مقام عصمت امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

عصمت امام، شأنی از شئون امام و لازمة مقام امامت ایشان است؛ لطفی از سوی خداوند دربارة بندگانش تا عمر محدود خود را در تلاطم و طوفان شبهات و بی‌خبری از صلاح و فساد و امور خرد و کلان از کف ندهند. از این‌روست که از صبحگاه آفرینش، هیچگاه زمین خالی از حجّت نبوده و نخواهد بود.

عموم انسان‌ها، به نوعی و به نحوی، خود را جایز الخطا می‌شناسند. آنان به صرافت طبع و تجربه دریافته‌اند که معصوم از خطا و لغزش نیستند. بدین سبب، همواره خود را محتاج مراجعه به پیران راه رفته و عالمان می‌شناسند تا از میزان خطا و لغزش خویش در حیات مادّی و فرهنگی بکاهند. با این‌همه، باید پرسید: مگر آن عالمان و پیران دانا و راه‌رفته جایزالخطا نیستند؟

بدین سبب است که تضمینی قطعی و یقینی قلبی برای اخذ حکم و تدبیری در امر معاش و معاد وجود نخواهد داشت. حال اگر خداوند، مردم را به خودشان وا می‌گذاشت، چه می‌شد؟

بر همان اساس که خداوند برای مردم، دلیل و راهنمایی در طیّ مسیر حیات، جعل و مقدّر کرده، برای آن امام و راهنما هم شرط و شأنی، مقرّر و مقدّر کرده است: عصمت از خطا و لغزش.

چنان‌که در خداوند علیم و قدیر و حکیم، به طور مطلق، عیبی و نقصانی ره نیافته و منزّه از همة عیوب و قصور است، آنکه در سمت امامت و خلافت مستقرّ شده و از جانب خداوند مأمور به هدایت، ضرورتاً می‌بایست منزّه از آلودگی، نسیان، لغزش و نقصان در علم و جهل در حکم باشد.

نبیّ مکرّم(ص) دربارة نزول آیة مبارکة تطهیر فرمودند:

«این آیه دربارة من و برادرم، علی و دخترم، فاطمه و دو پسرم و جانشینان آنان، یکی پس از دیگری، نازل شده است که فرزندان من و فرزندان برادرم هستند:

«إِنَّما یُریدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا؛1 خداوند خواسته است رجس و بدی را از شما اهل بیت ببرد و شما را پاک گرداند.» ای سلمان! آیا می‌دانید رجس چیست؟»

سلمان عرض کرد: نه.

فرمودند:

«شکّ است. آنان هرگز دربارة چیزی که از جانب خدا آمده باشد، شکّ نمی‌کنند. ما در ولایتمان و در طینتمان تا حضرت آدم(ع) پاک هستیم. از هر بدی و پاک و معصوم هستیم.»2

چنان‌که «قرآن» نازل شده از سوی خداوند متعال و پیراسته از هرگونه شائبه است و به عنوان سند و حجّت قول و فعل، مورد مراجعة مؤمنان واقع می‌شود تا همة بودن خود را با منویّات آن تطبیق داده و تنظیم کنند، حجّت خدا، امام مبین نیز، نازل شدة خداوند متعال و معصوم از هرگونه رجس و پلیدی است و به عنوان حجّت خداوند، سند محکمی است برای تنظیم و تطبیق قول و فعل فردی و جمعی مؤمنان.

در وجهی دیگر، به همان سان که حجّیت «قرآن کریم»، توسط خداوند اعلام شده، حجّیت قول و فعل حجّت خدا هم تأیید شدة خداوند کریم است. آیة مبارکة تطهیر، حجّیت مقام امام معصوم را برای مردم اثبات می‌کند.

در حدیث بلندی از حضرت علیّ بن موسی‌الرّضا(ع) آمده است:

«همانا چون خدای عزّوجلّ، بنده‌ای را برای اصلاح امور بندگانش برگزیند، برای این کار به او شرح صدر می‌دهد و چشمه‌های حکمت در دلش می‌گذارد و آن‌چنان علم او را به او الهام می‌کند که از آن پس، از هیچ پاسخی درمانده نباشد و از درستی، انحراف نیابد. پس او معصوم و تأیید شده و موفّق و استوار شده است و از هرگونه خطا و لغزش و افتادنی در امان است. خدا اینها را به او داد تا حجّت او بر بندگان و گواه او بر خلقش باشند...»3

چنانچه به اندازة خردلی در قول و فعل رسول خدا(ص) احتمال سهو و خطا می‌رفت، خداوند، اطاعت از او را قریب اطاعت خودش قرار نمی‌داد و نمی‌فرمود:

«مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللهَ وَ مَنْ تَوَلَّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفیظا؛4

هر کس که از پیامبر اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و کسی که سر باز زند، تو را نگهبان [و مراقب] او نفرستادیم.»

فرمان خداوند، بی‌هیچ قید و به طور مطلق اعلام و صادر شده است. رسول مکرّم(ص) که به استناد کلام وحی «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی‏ إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی‏؛ سخن از روی هوی نمی‌گوید و آنچه می‌گوید، جز وحی که بر او نازل شده، نیست.»5 به اتّکای فرمان خداوند متعال و آیات کریمة قرآن، اوصیای خویش را پیراسته از هرگونه پلیدی و رجس و واجد مقام عصمت اعلام می‌فرمایند.

«حدیث ثقلین» (إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی‏) که از دیدگاه شیعه و سنّی روایتی است متواتر و صحیح، سند محکمی است در اثبات فرمان اطاعت از اهل بیت(ع) و عصمت ایشان.

شیخ صدوق(ره)، در کتاب «عیون اخبار الرّضا(ع)» از قول رسول اکرم(ص) روایت شگفتی را نقل می‌کند:

«هر کس خوشحال می‌شود که به شاخة یاقوت سرخ بنگرد که خداوند با دست خود کاشته است و به او چنگ اندازد، باید علی و امامان از فرزندانش را دوست بدارد؛ چرا که آنها بهترین خلقند و برگزیدة او و از هرگونه گناه و اشتباهی معصوم هستند.»6

ائمّة هدی(ع) نیز هریک در مواقع مختلف، به صراحت از این عصمت و طهارت یاد کرده و بر آن تأکید دارند.

قرآن‌های طاهر و پاک

امیرالمؤمنین، علی(ع) فرمودند:

«به حقیقت، خداوند متعال ما را طاهر گردانید و عصمت بخشید و ما را گواهان بر آفریدگانش و حجّت‌هایی بر بندگانش قرار داد و ما را همراه قرآن و قرآن را همراه ما قرار داد؛ چنان‌که ما از آن جدا نمی‌شویم و آن نیز از ما جدا نمی شود.»7

خداوند ما را از ناپاکی دور نمود

امام حسن مجتبی(ع) فرمودند:

«ما اهل بیتی هستیم که خداوند ما را به وسیلة اسلام گرامی داشت و ما را انتخاب کرد و برای خودش برگزید و ناپاکی را از ما دور کرد؛ پاک کردن ویژه‌ای! و ناپاکی، همان شکّ و تردید است. پس ما در حقّانیت و دین او، هیچگاه تردید نمی‌کنیم و ما را از کم‌خردی و موارد ناپاک

تطهیر نمود.»8

امام، حتماً معصوم است

امام علیّ بن حسین(ع) فرمودند:

«امام از ما، حتماً معصوم است و عصمت، از ظاهر خلقتش فهمیده نمی‌شود. به همین دلیل، امام باید منصوب [از جانب خداوند] باشد.»9

عصمت ائمّه(ع) از زبان امیرالمؤمنین(ع)

آن حضرت در خطبة 89 «نهج‌البلاغه» می‌فرمایند:

«مردم! کجا می‏روید؟ چرا از حق منحرف می‏شوید؟ پرچم‏های حق برافراشته و نشانه‏های آن آشکار است. با اینکه چراغ‌های هدایت روشنگر راهند، چون گمراهان به کجا می‏روید؟ چرا سرگردانید؛ در حالی‌که عترت پیامبر شما در میان شماست؟ آنها زمامداران حقّ و یقینند. پیشوایان دین و زبان‏های راستی و راستگویانند، پس باید در بهترین منازل قرآن جایشان دهید و همانند تشنگانی که به سوی آب شتابانند، به سویشان هجوم ببرید.»10

در این خطبه،‌ امیرمؤمنان(ع) مردم را به اطاعت و رو آوردن به اهل بیت(ع) دعوت می‌کنند و اهل بیت(ع) را زبان راستگوی دین و تنها راه نجات از گمراهی می‌شمارند و به همگان گوشزد می‌کنند که آنها را همانند «قرآن»، تعظیم و تکریم نموده و از فرامین اهل بیت(ع) اطاعت کنند.

دلالت این جملات بر عصمت امیرمؤمنان(ع) به حدّی است که ابن‌أبی‌الحدید معتزلی اعتراف می‌کند،‌ این جمله، عصمت آن حضرت را به اثبات می‌رساند:

اگر کسی بگوید که این سخن امیرمؤمنان(ع) دلالت بر عصمت اهل بیت(ع) می‌کند، پس دیدگاه اصحاب شما (سنّی‌ها) در این‌باره چیست؟ در جواب می‌گویم: ابو محمّد بن متویه در کتاب «الکفایه» تصریح کرده است که علی(ع) معصوم است؛ اگر چه واجب العصمة نیست و نیز عصمت شرط امامت نیست؛ ولی ادلّه و نصوص دلالت می‌کند بر عصمت امیرمؤمنان(ع). عصمت از ویژگی‌های آن حضرت است و دیگر صحابه از چنین مقامی بهره‌مند نیستند.

تفاوت روشنی است بین اینکه بگوییم: زید معصوم است و اینکه بگوییم: زید واجب العصمه است؛ چرا که او امام است و از شرایط امام این است که معصوم باشد. دیدگاه اوّل، مذهب و اعتقاد ما و دیدگاه دوم، مذهب امامیّه است.11

شیخ صدوق در کتاب «کمال الدّین»، از امیرمؤمنان(ع) روایتی را نقل می‌کند که آن حضرت، صراحتاً هرگونه نسیان و فراموشی را از خود نفی می‌نماید:

سلیم بن قیس هلالی می‌گوید: از علی(ع) شنیدم که می‌فرمودند:

«هیچ آیه‌ای از قرآن بر رسول خدا(ص) نازل نشد؛ جز آنکه برای من خواند و املا کرد و من آن را به خطّ خود نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن را به من آموخت و دعا کرد که خدای عزّوجلّ به من فهم و حفظ آن را تعلیم دهد.

من هیچ آیه‏ای از کتاب خدا را فراموش نکردم و نه علمی را که به من املا کرد و نوشتم و خدای عزّوجلّ از حلال و حرام و امر و نهی آنچه بوده و می‌باشد، از طاعت و معصیت به او آموخت و به حفظ من سپرد و یک حرف از آن را فراموش نکردم. سپس دستش را بر سینه‏ام نهاد و از خدای عزّوجلّ خواست‏ که دلم را پر از علم و فهم و حکمت و نور کند، نه چیزی را فراموش کردم و نه از قلم انداختم.

عرض کردم: یا رسول الله! می‌ترسی که من بعد فراموش کنم؟ فرمودند: «نه از فراموشی تو ترس دارم و نه از نادانی تو، پس از آنکه پروردگارم جلّ جلاله به من خبر داده که دعای مرا دربارة تو و شرکای تو که بعد از تو هستند، مستجاب کرده است.»

عرض کردم: «یا رسول الله! شرکای بعد از من، کیانند؟» فرمودند: «آنان که خدای عزّوجلّ آنها را قرین خود و من ساخته و گفته است:

«أَطِیعُوا اللهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْامْرِ مِنْکُمْ...»

گفتم: «یا رسول الله! اینان کیانند؟» فرمودند: «اوصیای منند تا در سر حوض به من وارد شوند. همة آنان هادی و مهدی باشند. هر که از آنها کناره گیرد، به آنها زیانی نمی‌رسد. آنها با قرآنند و قرآن با آنهاست و از آنها جدا نمی‌شود و از او جدا نمی‌شوند.»12

پی‌نوشت‌ها: