وضعیت سیاسی جهان در عصر ظهور

حجّت الاسلام شیخ علی کورانی

با دقّت در آیات «قرآن کریم» و بررسی سرگذشت اقوام پیشین، درمی‌یابیم که در سنّت الهی چنین مقرّر شده که ایجاد هرگونه تغییر و تحوّلی در جوامع انسانی، به دست خود انسان‌ها و با اراده و خواست آنان امکان‌پذیر است. همان‌طور که سرنوشت یک انسان، به چگونگی فعّالیت‌ها و کارهای او بستگی دارد، سرنوشت یک جامعه نیز به عملکرد جمعی افراد وابسته است. بنابراین یکی از مهم‌ترین زمینه‌های ظهور امام مهدی(عج) و برپایی حکومت عدل جهانی، فراهم آوردن بستر سیاسی و اجتماعی لازم است. در این بخش، سعی شده است وضعیت سیاسی جامعة جهانی در دوران ظهور مورد بحث قرار گیرد.

فتنه در جهان

فتنه در لغت، به معنای امتحان کردن، آزمودن، اختلاف میان مردم، گمراهی و کفر1 معنا شده است و در اصطلاح عبارت است از امتحان و اختیار؛ یعنی شخص را در معرض امتحان قرار دهند تا جوهره و ذات او آشکار و راستی یا کجی وی معلوم شود.2

فتنه هم به خدا نسبت داده می‌شود و هم به دیگران. زمانی که فتنه از جانب خدا یا از سوی دیگران، ولی به اذن خدا باشد، به معنای اختیار و امتحان است و مصلحت امتحان را اقتضا می‌کند؛ امّا فتنة خلق بدون اذن و دستور خدا گناه و فساد بوده و خداوند این فتنه‌گری را نهی کرده است. فتنة خلق، یعنی گمراه کردن، از ایمان بیرون بردن، آزار و شکنجه دادن، به شبهه انداختن و چنین اعمالی که مورد نهی خدا بوده و گناه است.3

واژة فتنه در قرآن کریم و سنّت به دو معنای عام و خاص آمده است. معنی عام عبارت است از هر امتحان و آزمایشی که برای انسان پیش آید، خواه از ناحیة خود انسان باشد یا از ناحیة شیطان یا از سوی مردم و خواه از امتحان کامیاب و رو سفید بیرون آید و از فتنه و آشوب برهد یا در آن سقوط نماید.4

و معنی خاصّ آن عبارت از حوادث و پیشامدهایی است که مسلمانان را در بوتة امتحان قرار داده و از مرز دیانت خارج و منحرف می‌سازد.5

مقصود از آشوب‌های داخلی و خارجی که پیامبر اکرم(ص) هشدار داده، همین معنی است.

صحابه و تابعین با تفاوت آرائشان، روایت‌های متعدّدی را نقل نموده‌اند که پیامبر اکرم(ص) مردم را از فتنه و آشوب‌های بعد از خود بر حذر داشته است. در میان صحابه، حذیفة‌بن یمان در علم و آگاهی و روایات فتنه‌ها معروف بوده است.

از این‌رو، بسیاری از روایت‌های مربوط به فتنه‌ها را در منابعی می‌یابیم که با ذکر سند، از حذیفة، از پیامبر(ص) یا امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است؛ زیرا حذیفة از یاران خاصّ آن حضرت نیز بوده است. از او روایت کرده‌اند که می‌گفت:

هیچ فتنه‌جویی نیست که تعدادشان به سیصد تن برسد؛ مگر اینکه اگر بخواهم، می‌توانم نام او و پدر و محلّ سکونتش را تا روز قیامت یادآور شوم؛ زیرا تمام آنها را رسول گرامی(ص) به من آموخته است.6

و افزود:

اگر تمام آنچه را می‌دانم برای شما بازگو کنم، مرا تا شب مهلت نداده و فوری می‌کشتید.7

توجّه مسمانان به روایت‌های فتنه و آشوب‌ها به حدّی بود که این اخبار در نزد بعضی از آنان، بر اخبار حضرت مهدی(عج) و ظهور آن بزرگوار غلبه پیدا نمود. از این‌رو، گردآورندگان مجموعه‌های روایی، باب‌ها و فصل‌هایی را تحت عنوان فتن، آشوب‌ها یا ملاحم و فتن یا به عبارتی دیگر، پیشامدها و آشوب‌ها تدوین نموده‌اند. کلمة ملاحم به معنی جنگ‌ها و رویدادهای مهمّی است که پیامبر اکرم(ص) وقوع آنها را خبر داده‌اند.8

فتنة غرب

هدف ما بررسی تمام فتنه‌ها9 نیست؛ بلکه شناخت آخرین فتنه‌ای است که همگی بر آن اتّفاق نظر دارند و با ظهور حضرت مهدی(عج) از بین خواهد رفت؛ همان فتنه‌ای که ویژگی‌های آن منطبق بر فتنة غرب است که اثر آن در این قرن بر ملّت‌های مسلمان آشکار شده و دشواری‌های بسیاری را به دنبال داشته است.

از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند:

«چهار فتنه و آشوب بر امّت من وارد می‌شود؛ در فتنة اوّل خون‌ریزی، در فتنة دوم خون‌ها و اموال و در فتنة سوم، خون‌ها و اموال و زنان حلال شمرده می‌شوند. چهارمین فتنه و آشوب، کور و کر و همه‌گیر و همچون حرکت کشتی در دریای متلاطم خواهد بود؛ به گونه‌ای که هیچیک از مردم پناهگاهی نمی‌یابند. آن فتنه از «شام» برخاسته و «عراق» را فرا می‌گیرد. [جزیره] را زیر دست و پای خود کوبیده و بلا و گرفتاری، مردم را مانند پوست دبّاغ‌خانه گوشمالی می‌دهد و هیچیک قادر نیست بگوید: «بس کنید و دست نگه‌دارید!» اگر آن را از ناحیه‌ای برطرف سازند، از جای دیگر سربر می‌آورد و ظاهر می‌گردد.»10

حضرت در روایت دیگری می‌فرمایند:

«سوگند به آن‌کس که جانم در دست اوست! بر امّت من قومی فرمان‌روایی کنند که اگر دم برآورند، آنها را کشته و اگر سکوت نمایند، همه چیز آنها را مباح می‌شمرند. اموال آنان را از آن خود گردانده و با زیر پا گذاشتن نوامیس آنها، خون آنها را ریخته و دل‌هایشان را مالامال از کینه و وحشت می‌گردانند. آنان را پیوسته هراسان و پریشان و بیمناک می‌بینی. در این هنگام، گروهی از مشرق و جمعی از مغرب آمده و بر امّت من فروانروایی کنند. پس وای به حال ضعیفان امّت من، از دست ستم‌پیشگان و وای بر ستمگران از عذاب الهی! چرا که آنان نه به کوچک رحم نموده و نه حرمت بزرگ و پیر را نگاه می‌دارند و از هیچ ‌کاری روی‌گردان نیستند. اندامشان اندام آدمیان، امّا دل‌هایشان، دل‌های شیطان است.»11

این روایت گرانمایه، از ارتباط دو جانبة استبداد داخلی و استعمار خارجی پرده برداشته و علّت سلطة کفّار شرق و غرب بر امّت اسلامی را فشار ستم و تجاوز حاکمان داخلی بر ملّت‌های مسلمان، نظیر حکومت‌های «مصر» و «الجزایر» و اکثر کشورهای عربی و اسلامی و ایجاد جوّ اختناق و سلب آزادی‌های آنان می‌داند.

تلاش برای سلطة جهانی

ترفند و حیلة خاصّی که استعمار خارجی به کار می‌برد، این‌گونه است که به بهانة آزادی مردم به سرزمین آنان آمده و سلطة خود را بر ملّت‌های مسلمان با زور یا تطمیع، حاکم می‌سازند. نمونة عینی این مسئله در «افغانستان» و عراق اتّفاق افتاد. «آمریکا» به بهانة آزادی ملّت‌های افغان و عراقی به کشور آنها حمله کرد و کشورشان را اشغال نمود و زمام امورشان را در دست گرفت.

با بررسی اوضاع و احوال جامعة‌ جهانی امروز به این نتیجه می‌رسیم که منظور این روایت و روایت‌های مشابه از استعمار خارجی، چیزی جز کشورهای اروپایی سلطه‌گر و آمریکا و «روسیه» نیست که هر کدام به هر بهانه‌ای، کشورهای مسلمان و ضعیف‌تر (جهان سوم) را تحت سلطة اقتصادی، نظامی، فرهنگی و سیاسی خود قرار می‌دهند.

از حضرت علی(ع) ‌نقل شده است که:

«حکومت‌های اهل ‌بیت پیامبر شما که دارای علامات و نشانه‌هایی است که در آخرالزّمان پدیدار می‌آید... از جمله زمانی که رومیان و ترکان، دیگران را علیه شما بشورانند و نیروها بسیج گردند... و ترک‌ها با رومیان به مخالفت برخاسته و جنگ در روی زمین افزایش یابد.»12

روشن است که سخن امام دربارة فتنه و آشوب رومیان و ترکان و حرکت آنان در یورش علیه سرزمین‌های اسلامی به منظور آشوب‌افکنی، از نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) می‌باشد و منظور استثمار سرزمین‌های اسلامی، همان سلطه یافتن رومیان و ترکان است که از خوی استبدادی برخوردار هستند. کشمکش و اختلاف آنها (با وجود اینکه با یکدیگر هم‌پیمان بوده‌اند) بر سر تقسیم و سلطه‌یافتن در قلمروهای تحت نفوذشان می‌باشد؛ امّا در همان حال دشمنی با ما متّحد شده و در تجهیز نیروها علیه مسلمانان با یکدیگر همکاری می‌نمایند.

از پیامبر اکرم(ص) در مورد وضعیت دوران ظهور روایت شده است که فرمودند:

«وای بر عرب از شرّی که به آنها نزدیک است! بال‌ها، چیست آن بال‌ها؟ بادی که وزش آنها نابودکننده است و بادی که وزش آن برانگیزاننده است و بادی که وزش آن، سستی‌آور است. وای بر آنها از کشتار سریع و مرگ آنی و گرسنگی دردناک! بلا و گرفتاری بر سر آنان فرو ریزد، فرو ریختنی.»13

ممکن است مراد از بال‌ها، هواپیما باشد که همچون باد سریع و آرام می‌آید و سبب کشتار زیاد و باعث مرگ و میر آنی می‌گردد یا اینکه بادی است که از موج‌ بمب‌های قوی ناشی می‌گردد؛ چنان‌که احتمال دارد این بال‌ها همان چیزی باشد که روایت‌های دیگر می‌گویند حضرت مهدی(عج) از آن، در نبرد با سفیانی و یهودیان و رومیان در آزادی «قدس» استفاده خواهد نمود.

بحران هویت در جوامع غربی

در جامعة کنونی اروپا و آمریکا که فساد و تباهی موج می‌زند، بحران هویت از مشکلات اصلی آنها است. مردم در این جوامع روز به روز به پوچی می‌رسند و تنها راه نجات خود را در دین‌داری می‌بینند. از این‌رو، گرایش مردم به سوی دین گسترش یافته است.

جهان غرب با وجود تلاش‌های فراوانی که در راستای حاکمیت

ارزش‌های مادّی انجام داده است، در حال حاضر با دو بحران اصلی و محوری درگیری جدّی دارد که نحوة رفتار آن با این دو بحران، کیفیت ادامة حیات جهان غرب را تعیین می‌کند. رشد گرایش عمومی به مذهب و اعتقاد نظریه‌پردازی به کارکرد اجتماعی دین در کنار تلاش ایشان بر استمرار قوانین غربی که یک پارادوکس عملی می‌باشد، دو بحران اصلی است که [اوّلی] با پیروزی انقلاب اسلامی در «ایران»، اقبال عمومی جهانی به مسائل اعتقادی و الهی، رشد چشم‌گیری یافت و در این امر و حرکت مهمّ جهانی، ارادة مادّی‌گرایانة متوّلیان تمدّن غرب بی‌اثر بوده است. این احیای مجدّد دین‌داری در عالم، بزرگترین چالش را برای جهان مادّی به وجود آورد که با عقب‌نشینی آنها نیز همراه بود.14

این امر به گونه‌ای واضح و آشکار است که بسیاری از نظریه‌پردازان غربی به آن اعتراف کرده‌اند.

در چند سال اخیر در سراسر آمریکا، رویکرد دوباره‌ای به مذهب در بین عموم مردم به وجود آمده است...

شکست راه حل‌های لیبرال و سکولار، کاملاً واضح می‌باشد و به این سبب، بسیاری از مردم به سمت کمک به مؤسّسات مذهبی روی آورده‌اند؛ به خصوص در جولای 1999م. مؤسّسة «گالوپ» که یکی از مؤسسّات معروف آمارسنجی در آمریکاست، در گزارشی آورده که در نتیجة تیراندازی‌های اخیر در مدارس دولتی، افراد زیادی درخواست بازگشت به ارزش‌های سنّتی خانوادگی، مانند نیایش در کلاس‌های مدارس را دارند و همان مؤسّسه در یک نظرسنجی که به کمک شبکة CNN و روزنامة «یو.اس.ای تودی» انجام داده است، تأکید می‌کند که 70% مردم آمریکا، طرفدار نیایش در مدارس هستند.15

جایگاه دین و معنویت در غرب

نظریه‌پردازان آمریکایی با عجز تبلیغاتی خود در این گزارش دربارة وضعیت معنوی جامعه، به آمارهای مهمّی که توسط مؤسّسات نظرسنجی آمریکایی، مخصوصاً مؤسّسة گالوپ تهیه نموده است، استناد می‌کنند و می‌نویسند:

92% مردم آمریکا اعتقاد به خداوند یکتا و قدرتمند دارند. 88% اعتقاد به معجزه، 85% اعتقاد به بهشت و 72% اعتقاد به جهنّم دارند. حدود 100 میلیون انسان بالغ آمریکایی قسمتی از عید پاک روز یکشنبة سال 1999م. را در کلیسا گذراندند. 61% از افراد بین 18 تا 29 سال گفته‌اند که عضو یک کلیسا یا کنیسه هستند و این میزان برای سنین بین 30 تا 49 سال به 66% و افراد بالای 50 سال به 76% می‌رسد.16

غرب دچار رفتار دوگانه‌ای در روابط اجتماعی و سیاسی با دین شده است که آن را از درون دچار بحران کرده است.

گذشته از بحران رشد معنویت که به طور فزاینده و از منبعی خارج از مرزهای جغرافیایی تمدّن غرب،

آنها را تهدید می‌کند، تمدّن غرب از درون نیز با چالش مهمّی درگیر است و آن، مواجه شدن با یک پارادوکس عملی در نحوة رفتار در برابر رابطة دین و مسائل اجتماعی می‌باشد که خود این امر به تنهایی، حیات تمدّن الحادی را با تهدید جدّی مواجه ساخته است.17

به طور کلّی - در حال حاضر - جایگاه دین در غرب را از دید نظریه‌پردازان و عموم مردم، می‌توان به دو دیدگاه فکری و فرهنگی تقسیم کرد:

اوّل: گروه‌های بسیاری از طبقة متفکّران و عامّة مردم در کشورهای غربی که اعتقاد راسخی به کارکرد اجتماعی دین پیدا کرده‌اند و برای به عینیت رساندن آن، تلاش می‌نمایند... دوم: آن گروه از سردمداران و نظریه‌پردازان غربی که کاملاً توجّه دارند به اینکه اگر قرار باشد به طور مطلق به ترویج اثرات مثبت مذهب در اجتماع بپردازند، به مرور زمان جایگاه دین در امور اجتماعی رشد چشمگیری خواهد داشت و این به معنی شکست دیدگاه‌های مادّی‌گرایی و سکولار غرب و در نتیجه باعث سرعت پیداکردن نابودی غرب خواهد شد. از این‌رو است که به شدّت به مخالفت با حضور مذهب در عرصة اجتماع و ترویج تفکّرات سکولار می‌پردازند... مسائلی مانند تصویب قوانین اخیر «دیوان عالی آمریکا» نشان می‌دهد که این مخالفت‌ها اثر اوّلیة خود را به مرور از دست داده است.18

به طور قطع، سردمداران آمریکا و اروپا می‌دانند که اسلام تنها دین الهی است که می‌تواند باعث نابودی جهان غرب گردد.

البتّه کفّار در کفر خود، سعة صدر فراوانی دارند و چون می‌دانند نام بردن از فرهنگ شیعی و اسلامی به عنوان خطر اصلی تهدیدکنندة جهان غرب، سبب ترویج و گسترش قدرت مسلمانان و شیعیان خواهد شد،‌ از این جهت سعی می‌کنند تا آنجا که ممکن است از ذکر مستقیم و بی‌پردة نام آن خودداری کنند و برای رساندن مقصود خود، معمولاً از اصطلاحاتی نظیر اسلام سیاسی، تروریست‌های بنیادگرا و مانند آن استفاده می‌کنند.

ویژگی‌های سیاسی جامعة جهانی در عصر ظهور

می‌توان با استفاده از آیات و روایات پیرامون عصر ظهور حضرت مهدی(عج)، اوضاع جاری جهان را به نقد و تحلیل درآورد تا با شناخت شرایط زمان ظهور، آمادگی لازم به دست آید. این تحلیل‌ها، برداشت‌ ما از اوضاع موجود و جاری جهان است که امید داریم به زمان ظهور منجیّ عدل‌گستر نزدیک شده باشیم.

رومیان

منظور از «روم» در روایت‌های مربوط به آخرالزّمان و ظهور حضرت مهدی(عج)، کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌باشند که فرزندان روم و وارثان امپراطوری تاریخی رومیان هستند. گاهی گفته می‌شود:

رومیانی که خداوند متعال، سوره‌ای دربارة آنان نازل فرموده و پیامبر(ص)‌ و مسلمانان بعدها با آنان پیکار نمودند، غیر از اینان هستند؛ زیرا آنان بیزانس‌ها بودند که پایتخت آنان ابتدا شهر «رم» در «ایتالیا» و سپس شهر «قسطنطنیه» گردید. تا اینکه مسلمانان حدود 500 سال پیش، آن را فتح نموده و «اسلامبول» نامیدند و مردم آن را «استانبول» تلفّظ نمودند.19

در پاسخ به این دلیل‌ها می‌توان گفت:

صحیح است که رومیان هنگام نزول سورة مبارکة روم و در صدور روایات دربارة آنان، از طرفداری امپراطوری روم یا بیزانس [معروف] برخوردار بودند، امّا غربی‌های امروز، افرادی غیر از آنها نیستند؛ بلکه ادامة سیاست و تمدّن آنها به حساب آمده و بخشی از آنان شمرده می‌شوند... امّا «فرانسه»، «بریتانیا»، «آلمان» و غیر آن، از لحاظ فرهنگ و سیاست و دین، ارکان حقیقی امپراطوری روم می‌باشند و اینکه آنها در آن زمان مناطق تحت نفوذ روم (و مستعمرات آن) نامیده می‌شدند،نن این حقیقت را نفی نمی‌کند.20

در مورد ریشه و نژاد اروپایی‌ها می‌توان گفت:

سرداران بیزانس روم که به مدّت دو هزار سال پایتختشان رم و «قسطنطنیه» بود، از نژاد ایتالیایی و ریشة واحدی نبودند؛ بلکه از ریشه و نژادهای متعدّد اروپایی بودند و بعد از آنکه یونان جزئی از امپراطوری روم گردید، گاهی در میان آن یونانیان نیز به چشم می‌خوردند. شاید به همین دلیل باشد که وقتی امپراطوری روم به ضعف گرایید و در قسطنطنیه و پیرامون آن محدود گردید و در محاصرة دریایی ملّت‌های مسلمان قرار گرفت، اروپاییان به ادّعای میراث‌خواری به ‌پا خواسته و عدّه‌ای از سران کشور «آلمان» و غیر آن را قیصر (سزار) نامیدند. این نوع تغییر و تحوّل در امپراطوری‌ها و دولت‌ها امری طبیعی است؛ چرا که حکومت از کشوری به کشور دیگر و از ملّتی به ملّت دیگر انتقال می‌یابد و این با باقی ماندن نام و خصوصیت‌های اصلی آن منافات ندارد.21

وضعیت رومیان در دوران ظهور

بنابراین روایات شریفه‌ای که از آیندة رومیان یا به تعبیر عرب‌های بنی اصفر (زرد پوستان) خبر می‌دهد؛ مرادشان فقط رومیان بیزانس ایتالیایی، منهای ملل و قبیله‌های فرنگی و سایر قبایل وابسته به آنها نیست.22

نام روم در بسیاری از روایت‌های زمان ظهور آمده است؛ از جمله در روایت‌های مربوط به فتنه و آشوب و تسلّط آنان بر مسلمانان. روایت‌های بسیاری دربارة حرکت ناوگان‌های جنگی آنها به سواحل سرزمین‌های عربی پیش از ظهور حضرت مهدی(عج) وجود دارد. از حضرت علی(ع) روایت شده است که فرمودند:

«در ماه رمضان به هنگام صبح، از ناحیة مشرق ندا دهنده‌ای بانگ برمی‌آورد که: ای اهل ایمان! گرد هم آیید. آنگاه از ناحیة مغرب پس از ناپدید شدن شفق، ندا کننده‌ای ندا سر دهد: ای اهل باطل! گرد هم جمع شوید...

رومیان به ساحل دریا - نزدیک غار اصحاب کهف - روی آورده و خداوند آن جوانان را با سگشان از غارشان برمی‌انگیزد. در بین آنان دو مرد به نام ملیخا و خملاها بوده که این دو تسلیم اوامر حضرت قائم(عج) خواهند بود.»23

فلسفة ظاهر شدن آنان به هنگام فرود آمدن نیروهای غربی در آن مقطع حسّاس، این است که معجزه‌ای، خصوصاً برای مسیحیان

باشند؛ زیرا طبق روایت‌ها، یاران حضرت مهدی(عج) نسخه‌های اصلی «تورات» و «انجیل» را از «غار انطاکیه» بیرون آورده و به وسیلة آن، با رومی‌ها و یهودیان به بحث و گفت‌وگو می‌پردازند.

از جمله روایت‌های دیگر در این زمینه، روایت‌های مربوط به فرود آمدن حضرت عیسی(ع) است که به صورت متواتر در کتاب‌های معتبر روایی به آن اشاره شده است؛ چنان‌که خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

«وَلَمَّا جَاءَ عِیسَى بِالْبَیِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَلِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ؛24

چون عیسی با معجزات برای هدایت خلق آمد، گفت: من آمده‌ام با حکمت تا بعضی از احکامی را که در آن اختلاف می‌کنید، از تورات بیان سازم. پس پرهیزگار شوید و مرا اطاعت کنید.»

خداوند در قرآن کریم به طور مستقیم و روشن می‌فرماید:

«وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا؛25

هیچ‌کس از اهل کتاب نیست؛ جز آنکه پیش از مرگ، به وی (عیسی(ع)) ایمان خواهد آورد و روز قیامت، او بر نیک و بد گواه خواهد بود.»

در حقیقت در زمان ظهور، ایمان به حضرت عیسی(ع)26 یکی از علائم رستاخیز بوده و هنگامی که خداوند او را به دنیا فرود آورد، تمام مسیحیان و یهودیان به او ایمان آورده و خود و معجزه‌هایش را قبل از آنکه از دنیا برود، می‌بیند. آن حضرت پس از معجزة فرود آمدنش از آسمان در دگرگونی اوضاع سیاسی و شورانیدن ملّت‌های غربی بر ضدّ حکومت‌هایشان، نقش مهم و اساسی خواهد داشت.

ترکان

در روایت‌ها از ترکان و نقش آنها در دوران ظهور، زیاد یاد شده است؛ امّا در اینکه ترک‌ها مشخّصاً چه کسانی هستند، وحدت نظر وجود ندارد. برخی از کارشناسان معتقدند:

منظور از ترک‌ها در روایات جنبش خجستة ظهور حضرت مهدی(عج)، روس‌ها و اطرافیان آنان از ملّت‌های اروپای شرقی هستند. آنان گرچه از لحاظ تاریخی مسیحی‌اند، ولی از ملّت‌های مستعمرة امپراطوری روم به شمار می‌روند. تا جایی که مدّعی وراثت آنها شده و شاهان خود را مانند آلمانی‌ها و غیر آنها، قیصر (سزار) نامیده‌اند.27

باید توجّه داشت که ترک‌های مورد نظر:

اوّل اینکه از قبیله‌های گوناگون منطقة شرق آسیا و اروپا هستند که در زبان روایات و تاریخ، به قبیله‌ها و ملّت‌های ترک نامیده شده‌اند و این نام علاوه بر ترک‌های «ترکیه» و ایران، شامل قبیله‌های «تاتار»، «مغول»، «بلغارستان»، «روسیه» و غیر آنان نیز می‌گردد؛

دوم اینکه مسیحیت، اخیراً به آنها سرایت نموده و اصالتاً در بین آنان رایج نبوده و از وضع آنان بدتر از ملّت‌های اروپای غربی است؛ چرا که مادّی‌گرایی شرک‌آمیز بر آنان چیره گشته و شاید به همین دلیل است که تسلیم نظریة کمونیسم مادّی‌گرا و الحادی شده و در برابر نفوذ آن مقاومت نکردند؛

سوم اینکه روایات مربوط به جنبش ترکان علیه مسلمانان، اگرچه پاره‌ای از آنها بر یورش ترک‌های مغول و تاخت و تاز آنها به سرزمین ما در قرن هفتم هجری منطبق می‌گردد، امّا برخی از روایات، حرکت‌های آنان را که به حوادث ظهور حضرت مهدی(عج) متصّل می‌گردد و همچنین همکاری آنها با رومیان علیه ما و اختلافشان با یکدیگر در همان زمان را بیان می‌کند. این ماجرا جز بر روس‌ها منطبق نگشته یا اینکه اگر قضیه به درازا کشیده شود بر وارثان دولت آنها از اقوامی که ریشه و تبار ترکی دارند - در روسیه و اروپای شرقی - منطبق است.28

از روایت‌هایی که به نقش ترکان در دورة ظهور اشاره شده است، می‌توان به روایت مربوط به رابطة سفیانی با ترک‌ها اشاره کرد. احتمالاً مراد از ترکان در روایت یادشده، همان روس‌ها هستند؛ زیرا سفیانی هم‌پیمان روم و یهود بوده و در روایت‌ها آمده است که حرکت سفیانی در منطقة «سوریه» و «اردن»، به دنبال سلطة ترکان بر سوریه پدپد می‌آید. از دیگر روایت‌ها، روایت مربوط به انقلاب «آذربایجان» در نبرد با ترکان می‌باشد. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند:

«آذربایجان برای ما لازم است. چیزی در مقابل آن یارای مقاومت ندارد و چون انقلاب‌گر ما قیام‌کند، به سوی او بشتابید؛ اگرچه با رفتن چهار دست و پا بر روی برف باشد.»29

احتمال دارد که منظور از ترکان در آن، روس‌ها باشند و اوّلین خروج آنها قبل از جنگ جهانی دوم و بعد از آن و قبل از نشانه‌های نزدیک ظهور و اشغال «آذربایجان» توسط آنان خواهد بود.

برخی دیگر از روایت‌ها مربوط به حملة مغولان است. از حضرت علی(ع) نقل شده است که فرمودند:

«گویا قومی را می‌بینیم که چهره‌هایشان همچون سپرهای چکّش‌خورده جلوه‌گر است. لباس‌های حریر و دیبا پوشیده و اسب‌های اصیل را یدک می‌کشند. در آنجا، چنان کشتار زیاد است که مجروحان از روی بدن کشتگان عبور می‌کنند و در آن کارزار، تعداد فراریان از اسیران کمتر است.» یکی از یاران عرض کرد: ای امیر مؤمنان! شما به علم غیب آگاهید؟ حضرت خندیدند و به آن مرد که از بنی‌کلب بود، فرمودند: «ای برادر کلبی! این علم غیب نیست؛ بلکه این یک نوع آگاهی است که از صاحب دانش رسول‌الله آموخته‌ام. علم غیب تنها علم رستاخیز و آنچه را که خداوند در آیه برشمرده است، می‌باشد... بنابراین علم غیبی که جز خدا کسی از آن آگاه نیست، همین است و غیر از آنچه گفته شد، علمی است که خداوند به پیامبرش آموخته، پیامبر مرا بر آن آگاه ساخت و در حقّ من دعا فرمود تا خداوند آن را در دل من جایگزین و درونم را از آن سرشار سازد.»30

دسته‌ای دیگر از این احادیث، روایت‌هایی است که ویرانی سرزمین ترکان را در اثر صاعقه و زلزله و جنگ می‌داند. مصداق عینی برخی از این روایت‌ها تاکنون به وقوع پیوسته است؛ چنانچه در ترکیة امروز نیز حوادثی، نظیر زلزله و جنگ به وقوع پیوسته که بیشتر آنها نیز بر اثر کثرت گناه است. سردمداران ترکیه که لائیک می‌باشند، قوانین بی‌مذهبی را در جامعه رواج می‌دهند و مسلمانان را نیز از اعمالی، مانند حجاب منع می‌کنند.

البتّه در تحریک عاملان دست‌نشانده در کشور ترکیه، استعمار

«انگلیس» نقش مهمّی داشت.

انگلیس پس از شکست در شیوه‌های استعماری کهن، به استعمار نامرئی روی آورد تا با انتخاب مهره‌های مناسب از سرزمین‌های مستعمره، بدون هزینه و زحمت به اهداف استعماری خود نائل آید. از این‌رو، برای اجرای مقاصد خویش با متلاشی نمودن نظام سیاسی ایران و ترکیه، آتاتورک را در ترکیه و رضاخان را در ایران برای استقرار نظام نوین به ظاهر مترقّی در نظر گرفت تا آن دو در رأس برنامه‌های خود اسلام را که همواره مانع اغراض استعماری غربیان بود، از سر راهشان بردارند. همان‌گونه که معروف است پیش از آن، گلادستون - وزیر امور خارجة انگلیس - در مجلس عوام گفته بود: تا قرآن در میان مسلمانان وجود دارد، ما نمی‌توانیم به اهداف استعماری خود درمناطق اسلامی برسیم و باید بساط قرآن را از جوامع اسلامی برچینیم.31

اسلام‌ستیزی جزو سیاست‌های لاینفکّ استعمار انگلیس است که همواره آن را توسط عوامل دست‌نشاندة خود در سرزمین‌های اسلامی اجرا کرده است. کشور ترکیه نیز با کمک عوامل داخلی - یعنی ترکان جوان - در جهت حذف اسلام گام برداشت.

انگلیس این سیاست را در جنگ جهانی اوّل و پس از فروپاشی عثمانی با سوءاستفاده از نقاط ضعف آن امپراطوری به دست مزدور خود، آتاتورک پیاده کرد. حذف اسلام در ترکیه با برنامه‌های دین‌ستیزانة نهضت ترکان جوان و آتاتورک تحقّق یافت.32

یهودیان

بسیاری از آیات قرآن بر قوم یهود دلالت دارد. اوّلین نتیجه‌ای که از آیات گرفته می‌شود، این است که تاریخ یهودیان بعد از حضرت موسی(ع) به این صورت خلاصه می‌شود که آنها در جامعه، فساد می‌نمایند تا وقتی که هنگام مجازات و عذابشان فرا رسد و خداوند افرادی را از سوی خود، برمی‌انگیزد تا بر آنان چیره شوند. سپس خداوند - بنا بر مصلحت‌هایی- یهودیان را بر آنان پیروز می‌گرداند و اموال و اولاد به آنها عطا نموده و طرفدارانشان را در جهان بیشتر می‌گرداند؛ امّا یهود از این اموال و یاران بهره‌برداری صحیح نمی‌نماید؛ بلکه سوءاستفاده نموده و دوباره بر روی زمین، فساد به بار می‌آورند. البتّه این‌بار علاوه بر فساد، گرفتار خوی تکبّر و برتری‌طلبی شده و خود را برتر از سایر مردم می‌پندارند و زمانی که وقت کیفرشان فرا رسد، خداوند بار دیگر آن قوم را بر آنان چیره ساخته وگوشمالی سخت‌تری به آنان می‌دهد؛ یعنی اوّلین کیفر یهودیان در برابر فسادشان در صدر اسلام، به دست مسلمانان انجام پذیرفته و آنگاه که مسلمانان از اسلام فاصله گرفتند، خداوند یهودیان را بر آنان چیره ساخت و در این مرحله برای دومین بار، یهودیان در زمین ایجاد فساد و طغیان نمودند و هر گاه مسلمانان دوباره به اسلام روی آوردند، زمان کیفر دوم فرا می‌رسد. کیفری که به دست مسلمانان انجام خواهد شد.

یهود و آشوب‌طلبی

تاریخ گذشته و حال یهودیان نشان می‌دهد که آنها همواره در پی آتش‌افروزی و عامل بسیاری از آشوب‌ها و جنگ‌ها بوده‌اند؛ امّا خداوند متعال وعدة خود را نسبت به مسلمانان و بشریت تحقّق بخشیده و مکر و حیلة یهود را باطل و نقشه‌هایشان را خنثی کرده و آتش جنگ آنان را فرونشانده است. بزرگترین آتش جنگ و آشوبی که آنان علیه مسلمانان برافروخته‌اند، همین مسئلة اشغال «فلسطین» است که به طور مستقیم در آن وارد شد‌ه‌اند؛ علاوه آنکه در اکثر کشورهای جهان، به طور غیر مستقیم آتش‌افروزی می‌کنند.

البتّه منظور ما از افراد فرصت‌طلب قوم یهود، صهیونیسم بین‌الملل می‌باشد؛ زیرا بسیاری از یهودیان، افکار و اعمال نژادپرستانة صهیونیسم را قبول ندارند.

مسئلة یهود در دنیای امروز، خصوصاً به شکلی که در آمریکا و اسرائیل جلوه‌گر شده، مسئلة تازه‌ای نیست و سوابق دیرینه‌ای دارد. شکّی نیست که این مسئله در دوران ما ابعاد بسیار وسیعی یافته و به اشکال بی‌سابقه و متنوّعی ظاهر شده است؛ امّا ریشه‌ها و عمل، بروز آن در تصویری که قرآن کریم از قوم یهود ارائه می‌دهد، قابل جست‌وجو است. بسیاری از خصایص و ویژگی‌هایی که قرآن کریم به قوم یهود نسبت می‌دهد، در جهان امروز به صورت مکاتب گوناگون فکری، فلسفی، سیاسی و اقتصادی درآمده و در قالب نظام‌های حکومتی و نهادها و سازمان‌های ملّی و بین‌المللی استقرار یافته است. شرایع الهی و تعالیم انبیاء(ع) در دوران کنونی، یا مسخ و تحریف شده یا به کلّی نفی و تکذیب گردیده است و دنیاپرستی و مادّی‌گرایی، در اشکال مختلف ساینتیسم، کاپیتالسم، سوسیالیسم، اومانیسم، لیبرالیسم و هزاران ایسم دیگر، جایگزین آن شده است.33

اعراب

روایت‌های بسیاری دربارة اعراب و اوضاع و احوال آنها و حکومت‌هایشان در زمان ظهور حضرت مهدی(عج) آمده است؛ از آن جمله، روایت‌های جنبش مصریان است که بیان می‌دارد برخی از یاران امام مهدی(عج) ‌از «مصر» می‌باشند.34 در کتاب «ارشاد» مفید و «غیبت» طبرسی از حسن بن جهم روایت کرده‌اند که:

مردی از امام موسی‌بن جعفر(ع) پرسید: فرج آل ‌محمّد کی فرا می‌رسد؟ حضرت فرمودند: «می‌خواهی مفصّل بیان کنم یا مجمل؟»

عرض کرد: به طور اجمال بفرمایید. امام فرمودند:

«هنگامی که پرچم‌های شهر قیس در مصر و پرچم‌های کنده در خراسان به حرکت درآمد، موقع فرج است.»35

روایت‌های دیگری نیز مصر را به عنوان پایگاه اندیشه و تبلیغات جهان اسلام بیان کرده و از آن، به عنوان پایگاه سخنرانی امام (منبر امام) یاد نموده است. در این میان، به فرمانروایان ظالم آنها اشاره کرده است که مردم را زیر سلطة جبّارانة خویش قرار می‌دهند.

اختلاف میان اعراب

روایت‌های دیگری نیز بر اختلاف میان اعراب در زمان ظهور اشاره دارد که منجر به نبرد میان بعضی از آنها می‌شود. از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمودند:

«حضرت قائم(ع) قیام نمی‌کند، مگر در حالی‌که ترسی شدید و فتنه و بلایی بر مردم فرا رسد و قبل از آن، گرفتار طاعون می‌شوند. آنگاه

شمشیر برنده میان اعراب حاکم می‌شود و اختلاف میان مردم و پراکندگی در دین و دگرگونی در حال آنان به وجود می‌آید؛ به گونه‌ای که هرکس در اثر مشاهدة درنده‌خویی موجود در میان برخی از مردم نسبت به بعضی دیگر وجود دارد، صبح و شام آرزوی مرگ می‌کند.»36

اوضاع عراق در زمان ظهور

از دیگر کشورهای عرب که در روایت‌ها تأکید زیادی بر آن شده است، کشور عراق است. بنابه روایت‌های نقل شده، اشغال عراق برای سفیانی، هدفی استراتژیک و فوری است که تأثیر ژرفی بر جهان اسلام می‌گذارد.

در بین روایت‌های مربوط به اعراب، در زمان نزدیک به ظهور و از عناوین عینی آنها در جهان امروز، کشورهای فلسطین، مصر و عراق هستند که امروزه در معرض تهاجم آمریکا، به عنوان رهبرال لیبرال دموکراسی، با عنوان مبارزه با تروریسم و دفاع از حقوق بشر، قرار گرفته‌اند؛ در حالی‌که جز قتل و غارت و توحّش برای سرزمین‌های اشغال شده، ارمغانی به بار نیامده است. حملة آمریکا به کشورهای منطقه تحت عنوان طرح «خاورمیانة بزرگ» را شاید در همین راستا بتوان ارزیابی کرد.

جنگ‌جهانی در زمان ظهور

روایت‌های بسیار زیادی بر وقوع جنگ جهانی نزدیک به ظهور حضرت مهدی(عج) دلالت دارد و بعید است بتوان آن را بر دو جنگ جهانی اوّل و دوم که در گذشته اتّفاق افتاده است، تطبیق داد؛ ‌زیرا خصوصیاتی که برای این جنگ در روایت‌ها ذکر شده است با اوصاف دو جنگ قبلی تفاوت زیادی دارد؛ به خصوص در تعداد قربانیان این جنگ و زمانش که نزدیک به ظهور خواهد بود.

حتّی از این روایت‌ها نیز استفاده می‌شود که این نبرد در همان سال ظهور یا بعد از آغاز نهضت مقدّس آن بزرگوار، به وقوع می‌پیوندد.

امام صادق(ع) به نقل از امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«نزدیک زمان قائم، دو نوع مرگ وجود دارد: مرگ سرخ و مرگ سفید و ملخ‌هایی که به رنگ خون بوده و گاه و بیگاه آشکار می‌شوند؛ امّا مرگ سرخ یعنی شمشیر و مرگ سفید، طاعون است.»37

همچنین امام باقر(ع) فرمودند:

«قائم(ع) قیام نمی‌کند؛ مگر در پی ترس و وحشت و زلزله‌ها و فتنه و آشوب و بلاهایی که مردم گرفتار آن می‌شوند. پیش از آن، گرفتار طاعون شده و بعد از آن، جنگ و خونریزی بین اعراب و ایجاد اختلاف بین مردم و پراکندگی در دینشان و دگرگونی در احوال آنان است؛ به گونه‌ای که در اثر مشاهدة به جان هم افتادن مردم و یکدیگر را خوردن، هر کس در صبح و شام، آرزوی مرگ می‌نماید.»38

بنابراین، مرض طاعون قبل از ترس شدیدی که همان درگیری و جنگ عمومی است، خواهد بود و اختلاف بین اعراب، بعد از طاعون می‌باشد. البتّه از این مطلب فهمیده می‌شود که برای اعراب، دوره‌ای سخت از لحاظ امنیتی، سیاسی و اقتصادی خواهد بود و ممکن است منظور از سال گرسنگی و قحطی - که در روایت‌های بعدی از امام صادق(ع) ‌نقل می‌شود - همین سال باشد. آنجا که فرمودند:

«ناگزیر قبل از قیام قائم، سالی خواهد بود که مردم در آن، از گرسنگی رنج می‌برند و ترس و وحشتی سخت در اثر کشتار، آنان را فرامی‌گیرد.»39

روایت بعدی دلالت دارد بر شدّت نبرد و جنگ که تا زمان صیحة آسمانی که در ماه مبارک رمضان نزدیک ظهور حضرت مهدی(عج) می‌باشد. از امام باقر(ع) نقل شده است که فرمودند:

«اهل شرق و غرب با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند. آری و اهل قبله نیز (مسلمانان) و مردم با ترس و وحشت طاقت‌فرسایی روبه‌رو خواهند شد و به همان حال به سر برده تا زمانی که منادی از آسمان ندا دهد... زمانی که بانگ می‌زند: کوچ کنید، کوچ.»

خسارت‌های وارده از جنگ

خسارت‌های این جنگ به‌ طور اساسی بر ملّت‌های غیر مسلمان وارد می‌شود و اهل شرق و غرب و اهل قبله با هم اختلاف پیدا می‌کنند.40 در این عبارت، اختلاف مسلمانان را بعد از اختلاف شرق و غرب بیان می‌کند. این اختلاف، نتیجة اختلافات شرق و غرب است. البتّه این امر در جنگ جهانی آینده طبیعی است؛ زیرا اهداف آن جنگ، مراکز حکومت کشورهای بزرگ و پایگاه‌های نظامی آنان خواهد بود و به طور غیرمستقیم، به مسلمانان هم سرایت می‌کند.

امام صادق(ع) فرمودند:

«این امر(جنگ) نخواهد بود؛ مگر اینکه دو سوم مردم از بین بروند.»

سؤال شد: وقتی دو سوم مردم از بین رفتند، چه کسی باقی می‌ماند؟

حضرت فرمودند: آیا دوست ندارید که در یک سوم باقی‌مانده باشید؟»41

این روایت‌ها نشان می‌دهد که جنگ‌های زیادی در مناطق مختلف روی می‌دهد؛ امّا زمان آن جنگ بزرگ - بنابر آنچه از روایات استفاده می‌شود - بسیار نزدیک به ظهور حضرت مهدی(عج) می‌باشد.

آزادسازی «حجاز» به دست آن حضرت، در اثنای همین جنگ می‌باشد. جنگ بعد از فتح عراق پایان می‌پذیرد و نبرد با روس‌ها یا بقایای آنها، بعد از جنگ جهانی خواهد بود؛ زیرا در روایات آمده است که نخستین نیرویی را که حضرت تدارک می‌بیند، برای نبرد با ترکان است. آنها را به نبرد با ترکان (روس‌ها) اعزام نموده تا ترکان را نابود کنند.

ایرانیان، زمینه‌سازان ظهور

در بسیاری از روایات مربوط به حضرت مهدی(عج)، از ایرانیان به عنوان زمینه‌سازان قیام آن حضرت یاد شده است. بسیاری از یاران آن حضرت از ایرانیان هستند. روایت‌هایی که دربارة ایرانیان آمده، تحت این عناوین هستند: طرفداران سلمان فارسی، اهل مشرق‌زمین، اهل «خراسان»، یاران درفش‌های سیاه، فارسیان، سرخ‌رویان، فرزندان سرخ‌رویان، اهل «قم» و اهل «طالقان».42

در روایتی از پیامبر(ص) ایرانیان به شیران بی‌فرار تشبیه شده‌اند و در روایتی دیگر، حضرت می‌فرمایند:

«امشب خواب دیدم گوسفندانی سیاه، پشت سرم در حرکتند. سپس گوسفندان سفیدی به آنها پیوستند؛ به طوری‌که دیگر گوسفندان سیاه را ندیدم. فرشتة وحی تعبیر این خواب را چنین بیان کرد که این گوسفندان سیاه، اعراب هستند که از شما پیروی می‌کنند و گوسفندان سفید، عجم هستند که از شما پیروی می‌کنند و آن‌قدر تعداد آنان زیاد می‌شود که عرب‌ها در بین آنها دیده نمی‌شوند و به شمار نمی‌آیند.»43

مطالب مهمّی دربارة ایرانیان وجود دارد. بحث از ایرانیان و زمینه‌سازی آنها برای ظهور حضرت مهدی(عج) است. کلیّة منابع روایی شیعه و سنّی، پیرامون حضرت مهدی(عج) اتّفاق نظر دارند که آن بزرگوار بعد از نهضتی مقدّماتی - که برایش به وجود می‌آید - ظهور می‌کند و یاران درفش‌های سیاه، همان ایرانیان هستند که زمینه‌ساز حکومت آن حضرت و آماده‌کنندة مقدّمات فرمانروایی ایشان می‌باشند. در این روایت‌ها، اتّفاق نظر وجود دارد که دو شخصیت وعده داده شده؛ یعنی سیّد خراسانی44 و یاور او، شعیب بن صالح، هر دو ایرانی هستند. امام موسی کاظم(ع) فرمودند:

«مردی از اهل قم، مردم را دعوت به حق خواهد کرد. جمعی با او جمع می‌شوند که در محکمی، مانند پاره‌های آهن هستند. نه بادهای وزنده ایشان را بلغزاند و نه از جنگ خسته می‌شوند و نه در ایشان ترسی هست. بر خدا توکّل می‌کنند و عاقبت برای متّقین است.»45

انقلاب اسلامی ایران

در عصر حاضر،‌ مصداق این روایت (مردی از اهل قم)، امام خمینی(ره) می‌باشد که با ایجاد انقلاب اسلامی در ایران، تحوّلی جدید به وجود آورد و همة‌ معادلات سیاسی جهان را بر هم زد و منظور از مردمی که ایمانشان به محکمی پاره‌های آهن است؛ همین مردم مخلص و بسیجیان جان بر کف هستند که تا آخرین قطرة خون خود در برابر بیگانگان ایستادند. کسانی که به استناد برخی از روایت‌ها، یاوران انقلاب پیش از حکومت حضرت مهدی(ع) می‌باشند.46

وقوع انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، خطّ بطلان بر افکار باطلی کشید که هر نوع مبارزه و حضور جدّی در صحنه را، برای تحقّق حکومت اسلامی نفی می‌کردند.

آنان از احادیث تقیّه، چنین برداشت کرده‌اند که تا فرا رسیدن ظهور حضرت حجّت(ع)، باید تقیّه نمود.

مشروعیت قیام‌های قبل از ظهور

پس از بررسی روایات، نتیجه می‌گیریم که نمی‌توان مشروعیت قیام و حکومت در عصر غیبت را زیر سؤال برد. روایات، قیام‌هایی را ممنوع و محکوم به شکست می‌دانند که از شرایط لازم برخوردار نبوده و به خاطر اغراض و اهداف فاسد و هواهای نفسانی انجام می‌شود.

از این‌رو، اگر قیامی با شرایط بیان شده در شرع، زیر نظر امام عادل (فقیه جامع الشّرایط) انجام پذیرد و اهداف و اغراض آن نیز الهی و معنوی باشد، زمینه‌ساز قیام حضرت مهدی(عج) خواهد بود. مصداق عینی این حرکت الهی، انقلاب شکوهمند اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) می‌باشد.

امام صادق(ع) فرمودند:

«ای ابوبصیر! امّت پیامبر(ص) تا زمانی که خاندان فلان (بنی عبّاس) بر مسند حکومت باشند، هیچگاه به گشایشی نخواهد رسید تا آنکه

فرمانروایی آنان منقرض شود، آنگاه خداوند آن را به مردی از اهل بیت(ع) ارزانی می‌دارد که روش او بر اساس تقوا و عمل وی، هدایتگر مردم است. در مقام قضاوت و حکم بر مردم، اهل رشوه نیست، به خدا سوگند! من نام او و نام پدرش را می‌دانم. آنگاه آن مرد تنومند و کوتاه‌اندام که دارای علامت خال بر صورت و دو نشانة دیگر بر پوست بدن است، می‌آید. او پیشوای عادلی است که حافظ و نگهبان آنچه در نزد او به ودیعه گذاشته شده است، می‌باشد. دنیا را پر از عدل و داد می‌نماید؛ آن‌گونه که بدکاران آن را پر از ظلم و جور کرده‌اند.»47.

پی‌نوشت ها: