طلاق، علت‌ها، آثار و پیامدهای آن

سمیّه شکفته

سرش را به شیشة پنجرة اتوبوس تکیه داده و در افکارش فرورفته بود.

دو کودک خردسالش با هیایو و هیجان سفر، دل‌خوش بودند.

گمان می‌کرد با بردن فرزندانش و تحویل دادن آنها، بدترین ضربه را به او خواهد زد. شاید سال‌ها زندگی همراه با رنج، او را به چنین تصمیمی وامی‌داشت.

با نگرانی و دغدغه‌هایش سرگرم بود که ناگهان صدای گریة کودکی در آن سوی اتوبوس، او را به خود آورد. چهرة گریان و درهم زنی را دید که با نگاهی دوخته به فرزندش، از اتوبوس پیاده و با نگرانی منتظر حرکت اتوبوس می‌شود. کودک با رفتن مادرش، گریه سر می‌دهد. پس از ساعت‌ها گریه، در آغوش یکی از مسافران به خواب می‌رود. زن دلش با دیدن این صحنه به درد می‌آید. او حالا دیگر تصمیمش عوض شده است. او تحمّل دیدن اشک‌های کودکانش را زمانی که آنها را ترک می‌کند، ندارد. او یک مادر است.

٭٭٭

از دیرباز تا کنون، ازدواج یکی از گونه‌های پذیرفته شدة روابط انسانی تلقّی می‌گردد که در سطح جهانی، همواره مورد احترام بوده و بیشتر جوامع، روابط آزاد زن و مرد را در خارج از چارچوب ازدواج نمی‌پذیرند.

از این‌رو، نهاد خانواده شکل اسطوره‌ای به خود گرفته است. در غالب فرهنگ‌ها این انتظار وجود دارد که فقط مرگ به ازدواج پایان دهد. خانواده که کانون آرامش است، با طلاق می‌تواند آثار مخرّبی بر جامعه بگذارد و مشکلات متعدّدی را به بار آورد.

طلاق، گذار از تأهّل به تجرّد مجدّد است. بهداشت روانی نسل‌های جامعه در گروی تأمین بهداشت روانی خانواده است؛ چرا که خانواده کانونی برای تحوّل در رشد استعدادها است که هرگونه آسیبی به آن، نسل آینده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. روند کاهش ازدواج و افزایش طلاق در دهة گذشته، رو به رشد بوده است؛ در حالی‌که منفورترین امر نزد خداوند، طلاق است، البتّه طلاق گاهی رشد، توانمندی و خردمندی را در پی خواهد داشت و ممکن است فرصت‌های جدیدی را برای انسان فراهم کند، هرچند این فرصت‌ها به سرعت ظاهر نشوند.

نکتة مهم اینجاست که آثار و عوارض طلاق، فقط منتهی به افراد خانواده نمی‌شود؛ زیرا جامعه نیز باید تاوان آن را در قالب هزینه‌های مختلف، از جمله افزایش برخی جرایم و بزه‌های اجتماعی، بپردازد. بارزترین نتیجة طلاق، بر روی کودکان است. بی‌گمان برخی از بزهکاران جوان، متعلّق به خانواده‌هایی می‌باشند که دچار تعارض و

کشمکش‌های خانوادگی و عاطفی هستند. آمارها مؤیّد این نکته است که بیشتر جرم و بزهکاری‌های کودکان و نوجوانان، ریشه در مسائل و مشکلات خانوادگی، طلاق و از هم‌پاشیدگی کانون گرم خانواده دارد. این اطفال خیلی بیشتر از همسالان خود، مورد سوءاستفادة جنسی قرار می‌گیرند و بی‌بند و باری و اعتیاد نیز در میان آنان شیوع بیشتری دارد. تحقیقات انجام شده دربارة علل بزهکاری کودکان نشان می‌دهد که کودکان طلاق، از امنیت روانی و عاطفی برخوردار نبوده و تنها وجود مادر در محیط خانواده، منجر به ناسازگاری، انحراف و فرار کودک از محیط خانواده می‌شود.

پژوهشی که تجربة زندگی زنان بعد از طلاق را بررسی کرده است، نشان می‌دهد که زنان در گذر از مراحل طلاق، سه دوره را پشت سر می‌گذارند:

1. تصمیم‌گیری: در ابتدا (پیش از طلاق)، زنان برای حفظ زندگی‌شان می‌کوشند و معمولاً تن دادن به طلاق، بعد از ناکام‌ماندن تلاش‌هایشان برای بقای زندگی مشترک می‌باشد. در این مرحله، افراد به بررسی تبعات منفی و گاهی مثبت از آیندة خود و نیز میزان حمایتی که از جانب خانوادة پدری ممکن است دریافت کنند، می‌پردازند؛

2. در مرحلة دوم (حین طلاق)، باید تصمیماتی دربارة تقسیم دارایی و نحوة مراقبت و حضانت فرزندان بگیرند؛

3. زنان در دورة سوم (بعد از طلاق)، احساساتی متفاوت را تجربه می‌کنند. ابتدا احساس گم‌گشتگی و درهم‌ریختگی دارند؛ چرا که ماهیت طلاق، نوعی سوگواری را جهت سازگاری با خود می‌طلبد. پس از این، خود را خطاب قرار داده و به ارزیابی سهم مثبت و منفی خود در وضعیت فعلی می‌پردازد. ارزیابی خود، احساسات جدیدی را به همراه دارد. احساس رضایت، از جمله احساساتی است که افراد کمی بعد از طلاق، به آن دست‌یافته‌اند. منشاء چنین احساسی، معمولاً بهبود وضعیت سلامتی به لحاظ روحی و روانی ناشی از تداوم نداشتن روابط ناسالم در گذشته است. احساس تقصیر نیز از جمله احساساتی است که زنان متقاضی طلاق، تجربه می‌کنند که منشاء آن، مضرّات طلاق برای بچّه‌ها و رهاکردن تعاریف پذیرفته شدة فرهنگی به عنوان مادر و همسر خوب بودن است یا اینکه به احساس وظیفه‌شناسی و مسئولیت‌پذیری آنها برمی‌گردد. بر مبنای این پژوهش، تعدادی از زنان خود را قربانی تلقّی کرده و از موقعیت فرودستشان در جامعة مردسالاری، به شدّت انتقاد و ابراز ناخشنودی کرده‌اند. احساس قربانی بودگی به خصوص برای کسانی که متقاضی طلاق نبوده‌اند، شدیدتر بوده است. احساس پشیمانی نیز محصول وضعیتی است که افراد قادر به حلّ بحران، طیّ مراحل مختلف نبوده‌اند و وضعیت قبلی‌شان را ترجیح داده‌اند. البتّه در چنین وضعیتی، خانواده‌ها و حمایت‌های آنها، بیشتر مؤثّر است.

احساس تنفّر معمولاً از زمانی در زنان مطلّقه بروز می‌کند که افراد سهم خود را در روند فعلی و ناتوانی در کنار آمدن با آن، زیاد بدانند.

در نهایت و در مرحلة پایانی طلاق، عدّة معدودی از زنان، رشد و تعالی شخصی را آزموده‌اند. این زنان خود را بازسازی کرده، با گذشته کنار آمده و با وضعیت فعلی سازگار شده‌اند. از عوامل مهم در تسهیل چنین امری، متغیّرهایی چون حمایت‌های مالی و معنوی خانواده، استقلال مالی، نداشتن فرزند و متقاضی بودن در امر طلاق بوده است.

عوامل به وجود آورندة طلاق

عواملی که باعث افزایش طلاق نسبت به گذشته شده است، عبارتند از:

الف: دلایل کلّی و ریشه‌های طلاق

1. گمنامی و ناشناس بودن افراد در محیط‌های شهری بزرگ: روابط در شهرهای بزرگ به دلیل جمعیت زیاد و فعّالیت متعدّد، با محیط‌های کوچک متفاوت است؛ از جمله اینکه افراد، بسیار کمتر از محیط‌های کوچک یکدیگر را می‌شناسند؛ به عبارت دیگر، نوعی گمنامی در محیط‌های شهری وجود دارد. این ناپیدایی و گمنامی تا حدّ زیادی، امکان کنترل رفتار دیگران را غیرممکن می‌سازد. از این‌رو، تحقیقات در ازدواج برای شناخت طرف مقابل، چندان نتیجه‌بخش نیست.

2. تضعیف ارزش‌ها در جامعة جدید: از طرف دیگر در محیط‌های شهری، فردگرایی و مادّی‌گرایی، بر باورهای مذهبی و رفتارهای سنّتی غلبه کرده است. در این حالت، ارزش‌ها طوری تضعیف می‌شوند که افراد به جز به نفع فردی خود، به چیز دیگری نمی‌اندیشند. این کم‌رنگ شدن ارزش‌های اخلاقی در جامعه، بی‌هنجاری را در پی دارد. به عبارت دیگر، وقتی در پایبندی به اخلاق‌های خوب، اختلال ایجاد شود، افراد راحت‌تر دست به رفتارهای نادرست می‌زنند. در این حالت، جامعه به تدریج، کنترل اجتماعی خود را از دست می‌دهد. در چنین جامعه‌ای، وجدان جمعی که یکی از مهم‌ترین ضمانت‌های تحقّق ارزش‌های جامعه است نیز با بحران مواجه می‌شود؛ زیرا هرچه وجدان جمعی قوی باشد، خشم عمومی در برابر هنجارشکنی، قوی‌تر است و با ضعیف شدن آن ارزش‌های منفی، ارزش‌های منفی مربوط به طلاق، کاهش می‌یابد و جامعة مطلّقه‌ها را به عنوان مطرودین اجتماعی، تلقّی نمی‌کند و بدین ترتیب، بر میزان طلاق افزوده می‌شود.

علل و عوامل جزیی طلاق

بر اساس یافته‌های یک تحقیق ملّی، مهم‌ترین علّت‌های طلاق، عبارتند از: اعتیاد به موادّ مخدّر، دخالت اطرافیان، ضرب و شتم، تنفّر و بی‌علاقگی، سوءظن، درآمد ناکافی، اختلالات و خشونت روانی، ازدواج‌های تحمیلی، مشکلات جنسی، عدم وجود مهارت ارتباطی بین زوجین، بیکاری همسر، اختلافات فرهنگی، ازدواج مجدّد زوج، روابط نامشروع همسر و تفاوت سنّی. براساس آمارهای موجود، 50% طلاق‌های موجود، به علّت مسائل جنسی است. به عبارت دیگر در حال حاضر، از هر 4 طلاق، 2 مورد آن به دلیل مشکلات جنسی اتّفاق می‌افتد.

مرور آمارهایی در زمینة طلاق

در حالی‌که نسبت آمار طلاق به آمار ازدواج‌ها در «ایران»، 3/16% است، این شاخص در «فرانسه» 2/53%، «روسیه» 6/52%، «نروژ» 8/49%، «آلمان» 8/48%، «کانادا» 3/46%، «استرالیا» 2/41%، «ژاپن» 8/35%، «چین» 2/21%، «ترکیه» و «اردن» 3/20% و... می‌باشد. این بدان معناست که در کشورهای توسعه‌یافته، درصد طلاق‌ها به نسبت ازدواج‌ها در حدود 50% است؛ یعنی یک طلاق در مقابل دو ازدواج، در حالی‌که در ایران در برابر هر 100 ازدواج، 16 طلاق اتّفاق می‌افتد.

البتّه علّت اختلاف فاحش در این ارقام، تفاوت‌های فرهنگی فاحش بین کشورهای مختلف در زمینة طلاق می‌باشد. به عبارت دیگر، نوع برخورد با واقعة جدایی و پیامدهای ناشی از آن، بین کشورهای مختلف، متفاوت است. این تفاوت‌ها عبارتند از اینکه:

- در غرب ازدواج و طلاق، هر دو امری فردی و در ایران، امری اجتماعی است؛ به عبارت دیگر، ازدواج و طلاق در غرب، فقط به زن و مرد مربوط می‌شود، امّا در ایران، تمام افراد اقوام و فامیل را درگیر می‌کند؛

- نکتة دیگر اینکه در غرب، ازدواج‌ها اغلب ساده است و به همان نسبت طلاق هم ساده گرفته می‌شود و به نظر مردم جامعه یک اتّفاق منفور، آن‌گونه که در ایران تلقّی می‌شود، نیست.

امّا ازدواج‌های تجمّلاتی و تشریفاتی و صرف هزینه‌های هنگفت در مراسم ازدواج، ناخودآگاه طلاق را به امری ناخوشایند تبدیل کرده است. حمایت خانواده‌ها به همین دلیل از فرزندان طلاق گرفته، بیش از ایران است.

- در غرب شانس ازدواج مجدّد برای هر دو طرف بیشتر است؛ زیرا همچنان‌که گفته شد، نگرشی منفی نسبت به این موضوع وجود ندارد؛

- تعداد زنان شاغل و دارای استقلال مالی در غرب به مراتب بیش از ایران است. به همین جهت است که طلاق برای زنان در جامعة غرب، نگرانی‌های کمتری ایجاد می‌کند؛

- گذشته از موارد فوق، مذموم بودن پدیدة طلاق در دین اسلام، عامل مهمّی است که باعث می‌شود در ایران، طلاق کمتر از کشورهای غربی اتّفاق بیفتد.

پیشنهادها و راهکارهای مؤثّر در کاهش طلاق

- فراگیر کردن فرهنگ گفت‌وگو در بین خانواده‌ها؛

- پرهیز خانواده‌ها از ازدواج‌های سهل‌انگارانه و سرسری؛

- توسعة مراکز آموزشی مشاورة خانواده قبل و بعد از ازدواج؛

- برگزاری کلاس‌های آموزشی مدیریت حلّ بحران برای خانواده‌ها؛

- ایجاد مراکز امداد و ارشاد در کنار دادگاه‌های خانواده برای خانواده‌هایی که دچار اختلاف شدید هستند؛

- کاهش هزینه‌های مشاوره برای جوانان و در نظر گرفتن یارانه‌های دولتی در این زمینه؛

- آموزش والدین و آشنا کردن آنها نسبت به روحیات جوانان؛

- پرهیز خانواده‌ها از دخالت‌های بدون آگاهی و بینش در زندگی فرزندان.

پی‌نوشت‌ها: