پرسش و پاسخ: آثار بحث از مهدویّت

چه آثار و فوایدی بر بحث از مهدویت در این زمان، مترتّب است؟

برخی بر این گمانند که طرح و بررسی موضوع مهدویت در این زمان، امری بی‌فایده است؛ زیرا این موضوع مربوط به آیندة بشریت است و آینده و اتّفاقات آن، امری است مجمل و مبهم؛ امّا وظیفة ما این است که به تکالیف خود در عصر و زمان خود عمل کنیم؛ زیرا هر عصر و زمانی مقتضیات خود را می‌طلبد.1

پاسخ: بحث از مهدویت در این عصر و زمان آثار و فوایدی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. آرمان قیام و انقلاب مهدی(عج) یک فلسفة بزرگ اجتماعی، اسلامی است. این آرمان بزرگ گذشته از اینکه الهام‌بخش ایده و راه‏گشای به سوی آینده است، معبر بسیار مناسبی است برای شناخت آرمان‏های اسلامی؛2

2. نوید به برپایی حکومتی جهانی و اسلامی، ارکان و عناصر مختلفی دارد که برخی فلسفی و جهانی بوده و جزئی از جهان‌بینی اسلامی است و برخی فرهنگی و تربیتی بوده، برخی سیاسی است، برخی اقتصادی و برخی اجتماعی است و نیز انسانی یا انسانی، طبیعی می‏باشد.3

انسان می‏تواند با الگوپذیری از برنامه‏های جامع و فراگیر حضرت در عصر ظهور، به آرمان‏های واقعی اسلام نزدیک شود؛

3. در طول تاریخ و در سطح جهان، انقلاب‏های گوناگون فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و... صورت گرفته است؛ ولی اکثر این انقلاب‏ها یا در شروع موفّق نبوده یا اینکه در مواجهه با مشکلات فراوان و مقابله با دشمنان خود نتوانسته‌اند دوام بیاورند... و تنها نگاه سبزی که شیعه به مهدویت دارد، می‏تواند با ایجاد روحیة امید در جامعه، مردم را از ناامیدی و یأس برهاند. شیعه معتقد به امام زمانی زنده و حاضر و ناظر بر اعمال خود است که او را در مواقع حسّاس کمک‌کار خواهد بود. این اعتقاد، از جهت روانشناسی، آثار عمیقی را در روحیة شیعیان خواهد گذاشت؛

4. از آن جهت که وقت تشکیل حکومت امام زمان(عج) مشخّص نیست و هر لحظه می‏تواند زمان ظهور باشد. لذا وظیفه داریم که نظری به مباحث مهدویت و ظهور کرده و خصوصیات عصر ظهور و وظایف خود در آن عصر را بدانیم؛

5. رسیدن به حکومت جهانی توحیدی در عصر ظهور، شرایطی دارد که برخی از آنها به دست خود بشر حاصل می‏گردد؛ از آن جمله، رسیدن بشر به تکامل همه‌جانبه و رسیدن به سطح عالی فکری است؛ لذا بر ماست که آرمان‏های اصیل اسلامی در عصر ظهور را بدانیم تا بتوانیم هر چه بهتر در نزدیک شدن آن سهیم بوده و زمینه‌ساز ظهور حضرت باشیم؛

6. بحث از مهدویت، تنها بحث از اموری نیست که مربوط به آیندة بشریت باشد؛ بلکه بحث از امامت و مهدویت است؛ بحث از اینکه در هر زمانی، باید امام معصومی موجود باشد؛ خواه حاضر و مشهود و خواه غایب و پنهان، تا حجّت‏ها و بیّنات خداوند باطل نگردد. لذا در روایات اسلامی از رسول خدا(ص) می‏خوانیم:

«مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْ‏ إِمَامَ‏ زَمَانِهِ‏ مَاتَ‏ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛4

هر کس بمیرد و پیشوای زمان خود را نشناسد، مرده است از نوع مردن زمان جاهلیت.»

بحث از مهدویت، بحث از غیبت و فلسفة آن و آثار و برکات وجود امام در این عصر غیبت است.

بنابراین بحث از مهدویت از وظایف و تکالیف شیعه در عصر غیبت است.5

فلسفة حكومت عدل جهاني

ضرورت برپايي حكومت عدل جهاني از راه فطرت، چگونه قابل تببين است؟

ايمان به حتميت ظهور منجي عالم در فكر عموم انسان‌ها وجود دارد. منشأ اين فكر يك رشته اصول قوي و متين است كه از سرشت و فطرت اصيل انساني سرچشمه گرفته است؛ زيرا بشر فطرتاً طالب رسيدن به كمال، در تمام زمينه‌هاي مربوط به خود بوده و او مي‌داند كه اين كمال، تنها در ساية حكومت عدل توحيدي تحقّق مي‌يابد.

شهيد صدر(ره) مي‌فرمايد:

اعتقاد به مهدي(عج) تنها نشانة يك باور اسلامي با رنگ خاصّ ديني نيست؛ بلكه افزون بر آن، عنواني است بر خواسته‌ها و آرزوهاي همة انسان‌ها با كيش‌ها و مذاهب گوناگون و نيز بازده الهام فطري مردم است كه با همة اختلاف‌هايشان در عقيده و مذهب، دريافته‌اند كه براي انسانيت‌ در روي زمين، روز موعودي خواهد بود كه با فرا رسيدن آن، هدف نهايي و مقصد بزرگ رسالت‌هاي آسماني تحقّق مي‌يابد... .6

برهان فطرت را با بيان‌هاي مختلف، مي‌توان تبيين نمود:

بيان اوّل

الف. انسان در درون خود، ميل به حكومت عدل جهاني توحيدي را احساس مي‌كند؛

ب. اين حكومت بايد موجود شود؛ زيرا ميل و كشش دروني از امور ذات‌الاضافه است كه بدون مضاف‌اليه امكان‌پذير نيست؛

ج. مصداق كامل آن، حكومت حضرت مهدي(عج) است.

نتيجه: حكومت عدل جهاني ضرورت دارد.

بيان دوم

الف. انسان با قطع اميد از وضعيت موجود جهان، احساس نوعي اميد به حكومتي برتر دارد؛

ب. وجود چنين اميدي دليل بر تحقّق آن در عالم خواهد بود.

نتيجه: حكومت عدل جهاني ضرورت دارد.

بيان سوم

الف. انسان فطرتاً از ظلم متنفّر است؛

ب. انسان طبیعتاً، نابودی آنچه را که از آن متنفّر است، می‌خواهد؛

ج. بشر، خود به تنهايي قادر بر اين عمل نيست.

نتيجه: برپايي حكومتي كه در آن، اثري از ظلم نباشد، ضرورت دارد.7

آيا عدالت‌خواهي فطري است؟

در بين صاحب‌نظران بحث است كه آيا ميل به عدالت با قطع نظر از منافع شخصي انسان، فطري است و در نهاد انسان وجود دارد يا خير؟

اسلام معتقد است كه در نهاد بشر، عدالت‌خواهي وجود دارد؛ گرچه منافعش را نيز تأمين نكند. اگر بشر خوب تربيت شود، به جايي مي‌رسد كه خودش واقعاً عدالت‌خواه مي‌شود. براي اثبات اين مطلب مي‌توانيم مواردي را عرضه كنيم كه افرادي عادل و عدالت‌خواه بوده‌اند؛ در حالي كه منافعشان هم ايجاب نمي‌كرده است؛ ولي عدالت، ايده و هدف و آرزويشان بوده است؛ بلكه عدالت را در حدّ يك محبوب دوست داشته و خودشان را فداي راه عدالت كرده‌اند.

در مقابل، اكثر فيلسوفان اروپا معتقدند كه در نهاد بشر، چنين قوّه و نيرويي اساساً وجود ندارد و همين فكر است كه دنيا را به آتش جنگ سوق داده و مي‌دهد. آنان معتقدند كه عدالت، اختراع مردان زبون است؛ زيرا مردان ضعيف و زبون وقتي در مقابل افراد قوي قرار گرفتند، به دلیل آنکه امکان مبارزه نداشتند، كلمة عدالت را اختراع كردند كه عدالت خوب است و انسان بايد عادل باشد؛ امّا زمانی که همين شخص طرفدار عدالت، زورمند شد، همان كاري را خواهد كرد كه آنها زورمند سابق مي‌كرد.

نيچه، فيلسوف معروف آلماني مي‌نويسد:

چقدر زياد اتّفاق افتاده است كه من خنديده‌ام، وقتي ديده‌ام ضُعفا دم از عدالت و عدالت‌خواهي مي‌زنند. نگاه مي‌كنم، مي‌بينم اينها كه مي‌گويند عدالت، چون چنگال ندارند. مي‌گويم: اي بيچاره! تو اگر چنگال مي‌داشتي، هرگز چنين حرفي را نمي‌زدني.

اين گروه خود نيز بر دو دسته‌اند؛ يك دسته مي‌گويند: نباید به دنبال عدالت به عنوان يك آرزو رفت؛ بلكه بايد به دنبال قوّت و نيرو رفت و گروهي ديگر معتقدند كه به دنبال عدالت بايد رفت، از آن جهت كه منافع فرد در آن است؛ نه از جهت مطلوبيت ذاتي آن.

برتراند راسل از جملة این اندیشمندان است.

ولي از همة اين اقوال كه بگذريم، هنگامي كه به فطرت خود باز مي‌گرديم، درمي‌يابيم كه موضوع عدالت‌خواهي از امور فطري بشر است.

فطري بودن عدالت‌خواهي را از چند راه مي‌توان به اثبات رسانيد:

1 . درون‌كاوي و مطالعة حالات رواني؛ زيرا گرايش‌هاي فطري، از نهاد روح و جان انسان سرچشمه گرفته و از پديده‌هاي رواني اوست.

2. رجوع به آراي روانشناسان كه به فعّاليت‌هاي رواني و رفتارهايي كه نمودار آنها است، مي‌پردازيم.8

پی‌نوشت‌ها: