة دشمنی با ایشان را می‌توان یافت که از زمان معاویة بن ابوسفیان (لعنة الله علیه) آغاز شد و دریچة نامیمون طعنه، تهمت، کنایه و حتّی سبّ و لعن را بر آن حضرت گشود؛ جریانی که همین امروز، توسط سلفیان و وهّابیان تکرار می‌شود. حتّی با نگاه دقیق‌تر به تاریخ، می‌توان ردّ پای ابلیس را در به حکومت رسیدن سه خلیفة اوّل مشاهده کرد.

با تمام این شبهه‌افکنی‌ها، امروز بر اهل تحقیق پوشیده نیست که مقام و جایگاه حضرت علی(ع) نزد خداوند متعال بسیار والاست؛ تا جایی که ایشان را «میزان» روز قیامت نامید و دوستان ایشان را بهشتی و دشمنان ایشان را از اهل جهنّم قرار داد؛ چنانچه علّامه مجلسی در کتاب «بحارالانوار» از کتاب «کشف الغمّه» از رسول گرامی(ص) روایت کرده که ایشان فرمودند:

«اگر مردم بر محبّت علیّ بن ابی‌طالب گرد می‌آمدند، خداوند آتش را نمی‌آفرید.»1

برخلاف عقاید اهل باطل که بیان می‌کنند خداوند در هیچ کجای «قرآن» از امیرالمؤمنین علی(ع) نامی نبرده و به ایشان اشاره‌ای نداشته، به استناد روایات متعدّد از معصومان(ع) و صحابه، در قرآن به ابعاد شخصیتی حضرت علی(ع) اشاره شده است؛ بلکه جایگاه ایشان در قیامت، مقام خاندان ایشان و همچنین معرفی دشمنان اهل بیت(ع) تبیین گشته است. علّامه حسکانی در کتاب «شواهد التّنزیل» از زبان اصبغ بن نباته از امام علی(ع) آورده است.

«قرآن در چهار قسمت نازل شده است: یک ربع در شأن ما اهل بیت، یک ربع دربارة دشمنان، یک ربع در تبیین حلال و حرام و ربع آخر در توضیح فرایض و احکام است؛ ولی آن بخشی که مربوط به ماست، از کرائم قرآن است.»2

همین روایت در «تفسیر فرات کوفی»،3«تفسیر عیّاشی»،4 «تفسیر صافی»5 و «تفسیر البرهان»6 نیز آمده است.

البتّه روایاتی از این دست، در کتب معتبر شیعه و اهل سنّت فراوان است؛ ولی همین مقدار کفایت می‌کند تا دست رد بر شبهة شبهه‌اندازان زده شود.

ولایت، رکن رکین اسلام

پذیرش ولایت حضرت علی(ع) به عنوان خلیفة برحقّ رسول خدا(ص) و منصوب شده از جانب خداوند، نقش بسیار مهمّی در اکمال دین مسلمانان داشت؛ چنانچه خداوند در قرآن کریم، اعلام نکردن ولایت امیرمؤمنان(ع) را مساوی با ختم نشدن نبوّت می‌داند.

امام باقر(ع) در روایتی می‌فرمایند:

«اسلام بر پنج ستون پایه‌گذاری شده است: نماز، زکات، روزه، حجّ و ولایت که هیچیک همانند ولایت مورد عنایت قرار نگرفته است؛ امّا مردم، چهار رکن نماز، زکات، روزه و حج را گرفتند و رکن رکین ولایت را رها نمودند.»7

در حدیث دیگری از ایشان نقل شده است که فرمودند:

«بالاترین مرتبة دین، کلید دین، مدخل همه چیز و خرسندی خداوند، در شناخت امام و اطاعت از اوست. آگاه باشید! اگر فردی شب‌زنده‌داری و روزه‌داری نماید، همة ثروت خویش را انفاق کند و همة عمر به خانة خدا رود، ولی معرفت به ولایت ولیّ خدا نداشته باشد تا از او پیروی نماید و اعمال خویش را با راهنمایی او انجام دهد، هیچ حقّی از ثواب الهی ندارد و اساساً در شمار مؤمنان قرار نمی‌گیرد.»8

با این دو حدیث، روشن می‌شود که ولایت، شرط قبول نماز و دیگر عبادات است؛ امّا اهمّیت ولایت به اینجا ختم نمی‌شود؛ بلکه به جایی می‌رسد که برای رسیدن به توحید، باید در حصار ولایت وارد شد. به عبارت ساده‌تر، کسی توحید را نمی‌فهمد؛ مگر انکه پیش از آن، ولایت را درک کرده باشد.

زمانی که امام رضا(ع) وارد «نیشابور» شدند، در گفت‌و گو با مردم فرمودند:

«ولایت علیّ بن ابی‌طالب دژی است و هرکس وارد دژ من شود، از عذاب ایمن می‌ماند.»9

سپس وقتی کاروان به راه افتاد، فرمودند:

«و شروطی دارد و من از شروط آن هستم.»10

در بیان مفهوم این جمله، سخن‌های بسیاری گفته‌اند؛ مثلاً شرط را نبوّت و شروط را امامت معصومان(ع) دانسته‌اند.11 روشن است که این موضوع نشان می‌دهد که ایمن ماندن از عذاب الهی، مستلزم پذیرفتن ولایت امام معصوم(ع) است.

آنچه مفهوم این حدیث را کامل‌تر می‌کند، حدیث دیگری از امام رضا(ع) است که فرمودند:

«ولایت علیّ بن ابی‌طالب دژی است محکم و هر کس وارد قلعة من شود، از عذاب ایمن می ماند.»12

می‌توان با این حدیث، کلمة «لا اله الّا الله» را که نشانگر توحید است، با «ولایت علیّ بن ابی‌طالب(ع)» برابر دانست.

خداوند با اعطای مقام ولایت به اهل بیت(ع)، دست آنان را در دخل و تصرّف در امور بازگذاشته است. از طرف دیگر وقتی با اسامی اهل بیت(ع) رو به رو می‌شویم، بیش از پیش متوجّه می‌شویم که قبول محبّت و سرپرستی آنها، راه رسیدن به قلعة توحید است. در بسیاری از سلام‌ها، خطاب به حضرات معصومان(ع) آمده است:

«سلام بر شما! که باب [ورود به ساحت قرب] خداوند هستید که جز از طریق او نمی‌توان وارد شد. سلام بر شما! که سبیل خدا هستید که هر که جز آن بپیماید، هلاک می‌شود.»13

البتّه در این تحقیق، در پی بیان اهمّیت ولایت‌ورزی نیستیم. به همین علّت بیش از این دربارة جایگاه آن سخن نمی‌گوییم و به آیاتی استناد می‌کنیم که دربارة ولایت و امامت حضرت مولی الموحّدین(ع) نازل شده است.

1. آیة تبلیغ

یکی از آیات مشهور که در روز غدیر هم نازل شد، این آیه بود:

«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّـهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّـهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ؛14

هان ای رسول! آنچه از حانب پروردگارت به تو نازل شده است، ابلاغ کن؛ وگرنه رسالتت را ابلاغ نکرده‌ای و خداوند تو را از دست مردم ایمن می‌دارد. همانا خداوند قوم کافران را هدایت نمی‌کند.»

ابن‌عبّاس، مفسّر بزرگ «مکّه» و شاگرد امیرالمؤمنین(ع) روایت می‌کند:

ما با رسول خدا(ص) در طواف بودیم که فرمود: «آیا علیّ بن ابی‌طالب(ع) در میان شماست؟» گفتیم: آری. ای رسول خدا! پیامبر(ص) او را به خود نزدیک کرد و بر شانة او زد و فرمود: «خوشا

به حال تو ای علی! در این هنگام آیه‌ای بر من نازل شد که من و تو در آن به طور مساوی ذکر شده‌ایم. امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم.»15

امام صادق(ع) دربارة کامل شدن دین در روز غدیر فرمودند:

«یعنی [دین را] با منصوب کردن حافظ دین [کامل کردم.]»16

پس از این آه بود که حضرت رسول (ص) مردم را جمع و خطبة تاریخی غدیر را قرائت کردند و با بالا بردن دست خیبرگشای حضرت علی(ع) فرمودند:

«هرکس که من مولای اویم، علی مولای اوست. خداوندا! دوست دوستدار او باش و دشمن دشمنش و یاری‌کنندة یاری‌رسانش باش و خوارکنندة خوارکنندگانش.»17

2. آیة ولایت

این آیه از قرآن کریم را نمی‌توان به هیچ شخص دیگری، جز امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت داد:

«نَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّـهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛18

این است و جز این نیست که ولیّ شما، خداوند و رسولش و کسی است که ایمان آورده. آن کسی که نماز را به پا می‌دارد و در حالی‌که در رکعت است، زکات می دهد.»

انس بن مالک نقل می‌کند:

مصطفی(ص) بعد از نماز ظهر، از مسجد خارج شد و به منزل خویش رفت. علی(ع) در نماز ایستاده بود. سائلی وارد مسجد شد و چنان از بیچارگی خود نالید که قلب علی(ع) به درد آمد. آن حضرت در حال رکوع، با دست راست خود به سائل اشاره کرد تا انگشتری را از انگشت او خارج کند و آن سائل انگشتری را گرفت و رفت. علی(ع) در پایان نماز عازم منزل خود شد.

مصطفی(ص) کسی را فرستاد و علی(ع) را احضار کرد و چون حاضر شد، فرمود: «یا علی! چه کار زیبایی بین خود و خدایت انجام دادی؟»

علی(ع) داستان فقیر و اهدای انگشتر را بیان کرد.

نبیّ اکرم(ص) فرمودند: «یا اباالحسن! برتو گوارا باشد! خدای عزّوجلّ در شأن تو آیة «انَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّـهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» را نازل فرمود.»19

همین روایت از ابوذر، مقداد، جابر بن عبدالله انصاری و ابن‌عبّاس نیز نقل شده است.20

این آیه که به آیة ولایت مشهور است، یکی از دلایل اثبات حقّانیت امیرالمؤمنین(ع) در دارا بودن ولایت بر مؤمنان است. آری. مولای ما مردی است که در ملاقات با خدای یگانة خویش، گدای بی‌چیز را از یاد نمی‌برد.

برو ای گدای مسکین در خانة علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را21

3. آیة اولی الأمر (اطاعت)

یکی از آیاتی که مصداق آن توسط اهل بیت(ع) روشن گردید، «آیة اولی ‌الأمر» است. در این آیه، خداوند به طور صریح فرمان می‌دهد که از اولی ‌الأمر اطاعت شود. بر عهدة مسلمانان است که منظور خداوند را از اولی الأمر بدانند و پژوهشگری که به درستی و با انصاف، به دنبال تعابیر آیه می‌گردد، جز حضرت علی(ع) و فرزندان ایشان از ائمّه(ع)، مصداق دیگری برای آن نمی‌یابد.

در این آیه، خداوند فرموده است:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّـهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ؛22

ای کسانی که ایمان آوردید! از خدا و رسولش و اولی ‌الأمر اطاعت کنید...»

ابوبصیر از یاران امام باقر(ع) به ایشان عرضه داشت: مردم می‌گویند چرا خداوند نام علی(ع) و اهل بیت او(ع) را در کتاب خود نیاورده است؟ امام به او پاسخ دادند:

«به آنان بگویید: خداوند بر پیامبرش نماز را فرستاده؛ ولی تعیین نکرده سه رکعت باشد یا چهار رکعت و خود پیامبر آن را تفسیر کرده است و نیز حجّ را فرستاده؛ ولی نگفته که هفت بار طواف کنید و خود پیامبر آن را تفسیر کرده است و نیز این آیه را نازل کرده: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّـهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ» و این آیه دربارة علی و حسن و حسین(ع) نازل شده است و پیامبر خدا(ص) فرموده است:

« شما را به کتاب خدا و اهل بیت خودم وصیّت می‌کنم. من از خداوند خواسته‌ام که میان این دو جدایی نیندازد تا در حوض بر من وارد شوند و خدا این دعوت مرا اجابت کرده است.»23

امیرالمؤمنین علی(ع) روزی دربارة همین آیه، از رسول اکرم(ص) سؤال کردند و مصداق اولی الأمر را پرسیدند. رسول خدا(ص) پاسخ دادند: «نخستین آنها تو هستی.»24

کامل‌ترین تعبیر از این آیه، به نقل از جابر بن عبدالله انصاری، نخستین زائر امام حسین(ع) است. او از رسول اکرم(ص) نقل می‌کند:

«ای جابر! آنها جانشینان من و ائمّة مسلمانان پس از من هستند. اوّل ایشان علیّ بن ابی‌طالب است و بعد از او حسن و حسین و علیّ بن الحسین و محمّد بن علی - که در «تورات» به باقر معروف است و تو ای جابر! او را می‌بینی و آنگاه که او را دیدار کردی، سلام مرا به او برسان - و پس از او، جعفر بن محمّد صادق و موسی بن جعفر و علیّ بن موسی و محمّد بن علی و علیّ بن محمّد و حسن بن علی و پس از او هم‌نام و هم‌کنیة من، حجّت خداوند در زمینش و بقیّة‌الله در بین بندگانش، فرزند حسن بن علی، ائمّة مسلمانان خواهند بود. او کسی است که خدای تعالی مشرق و مغرب زمین را به دست او بگشاید.او کسی است که از شیعیان و دوستانش غایب شود؛ غیبتی که بر عقیده به امامت او باقی نماند؛ مگر کسی که خداوند قلبش را به ایمان امتحان کرده است.»25

4. آیة صادقین

در میان راستگویان عالم، هیچ صادقی بالاتر از محمّد(ص) و خاندان او(ع) پیدا نمی‌شوند. خداوند در قران کریم، به این حقیقت اشاره کرده است و می‌فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ؛26

ای مؤمنان! پرهیزگاری کنید و با صادقان باشید.»

امام محمّدباقر(ع) فرمودند: «کُونوا مَعَ الصّادقین؛ یعنی با آل محمّد(ص) باشید و از آنان جدا نشوید.»27

حضرت امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع) که بیش از همه، مخاطب به این سخن بودند و بیش از همه، مبتلا به دروغگویان، در یکی از سخنان خود، مکالمة سلمان و رسول خدا(ص) را به مردم «مدینه» یادآوری کردند:

«شما را به خدا قسم می‌دهم! آیا می‌دانید که [وقتی] خداوند این آیه را نازل کرد «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ»، سلمان عرض کرد: یا رسول الله! آیا این آیه عمومیت دارد یا به عدّة خاصّی مربوط است؟ فرمودند: «به همة مؤمنان، این مطلب دستور داده شده است؛ ولی صادقان، مخصوص برادرم علی و اوصیای بعد از او تا روز قیامت است.»28

این آیه نیز به مؤمنان دستور می‌دهد که همراهی با صادقان را راهکار زندگی خود قرار دهند.

علاوه بر آیات یادشده، آیات دیگری مانند «آیات مودّت» و «تطهیر» به تکلیف مسلمانان دربارة حضرت علی(ع) و همچنین به تکلیف مسلمانان دربارة حضرت علی(ع) و همچنین عصمت اهل بیت(ع) اشاره دارد که چون از بحث ولایت ایشان دور است، از بیان آن صرف نظر می‌کنیم.

پی‌نوشت‌ها: