تهدیدات علیهِ امنیت زیست‌محیطی (بخش1)

محمّد حسین احمرلویی

از جمله برترین نیازهای اساسی هر فرد در طول حیات مادّی و معنوی، ایمن بودن و نداشتن ترس از بروز خطر و بلایای طبیعی و غیرطبیعی است.1 امنیت در زندگی بشر یک پدیدة حیاتی است که بدون آن، ادامة حیات با دشواری‌های جدّی روبه‌رو خواهد بود. از طرفی امنیت یکی از اهداف مهمّ نظام‌های سیاسی بوده و تأمین آن وظیفة هر حکومتی است.2

از نظر لغوی، امنیت در فارسی به مفهوم ایمنی، آرامش و آسودگی است.3 «فرهنگ انگلیسی به فارسی آریان‌پور»، واژة امنیت را ایمنی، مصونیت، خاطرجمعی، تأمین و وثیقه ترجمه کرده است.4 البتّه چیستی امنیت از سوی تحلیل‌گران روابط بین‌الملل، بعد از جنگ سرد مورد پرسش واقع شد. برخی نبود امکان جمع میان تعاریف امنیت را مطرح می‌نمایند.5

از آنجا که امنیت یک وضعیت چندلایه و پیچیده‌ای از مجموعة آسیب‌پذیری‌ها، تهدیدات و نابسامانی‌های داخلی همراه با ابعاد خارجی‌شان است، بنابراین یک الگوی چند وجهی بر فضای امنیت مسلّط است و باید زمینه‌های انسانی، اقتصادی و اجتماعی را جزء جدا نشدنی امنیت فرض نمود. پدیده‌هایی نظیر محرومیت، توزیع امکانات، فرصت‌ها و مصادیق توسعة اقتصادی، ظرفیت نهادهای اجرایی و... باید به عنوان اتّفاقات و شاخص‌هایی شناخته شوند که می‌توانند به نحوی، به مسئلة ثبات مرتبط باشند یا اینکه شرایط بی‌ثباتی را در جامعه ایجاد نمایند.6 همچنین امنیت تا حدودی موضوعی احساسی و ذهنی است و نسبت به میزان قدرت و موقعیت جغرافیایی و شرایط ژئوپلتیکی کشورها متغیّر است.7

امنیت ملّی

هرچند کلمات ملّی و امنیت ملّی کلماتی قدیمی هستند، ولی ترکیب آنها یک پدیدة جدید محسوب می‌شود. واژة امنیت ملّی مانند دیگر مفاهیم علوم انسانی، دارای مفاهیمی متعدّد، مبهم و پیچیده‌ است که ریشه در برداشت متفاوت افراد، گروه‌ها و کشورها از این مفهوم دارد. امنیت ملّی را می‌توان مجموعه شرایط و امکانات پویایی دانست که تحقّق نیازهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را میسّر می‌سازد. این شرایط ناشی از وضع جغرافیای سیاسی، ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یک جامعه و بالأخره جایگاه آن در نظام بین‌الملل است.8 همچنین امنیت ملّی توانایی یک ملّت برای پیگیری

موفّقیت‌آمیز منافع ملّی خود، در هر جای دنیا، به همان‌گونه‌ای که خودش آن را می‌بیند، است. امنیت ملّی را می‌توان شامل سیاست دفاع ملّی و اقدامات غیرنظامی دولت برای تضمین ظرفیت بقای خود، به منظور اعمال نفوذ و دست‌یابی به اهداف داخلی و بین‌المللی دانست.9 اهمّیت امنیت از دیدگاه امام علی(ع) به گونه‌ای است که مناطق فاقد امنیت از دیدگاه ایشان، بدترین مناطق معرفی می‌شود.

محیط زیست

به محیط اطراف که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با ما در ارتباط است، محیط زیست گفته می‌شود.10 محیط زیست شامل سه بخش زیر است:

الف) محیط زیست طبیعی: محیط زیست طبیعی ساختة دست بشر نیست و شامل عوامل جاندار و بی‌جان است؛

ب) محیط زیست اجتماعی: محیط زیست اجتماعی، محیطی است که در آن زندگی می‌کنیم؛

ج) محیط زیست انسان‌ساخت: محیط زیست انسان‌ساخت (مثل زمین کشاورزی) به محیطی گفته می‌شود که با توجّه به نیازهای انسان، به دست انسان ساخته شده است.

کرة زمین از هواکره (اتمسفر)، آب‌کره (هیدروسفر) و خاک‌کره (لیتوسفر) تشکیل شده است. به بیان ساده، محیط زیست به صورت محیط پیرامون ما تعریف می‌شود و شامل هوا، آب و خاک است که دربرگیرندة منابع حیات‌بخش زمین است. هواکره مخلوطی از گازها است که از سطح زمین به بالا توسعه دارد. آب‌کره شامل اقیانوس‌ها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، مرداب‌ها و آب‌های کم‌عمق زیرزمینی است که با آب‌های سطحی مخلوط می‌شود. لیتوسفر به لایه‌های خاکی گفته می‌شود که قشر مرکزی زمین را پوشانده است. به لایة نازکی که دور زمین را پوشانده و از هواکره و خاک‌کرة مجاور سطح زمین، همراه با آب‌کره تشکیل شده است، بیوسفر گفته می‌شود که در داخل آن، انواع مختلف حیات، از جمله انسان وجود دارد.

موادّ حیات‌بخش در فرم گازها، مایع و جامد در بیوسفر گردش کرده و حیات را برای جانداران ممکن می‌سازند. زندگی و بقای انسان‌ها یا به عبارتی امنیت انسان‌ها، به بیوسفر بستگی دارد. از آغاز زندگی، بیوسفر موادّ زاید حیات جانداران را گرفته و تبدیل کرده است. در حالت عادّی برای هر عمل طبیعی آلودگی‌زا یا به عبارتی برای هر تغییر ناخوشایند فیزیکی، شیمیایی یا زیستی، شاخص‌های طبیعت و برای هر حادثه‌ای که کمیت و کیفیت محیط زیست را خراب می‌کند، فرآیندهای طبیعی دیگری وجود دارند که کمیت و کیفیت اوّلیه را به محیط بازمی‌گرداند.11 منابع موجود در بیوسفر، به طور کلّی به دو دستة تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر تقسیم‌بندی می‌شوند. منابع تجدیدپذیر به آن دسته از منابع گفته می‌شود که فرآیندهای طبیعی موجود در طبیعت، قابلیت احیای آنها را داشته و دارای چرخة طبیعی هستند.

منابع تجدیدناپذیر مثل یک معدن آلومینیوم، منابعی هستند که محیط زیست قادر به احیای آنها نبوده یا تجدید آنها به سال‌های بسیار طولانی نیاز دارد.12

یکی از اهمّیت‌های محیط زیست برای کشورها، از بعد نظامی است. اجزای محیط زیست، کاربرد زیادی در عملیات و طرح‌های نظامی، به‌ویژه به عنوان موانع طبیعی در عملیات پدافندی داشته و عامل برترساز بوده است؛ به عنوان نمونه، منابع آب‌های سطحی، اعّم از رودها، نهرها، ترعه‌ها، کانال‌ها، دریاچه‌ها، مرداب‌ها و آبگیرها در طول تاریخ به روش‌های متفاوتی در عملیات نظامی، اعّم از آفندی یا پدافندی در نقش مانع به صورت مستقل یا ترکیب با سایر موانع طبیعی و مصنوعی (مثل ایجاد سیلاب مصنوعی، غرقاب کردن اراضی، گل‌آلود کردن، اختلال در تدارک آب شیرین و...) به کار گرفته شده است. عنصر آب، به عنوان یک عامل برترساز توان رزمی، برای استفاده در عملیات پدافندی گزینة مؤثّر است. عوارض آبی حتّی بدون ایجاد هر نوع تغییر یا اقدامات مهندسی و بستر طبیعی خود و نه در سطح کلّی منطقة عملیات، مورد استفاده قرار می‌گیرند. دلایل عمده‌ای که کاربرد آب در عملیات نظامی را به عنوان یک عامل برترساز، توجیه‌پذیر می‌سازند، عبارتند از: فراوانی، در دسترس بودن، ارزانی و مقرون‌به صرفه‌بودن، تجدیدپذیر بودن، سهولت بهره‌برداری، کم‌صدا بودن در حین به‌کارگیری (مناسب در غافل‌گیری و عملیات فریب)، متّکی نبودن به منابع خارجی و مصونیت در برابر تحریم‌ها، نیاز نداشتن به فناوری وارداتی و تجهیزات پیشرفته، بی‌نیازی به نفرات فراوان، چندمنظوره بودن کاربرد، احیا و آبادی اراضی بایر، ایجاد عواید و امکان برگشت سرمایه، سازگاری با محیط زیست و... . همچنین با پیدایش ملاحظات جدید ژئوپلتیکی و ژئواکونومیکی در عرصة سیاست جهانی در مورد آب، تأثیر و اهمّیت انکارناپذیر این عنصر محیط زیستی در منافع ملّی کشورها، به ویژه در مناطق بحران‌خیز، بیشتر عیان می‌گردد.13 البتّه تاریخ نظامی بیانگر کاربرد گستردة عناصر محیط زیست در عملیات‌های نظامی برای تأمین امنیت ملّی کشورها است که تنها به عنصر آب، به عنوان نمونه اشاره شد.

برای نشان دادن اهمّیت محیط زیست، به ویژه در جدار مرزها، باید اشاره کرد که یکی از اهداف حملة 1980م. «عراق» به «ایران»، با هدف برقراری اقتدار کامل بر آب‌راه راهبردی و تجاری «اروندرود» که دو کشور را از یکدیگر جدا می‌کند، صورت گرفت.14 همچنین مسائلی چون ماهی‌گیری و آب شیرین در روابط بین برخی از کشورها، به مثابه موضوعی جنجال‌برانگیز، طرح گردیده است. در این میان، آب شیرین دارای اولویتی چشم‌گیر است که به مثابه بحران امنیتی بسیاری از کشورها از آن یاد می‌شود تا آنجا که برخی از امکان تبدیل شدن آب به یک ابزار فشار در دست برخی از قدرت‌ها، برای ایجاد تغییرات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، سخن گفته‌اند.

با توجّه به مناطقی، چون «خاورمیانه»، «آفریقا» و «آسیای مرکزی»، هر دو نوع تلقّی امنیتی مستقیم و غیرمستقیم در موضوع آب، وجود دارد. موضوع دست‌یابی به منابع غذایی موجود در دریاها با تأکید بر ماهی‌ها نیز حکایت از منازعات جدّی بین کشورها دارد؛ از جمله می‌توان به جنگ کود وار (Code war) بین «انگلستان» و «ایسلند» در سال 1972-1973م. اشاره کرد که با توجّه به همین بعد زیست‌محیطی، قابل تفسیر است.15

در حالت طبیعی انواع مختلف حیات با محیط زیست در حالت تعادلند و نظام‌هایی طبیعی در بیوسفر وجود دارند (به عنوان مثال، چرخة آب در طبیعت) که این تعادل را برقرار و حفظ می‌کنند و اگر به هر دلیلی این تعادل به‌هم بخورد، امنیت غذایی، بهداشتی، سلامتی و به طور خلاصه، بقای انسان تهدید می‌گردد. این تهدید می‌تواند به صورت عمدی و غیرعمدی صورت گرفته و در سیستم طبیعی محیط زیست اختلال ایجاد نماید. هرچند آلودگی هوا توسط خودروها و صنایع، آلودگی آب توسط نفت‌کش‌ها و فاضلاب‌های صنعتی، آلودگی خاک توسط زباله‌های انسانی و صنعتی را می‌توان از نمونه تهدیدهای غیرعمدی محیط زیست به حساب آورد، امّا در تهدیدهای عمدی، مزیت ژئواکونومیکی، کشورهای هدف را نشانه می‌رود و این قابلیت برای دولت‌ها و تروریست‌ها وجود دارد که با مطالعة نظام‌های طبیعی تعادل‌بخش بیوسفر (که اغلب وجوه مشترکی از این نظر در محیط زیست کشورهای مختلف وجود دارد)‌، بتوانند عوامل برهم زنندة این نظام‌ها را کشف کرده و با برنامه‌ریزی و بر‌هم زدن بخشی از این تعادل، امنیت زیست‌محیطی را به صورت محلّی، منطقه‌ای و حتّی شاید در آینده به صورت جهانی، تهدید نمایند. این توانایی وجود دارد که دولت‌ها ابتدا با مطالعه و شناسایی و سپس با دستکاری در چرخه‌های محیط زیست کشورهای هدف، بتوانند نظام طبیعی محیط زیست را مختل و با تضعیف امنیت زیست محیطی، شرایط را برای وقوع بحران‌های اقتصادی، سیاسی و حتّی نظامی برای کشورهای هدف در یک بازة زمانی، فراهم نمایند و برای تحقّق بخشی از اهداف خود در حوزة جانداران، از حملات بیوتروریستی استفاده کنند.

امنیت زیست محیطی

موضوعات امنیتی را می‌توان به دو دستة سنّتی و غیرسنّتی تفکیک و چنین ادّعا نمود که مسائل سنّتی، از قبیل ناسیونالیسم، قومیت، تولید و تکثیر سلاح‌های کشتار جمعی، ثبات نظامی، سیاسی و منطقه‌ای و... در معاملات امنیتی در قیاس با مسائل غیرسنّتی امنیت، از قبیل مسائل زیست محیطی، وضعیت اقتصادی، سازمان‌های جنایی فراملّی و چند ملّیتی، مهاجرت‌های گسترده و... از اهمّیت کمتری برخوردار هستند. در میان تهدیدات غیرسنّتی، مسائل زیست‌محیطی، با توجّه به گستره و تأثیرش، توجّه بسیاری از اندیشه‌گران را به خود معطوف داشته است.16 بوزان، امنیت نظامی، امنیت اجتماعی، امنیت سیاسی و امنیت اقتصادی را تابعی از امنیت ملّی دانسته و امنیت زیست‌محیطی را نیز به آنها اضافه کرده و آن را ناظر بر حفظ محیط کلّی جهانی، به عنوان سیستم پشتیبانی ضروری که تمام حیات بشر به آن متّکی است، تعریف می‌کند.17

با روند رو به گسترش تغییر و تحوّل جهانی در حوزه‌های مختلف سیاسی، برقراری امنیت فراگیر، با تعابیر جدید پیوند خورده است. در سال 1980م. مشخّص گردید که امنیت فقط به معنی جلوگیری از حملة نظامی نیست؛ بلکه ابعاد دیگر اقتصادی و زیست‌محیطی را نیز در بر خواهد گرفت. حادثة راکت هسته‌ای «چرنوبیل» در سال 1986م. و مناقشات روزافزون به دست آوردن ذخایر ارزشمند انرژی، سبب تغییر این دیدگاه شده است. برای اوّلین‌بار در سال 1990م. عبارت امنیت فراگیر در معاهدات امنیتی، پذیرفته شد. آلوده کردن محیط زیست، تغییرات آب و هوایی، کمبود آب و حوادث غیرمترقّبة طبیعی در توسعة سیاسی و اقتصادی تأثیرگذار بوده و می‌تواند تأثیرات فاجعه‌باری بر جامعه داشته باشد. حوادث زیست‌محیطی با منشأ تغییرات آب و هوایی می‌تواند گرسنگی، فقر و ناآرامی‌های اجتماعی گسترده ایجاد نماید. بروز ناآرامی در یک منطقه، می‌تواند سبب گسترش آن به کشورهای هم‌جوار گردد.18 هرچند تغییر مفهوم امنیت ملّی برای سازمان‌های امنیتی (به معنی فراگیر شدن امنیت) می‌تواند تا اندازه‌ای، محدودیت‌هایی برای ملّت‌ها ایجاد نماید، ولی تأمین امنیت جزو مهم‌ترین وظایف دولت‌هاست. این وظیفة خطیر، امروزه به سازمان‌های اطّلاعاتی، امنیتی سپرده شده است تا بتوانند با تروریسم، افراط‌گرایی و... مبارزه نمایند که در این میان، بیوتروریسمی که محیط زیست را هدف قرار می‌دهد نیز، اهمّیت خاصّی پیدا می‌کند.

پی‌نوشت‌ها: