طبایع چهارگانه و اهمّیت طبع‌شناسی

رضا ابراهیمی

ويژگي‌هاي طبع بلغم

با ياري خداي متعال، توفيق داشتيم در شماره‌هاي گذشته از طبايع چهارگانه، دربارة ويژگي‌هاي طبع دم و خصوصيات طبع صفرا مطالبي را ارائه دهيم. ان‌شا‌الله در اين نوبت، از خصوصيات طبع بلغم، مطالبي را تقديم شما سروران عزيز مي‌کنيم.

قبل از هر نکته، ابتدا طبق روال گذشته، اشاره‌اي اجمالي به چهار عنصر طبيعت و انسان داريم:

1. آتش = معادل آن در انسان، صفرا؛

2. آب = معادل آن در انسان، بلغم؛

3. هوا = معادل آن در انسان، دم (خون)؛

4. خاک = معادل آن در انسان، سودا.

يادآوري اينکه در نوبت قبل بيان شد: در اوّل رسالة «ذهبيه» بعد از ذکر بسم الله الرّحمن الرّحيم، آمده است: رسالة ذهبيه در طب که امام عليّ‌بن‌موسي‌الرّضا(ع) آن را براي مأمون عبّاسي، در مباحث مربوط به صحّت مزاج و تدبير، صحّت مزاج با غذا و نوشيدني‌ها و داروها بيان نموده‌اند، به اين قرار است... .

در اهمّيت مزاج، مي‌توان به اين قسمت از رساله اشاره نمود که امام رضا(ع) فرمودند:

«قواي نفس تابع مزاج‌هاي انسان‌هاست»1

اخلاط موادّ سازندة بدن انسان و حيوان

حيوانات و انسان از طبيعت تغذيه مي‌کنند. غذاي مصرف‌شده پس از هضم و جذب، تبديل به موادّي مي‌گردند که با آن مواد، اندام‌هاي گوناگون بدن ساخته مي‌شوند و اين مواد، صفرا، دم ، بلغم و سودا ناميده مي‌شوند.

اين اخلاط نيز مانند چهار رکن نظام طبيعت، داراي ويژگي‌هايي از حيث گرمي و سردي هستند؛ مثلاً همان‌طور که قبلاً هم اشاره شد، صفرا گرم و خشک است، دم گرم و تر است، بلغم سرد و تر است، سودا سرد و خشک است.

اين موادّ چهارگانه ابزار ساخت اندام‌هاي گوناگون هستند و به تناسب بيشتر يا کاستي هر کدام از اين مواد در بدن انسان، همان ويژگي را در خود آشکار مي‌سازد.

بلغم

افراد بلغمي به علّت سردي اين مزاج، داراي رنگ پوست روشني

هستند؛ به عبارت ديگر، موهاي بور يا سفيد و حتّي پوست سفيد، از نشانه‌هاي افراد بلغمي است.

به طور کلّي پوست و مو بهترين و راحت‌ترين راه براي شناخت مزاج افراد است؛ به طور مثال موي تيره و خشن، نشانة فردي با مزاج گرم و موي روشن و نازک (لخت) نشانة فردي با مزاج سرد است. افراد بلغمي علاوه بر پوست و موي روشن و شفّاف، دچار چاقي شکمي و مقداري هم چاقي از ناحية پهلو مي‌باشند که البتّه با تعديل بلغم خود و روي آوردن به مصرف موادّي که گرم و خشک هستند، مثل خرما و زيره و اسپند و... مي‌توانند از چاق شدن مفرط جلوگيري به عمل آورند و با مصرف مواد مسهل و تخلية روده و معده، از چاقي خود بکاهند.

افراد بلغمي، غالباً از نفخ معده و سردي سر دل رنج مي‌برند که مي‌توانند با تجويز پزشک معالج، با ترک سردي‌ها و مصرف گرميجات، به سلامت معده و به طور کلّي سلامت جسم خود، کمک کنند. بر منباي طبّ اسلامي، منشأ تمام بيماري‌ها در معده نهان است. با سلامتي معده، تمامي امراض از بدن دفع خواهد شد. (طبّ اسلامي، خون و معده را منشأ سلامتي و بيماري مي‌داند.) در منابع طبّ اسلامي از يبوست، به عنوان يکي از امراض معده و به امّ‌الامراض تعبير شده است. لذا يک طبيب حاذق، قبل از اينکه توصيه به حجامت، به عنوان درمان خوني داشته باشد، به تجويز مسهل و تخلية معدة بيمار توجّه مي‌کند که در منابع طبّي، روش‌هاي قي و تنقيه پيشنهاد شده است.

نکته: ميزان بلغم در انسان سالم، يک درصد است.

مشخّصات افراد بلغمي

بازتاب‌هاي رواني و رفتاري در افراد بلغمي:

1.گرايش به علوم عقلي و رياضيات.

2. حساب‌گر و محتاط؛

3. بد بهار و بد زمستان؛

4. منطقي و عاقل؛

5. ميانه‌رو، محتاط و گاهي ترسو؛

6. تجارت‌پيشه؛

7. آرام، منزوي و داراي حرکات کند؛

8. گذشته‌نگر؛

9. ظريف و ريزبين و حسّاس؛

10. منظّم و دقيق؛

11. داراي استعداد افسردگي؛

12. بدون استعداد ريسک؛

13. اهل سازش و بي‌اراده؛

14. درون‌گرا و منفي‌باف؛

15. نيازمند محبّت؛

16. کينه‌توز؛

17. فراموش‌کار و کندذهن؛

18. بي‌علاقه به يادگيري؛

19. ميل و توان جنسي بسيار کم؛

20. راحت و بي‌قيد نسبت به اکثر مسائل.

علائم پوستي افراد بلغمي

داراي پوستي نرم و مرطوب، غالباً سرد، داراي منافذ ريز (تعرّق کم) و رگ‌هاي پنهان هستند، رنگ پوست سفيد، سفيدي چشم، سفيد بي‌حال، مردمک آبي و روشن، داراي موهاي نرم و نازک و لخت با رنگ زرد، بور و خرمايي روشن و گاهي سفيد. غالباً افراد بلغمي بي‌مو هستند.

علائم گوارشي

افراد بلغمي دهاني بي‌مزّه، مرطوب و پر آب داشته، اشتهاي زياد و خوراک فراوان دارند، توان هضم غذا در آنان کم است، معدة نفّاخي دارند، گاهي يبوست دارند و گرايش به شيريني و شوري در آنان، زياد است.

آنان گرايش به ترشي و بوي بد دهان ندارند، بوي بد مدفوع ندارند، قار و قور شکم دارند، تمايل به سردي‌ها ندارند و در عوض، تمايل به گرمي‌ها، به شدّت در آنان وجود دارد. اگر بلغم در سر اضافه شود، بلاهت و حماقت ايجاد مي‌کند که در اثر افزايش سردي در سر است. تمام داروهاي افزايش حافظه گرم هستند ، اوج سردي در مغز، آلزايمر پديد مي‌آورد ( البتّه سرد و خشک).

نکته

1 . اگر بلغم در خون نباشد، تنفّس انجام نمي‌گيرد؛

2 . افراد بلغمي نبايد سرديجات را به تنهايي ميل کنند (همراه با گرمي ميل شود)؛

3. روغن نباتي، کرة گياهي، نوشابه، برنج، گوشت گاو، سوسيس و کالباس و فرآورده‌هاي اين چنيني بلغم زا هستند و افراد بلغمي از اين‌گونه مواد بايد پرهيز کنند.

امام صادق(ع) مي‌فرمايند:

« به همان اندازه که روغن حيواني مصرف شود، به همان ميزان چربي‌ زائد از بدن دفع مي‌شود»؛ پس برخلاف تصوّر عموم مردم، مصرف چربي حيواني نه تنها مضر نيست، بلکه دفع کنندة چربي‌هاي مضر نيز هست.

ضرورت دانستن گرمي‌ها و سردي‌ها

براي حفظ سلامت و بهداشت و براي درمان بيماري‌ها، لازم است ما گرمي‌ها و سردي‌ها را بشناسيم تا با بهره‌گيري درست و به‌جاي آنها، بدن خود را در حال تعادل حفظ کنيم و در صورت بروز بي‌تعادلي و بيماري، از آنها براي درمان بهره بگيريم. فهم گرمي و سردي‌ها موجب توان تطبيق آن با مزاج تن و روان انسان مي‌گردد و از عوارض جانبي مصرف غذاها و داروها مي‌کاهد و هر چقدر ميزان فهم انسان از اين ويژگي‌ها، بيشتر و دقيق‌تر باشد و توانايي فهم دقيق‌تري از مزاج انسان داشته باشد، بر شتاب درمان بيماري فرد افزوده مي‌شود.

تعريف غذاهاي سرد و تر و نقش آنها در بروز اخلاط

غذاهاي سرد و تر، غذاهايي هستند که با مصرف آنها در بدن ما، مادّه‌اي سرد و تر پديد مي‌آيد. اين مادّه، همان بلغم ناميده مي‌شود.

بلغم مادّه‌اي است که به وسيلة آن، پيه و تر، سلسلة اعصاب و مغز و مايع بين مفصلي ساخته مي‌شود. به زبان ديگر، به بلغم خون ناپخته گفته مي‌شود؛ يعني مادّه‌اي که پس از يک هضم ديگر، تبديل به خون مي‌شود.

بدن ما براي حفظ سلامت خود، به مقداري بلغم نياز دارد. ميزان اين مادّه بايد به تعادل باشد. هرگاه به اندازه وجود داشته باشد، بدن سالم است، هرگاه از حدّي بگذرد، در سراسر بدن، موجب بروز عدم تعادل مي‌شود و زمينة بروز بيماري پديد مي‌آيد؛ مثلاً هرگاه بلغم در مغز افزايش يابد، موجب پرخوابي مي‌شود و زمينة فراموشي را فراهم مي‌آورد و هرگاه بلغم در مفاصل زانو افزايش يابد، موجب ورم و درد زانو مي‌گردد و زمينة آرتروز سرد را پديد مي‌آورد.

به همين ترتيب، هرگاه بلغم در بدن کاهش يابد نيز موجب بروز بيماري مي‌شود؛ مانند اينکه کاهش بلغم در سر، موجب بي‌خوابي مي‌شود و کاهش بلغم در کلّ بدن، موجب کم‌خوني مي‌شود و کاهش بلغم در عروق مغزي، موجب بروز وز‌وز گوش مي‌گردد و به همين ترتيب بيماري‌هاي ديگر .

از اين‌رو ما نياز به مصرف غذاهاي توليد‌کنندة بلغم داريم و بايد آنها را بشناسيم.

غذاهاي سرد و تر يا غذاهاي بلغم‌زا

سبزيجاتي که موجب توليد بلغم مي‌شوند، عبارتند از کاهو، گشنيز، شاتره، خرفه، کاسني و اسفناج.

ميوه‌هاي سرد و تر عبارتند از خيار، گوجه‌فرنگي، گوجه‌سبز، آلو، گيلاس، توت‌فرنگي، زرشک، هندوانه، کدو، ترشک، زالزالک، کيوي، پرتغال، ليموترش، گريپ فروت و انار ترش.

دانه‌ها و بذرهاي سرد و تر

دانه‌ها و بذرهاي سرد و تر عبارتند از جو ، لوبيا سفيد، لوبيا چشم‌بلبلي، عدس، ماش، اسفرزه، تخم خيار ، تخم کدو ، بذر کتان.

لبنيات سرد و تر

همة شيرها سرد و تر هستند ، شيرگاو سرد و تر است، شير گوسفند سرد است، پنير تازه سرد است.

گوشت‌هاي سرد و تر

گوشت‌هاي سرد و تر عبارتند از گوشت ماهي، گوشت گاو، گوشت اردک، غاز، گوشت مرغ ماشيني، گوشت گوساله.

قوانين ارزيابي مزاج‌ها

مجموعة شيريني‌ها گرم هستند؛

مجموعة تلخي‌ها گرم هستند (‌به جزکافور)؛

مجموعة مزه‌هاي شور گرم هستند؛

مجموعة ترشي‌ها سرد هستند؛

گس مزه‌ها نيزسرد هستند، مانند مزة کيوي، خيار و کاهو؛

تندمزه‌ها نيز گرم هستند؛

موادّ چرب در گرمي، معتدل هستند.

از طريق رنگ و بو نيز مي توان مزاج را ارزيابي کرد؛ ليکن قانون مزه‌ها کامل‌تر است.

درجات گرمي و سردي

مزه‌ها داراي درجات متفاوتي از شيريني، تلخي، شوري و تندي هستند؛ به همين ترتيب، داراي مراتب مختلفي ازميزان گرمي و سردي خواهند بود.

مثلاً ميزان تلخي دُم خيار با ميزان تلخي نعناء متفاوت است و نعناء تلخ‌تر از دم خيار است. از اين جهت، نعناء نسبت به دُم خيار، گرمي درجة دو محسوب مي‌شود. تلخي کدوي حنظل نسبت به نعناء خيلي بيشتر است، از اين جهت، کدوي حنظل، گرمي درجة چهار دارد.

يا مثلاٌ شيريني انگور با شيريني خرما متفاوت است و شيريني خرما نيز با شيريني عسل متفاوت است و شيريني عسل شبدر با شيريني عسل آويشن فرق دارد.

پس بدين ترتيب، مراتب گرمي شيريني‌ها نيز متفاوت است، انگور، گرمي درجة يک و عسل آويشن گرمي درجة چهار خواهند داشت. به همين ترتيب، درجات شوري‌ها و تندي‌ها و ترشي ها تعيين مي‌شود.

نسبت اخلاط مورد نياز و نقش آن در ساختار بدن انسان

بدن انسان‌ها با ترکيب اين اخلاط ساخته مي‌شود. وجود بيشتر يا کمتر هر کدام از مواد در بدن، موجب تغيير شکل ساختمان بدن انسان، تفاوت صورت، زيبايي، درشتي اندام، باريکي، رنگ پوست، پراکندگي مو درتن، شکل و رنگ موها و پنهاني يا آشکاري عروق در بدن مي‌گردد، توانايي‌‌هاي متفاوتي را پديد مي‌آورد و خلقيات متغيّري را در انسان بروز مي‌دهد.

براساس ميزان پراکندگي نسبي اين اخلاط در بدن انسان، افراد دسته‌بندي مي‌شوند و از اينجاست که تيپ‌هاي متفاوت مزاجي پديد مي‌آيد و هر کدام از اين تيپ‌ها، داراي اندامي خاص با شکلي متفاوت و گرايش‌هاي غذايي، رفتاري و اخلاقي و علاقه‌مندي متفاوتي خواهند بود.

تيپ‌ها و مزاج‌هاي گوناگون انساني

هرگاه ميزان پراکندگي موادّ چهارگانة صفرا، دم، بلغم و سودا در بدن به تناسب وجود داشته باشد، فرد داراي مزاجي معتدل خواهد بود.

هرگاه مقدار بلغم موجود در بدن فرد، به نسبت فرد معتدل افزايش يابد، فرد داراي مزاجي بلغمي خواهدبود، هرگاه مقدار دم موجود درتن انسان نسبت به فرد معتدل افزايش يابد، فرد داراي مزاجي دموي خواهد بود. بدين ترتيب، از برآيند موادّ چهارگانه در بدن انسان، تيپ‌هاي متفاوتي پديد مي‌آيد که به تناسب ميزان گرمي و سردي و خشکي و تري موجود در بدن آنها، درشتي، خردي، باريک اندامي و چاقي و لاغري و ساير ويژگي‌هاي ظاهري ايجاد مي‌شود.

با افزايش هر کدام از مواد در بدن، به‌طور کلّي چهار تيپ ديگر نيز پديد مي‌آيد.

تيپ‌هاي انساني دقيقاً مساوي يکديگر نيستند. از اين‌رو، دسته‌بندي‌هاي زيادي از اين پنچ تيپ اصلي نشئت مي‌گيرد که خيلي تفاوت اساسي در بين آنها وجود ندارد. مزاج‌شناسي سعي مي‌کند به مشترکات کلّي و به بيشترين ويژگي‌هاي مشترک بين انسان‌ها توجّه دهد.

چگونگي حفظ و ايجاد سلامت

هرکدام از تيپ‌هاي يادشده، داراي تعادلي نسبي هستند که موجب سلامت آنها است؛ يعني يک نفر بلغمي تا در طبع خود، متعادل است، سالم است. يک نفر سوداوي، صفراوي و دموي نيز به همين ترتيب، ليکن در گرايش‌هاي غذايي، تمايلات رفتاري و حساسيت‌ها ، علاقه‌مندي به آب ‌و هوا و رفتارها و مسائل اجتماعي، تفاوت‌هايي با ديگران دارند.

اگر بخواهيم اين افراد را در حالت سلامت نگه‌داريم، بايد سعي کنيم اخلاط موجود در بدن آنها، از حدّ متعادل خارج نشود و براي حفظ اين تعادل، بايد گرمي و سردي‌هاي مورد نياز هر کدام را به اندازة کافي به بدن آنها رساند. در صورتي که گرمي و سردي به اندازه در بدن وجود داشته باشد، بدن در حال تعادل باقي مي‌ماند و حفظ تعادل يعني حفظ سلامت و هر گاه به هر دليلي بدن از مسير تعادل خارج شد و گرمي يا سردي يا خشکي و تري آن افزايش يافت، موجب بروز بيماري مي‌گردد.

اين افزايش ويژگي‌ها يا سراسري است و در تمام بدن پديد مي‌آيد يا در يک اندام وجود دارد. وقتي که در سراسر بدن پديد آيد، آن را غلبة اخلاط مي‌ناميم و موجب بيماري فراگير مي‌گردد؛ مانند فشار خون يا غلظت خون. اگر اين خلط يا مادّه در يک اندام افزايش يا کاهش پيدا کرد، موجب بيماري همان اندام مي‌شود، مانند افزايش صفرا در سر، که موجب سردرد مي‌گردد، يا افزايش بلغم در زانو که موجب درد و ورم زانو مي‌شود، يا افزايش سردي در مغز، که موجب فراموشي مي‌گردد.

در اين حالت، بايد موادّ بدن را به حالت تعادل برگرداند، بنابراين ايجاد تعادل در بدن، يعني درمان.

حفظ تعادل = بهداشت

ايجاد تعادل = درمان

اصول حاکم بر درمان

براي حفظ سلامتي، بايد در بدن اخلاط را به تعادل نگه داشت و بايد محدود و سالم نگهداري شوند. بنابراين براي نگهداري آنها، بايد اخلاط را تقويت کرد و براي تقويت هر کدام لازم است غذاي زايندة همان مادّه يا خلط را به بدن رساند. از اين‌رو، به اين کار مي‌گويند: تقويت به عين.

همان‌طور که اشاره شد، هرگاه يک يا چند مادّه در بدن افزايش پيدا کرد، موجب بروز بيماري مي‌شود و براي درمان آن بيماري بايد آن مادّه را کاهش داد و براي کاهش مادّة اضافي، بايد از ضدّ آن استفاده کنيم؛ مثلاً براي کاهش حرارت (صفرا) بايد از رطوبت استفاده کنيم (از صفرا زدا بهره بگيريم) و براي کاهش سردي و خشکي، بايد از حرارت و رطوبت استفاده کنيم (سودازدا)‌. از اين‌رو، به اين قاعده مي‌گوئيم:

«درمان به ضد است و تقويت به عين است.»

منابع :