تاریخچة کنترل جمعیت

قدمت بیش از 4000 سالة مدیریت جمعیت

بحث کنترل موالید و تناسب فرزندان با شرایط زندگی، سابقه‌ای طولانی در تاریخ بشر دارد. یافته‌های تاریخی موجود، سابقة کنترل موالید را به 4000 هزار سال پیش در «مصر»، می‌رساند.

همواره بحث از جمعیت، ازدیاد یا کاهش و کنترل آن و نیز تنظیم خانواده، در طول تاریخ در عرصه‌های علمی و مباحث نظری و عملی، از جمله مباحث جذّاب و جدالی بوده است. حدّاقل قدمت این بحث را می‌توان به زمان افلاطون برگرداند؛ آنجا که وی در کتاب مشهور «جمهور» خود، این بحث را این‌گونه مطرح کرده است که وقتی یک گروه نخبة حاکم بخواهد جامعه را هدایت کند، باید به مقولة جمعیت توجّه نماید: ... که هدف آنها حفظ میانگین جمعیت باشد... همواره موارد بسیار دیگری نیز وجود دارد که باید مدّ نظر قرار گیرد؛ مواردی نظیر آثار جنگ‌ها و بیماری‌ها و موارد مشابه که دولت می‌تواند با کمک آنها تا حدّ امکان از بزرگ شدن یا کوچک شدن بیش از اندازة جمعیت جلوگیری کند.1

همچنین برای حکومت‌ها، حاکمان و سیاست‌مداران، موضوع جمعیت همواره به عنوان موضوعی راهبردی و استراتژیک مطرح بوده است.

بیان نظریه‌های بنیان‌گذاشته شده بر سیاست جمعیتی از سوی دانشمندان و اجرای آن به دست زمامداران در دوره‌ها و زمان‌های گوناگون تاریخی، بیانگر وجود چنین تفکّر و سیاستی از گذشته‌های بسیار دور بوده است.

دیدگاه‌های جمعیتی افلاطون و ارسطو

افلاطون (427-347ق.م) و ارسطو (384-322ق.م) عقیده داشتند که شمار مردم، نه آن‌قدر اندک باشد که استقلال سیاسی و اقتصادی جامعه را به خطر اندازد و نه آن اندازه زیاد که اصول حکومت دمکراتیک

کشور را متزلزل کند.2

آگوست {اغسطس (63ق.م-14م.)} امپراطور «روم باستان»، از نخستین کسانی بود که در تاریخ اصول، یک سیاست جمعیتی را برای تشویق و افزایش جمعیت به وجود آورد (مانند امتیازات مالیاتی و تسهیلات ازدواج و همچنین محدودیت‌هایی در زمینة طلاق، ممنوعیت ارث برای متأهّلان بدون فرزند و...) برابر دستور او شخصی که فرزندان بسیار داشت، از پرداخت مالیات و خدمت سربازی بخشیده می‌شد و امتیازهای اجتماعی و سیاسی ویژه‌ای به او تعلّق می‌گرفت.3

اساساً این‌گونه سیاست جمعیتی موافق افزایش جمعیت در امپراطوری‌های بزرگ باستان (روم، ایران، یونان و چین) متداول بود؛ زیرا از نظر آنان جمعیت زیاد برابر با ارتش بزرگ بود و آن را وسیلة برتری نظامی و سیاسی خود می‌دانستند. در سراسر سده‌های میانه، افزایش جمعیت هدف اساسی بود و این سیاست از مسیحیت الهام می‌گرفت. ابن خلدون، اندیشه‌ور اسلامی، عقیده داشت: جمعیتی که به قدر کافی انبوه و انباشته باشد، امکان می‌یابد تا از نیروی کار خود استفادة بهتری برد. به نظر او جمعیت مهم‌ترین وسیلة برقراری امنیت سیاسی و نظامی جامعه است.

مدیریت جمعیت پس از جنگ جهانی اوّل

پس از جنگ جهانی اوّل (1918-1914م.) دولت «فرانسه» که متحمّل تلفات انسانی بی‌شماری شده بود، بلافاصله یک سیاست جمعیتی جدّی برای جبران و ترمیم تلفات جنگ از سر گرفت. به عنوان نمونه در سال 1920م. قانونی وضع کرد که به موجب آن، هرگونه اقدام کنترل جمعیت (از جمله سقط جنین) ممنوع بود. این قانون تا سال 1968م. اجرا می‌شد.

در فرانسه، از سال 1918م. قانون پاداش خانوادگی وضع شد که به خانواده‌هایی که صاحب فرزند می‌شدند، پاداش نقدی تعلّق می‌گرفت. این برنامه که در سال‌های اوّلیه به طور داوطلبانه و از سوی صنایع و کارخانه‌جات برای کارکنان اجرا می‌شد، در سال 1932م. به یک برنامة ملّی تبدیل شد.

سیاست‌های کمابیش مشابهی برای افزایش جمعیت پس از جنگ جهانی اوّل، توسط هیتلر در «آلمان»، استالین در «شوروی» و موسولینی در «ایتالیا» به اجرا گذاشته شد که اساساً ریشه در انگیزه‌های نظامی و سیاسی داشت.

در دورة حکومت استالین در شوروی، پس از جنگ جهانی دوم (1939-1945م.) قانونی به تصویب رسید که بر اساس آن به خانواده‌های دارای سه فرزند یا بیشتر پاداش داده می‌شد و هدف اصلی آن، جبران تلفات انسانی زیادی بود که این کشور به ویژه در سال‌های آغازین جنگ جهانی دوم، متحمّل شده بود.4

پایان جنگ دوم جهانی، نقطه‌عطف تحوّلات جمعیتی

جنگ‌های جهانی، به ویژه جنگ جهانی دوم، جایگاه ویژه‌ای در جمعیت‌شناسی و تاریخ تحوّلات جمعیتی دارند. نظریة کلاسیک برای تبیین تحوّلات جمعیت جهان، تئوری انتقال جمعیت، نام دارد.

نکتة‌ جالب توجّه آن است که این تئوری که عمدتاً مبتنی بر مطالعات جمعیت‌شناس معاصر، فرانک نوتسین است. درست در سال‌های پس از جنگ دوم جهانی، تکوین و اشاعه پیدا کرد.

مطابق این تئوری، سطح مرگ و میر در گذشته، عمدتاً به دلیل بیماری‌های اپیدمیک و تا حدودی ناشی از عوامل دیگری، همچون جنگ‌ها و کشتارها بسیار بالا بود. پس از انقلاب صنعتی و پیشرفت دانش و تکنولوژی پزشکی و بهداشت و همچنین تکنولوژی ارتباطات و حمل و نقل، سطح مرگ و میر به طور بی‌سابقه و روزافزونی رو به کاهش نهاد که از آن، تحت عنوان انتقال مرگ و میر یاد می‌شود. اگرچه این موفّقیت پیش‌تر، یعنی در قرن نوزدهم در کشورهای پیشرفتة جهان به وقوع پیوست، ولی وقوع آن در قسمت اعظم جهان، یعنی کشورهای جهان سوم، عمدتاً مربوط به سال‌ها پس از پایان جنگ دوم جهانی است.

بدین ترتیب، سال‌های پس از جنگ دوم جهانی نقطه عطفی در تاریخ تحوّلات جهان محسوب می‌شود؛ زیرا سطح مرگ و میر در بسیاری از کشورهای جهان به طور چشم‌گیری کاهش یافت. در همین راستا، جمعیت‌شناس فقید معاصر، دیوید هیر، معتقد است که پس از این، چنانچه میزان مرگ و میر افزایش یافت، باید ریشة اصلی آن را در یک جنگ بزرگ جست‌وجو کرد؛5 به علاوه این موفّقیت بزرگ در تاریخ تحوّلات جمعیت جهان، نقطه عطف تحوّل عظیم دیگری نیز می‌باشد.

آغاز مهار گستردة جمعیت

در پی کنترل بی‌سابقة مرگ و میر، جمعیت جهان گسترش سرسام‌آوری را تجربه کرد و بدین ترتیب، زمینه‌های مناسبی برای بسیج جهانی در زمینة مهار رشد جمعیت از طریق کنترل سطح باروری و گسترش ایده و تکنولوژی تنظیم خانواده، فراهم شد که نقطه‌عطف آن نیز در سطح جهان، عمدتاً به دورة پس از پایان جنگ جهانی دوم مربوط می‌شود.

ژاپن، پیش‌قدم در کنترل جمعیت

پس از پایان جنگ جهانی دوم، «ژاپن» نخستین کشوری بود که قوانین و برنامه‌های شدیدی را به منظور کنترل جمعیت در پیش گرفت که ریشة اصلی این اقدامات را باید در تأثیرات جنگ جهانی دوم جست‌وجو کرد و ویرانی‌های بسیاری که برجای گذاشته بود. این کشور که به طور جدّی درگیر جنگ شد، بیش از دو میلیون نفر از جمعیت خود را از دست داد. بمباران‌ها و آتش جنگ، صنایع اقتصادی و مراکز تجاری این کشور را نیز به طور جدّی ویران کرد. این کشور در جریان جنگ، متصرّفات مستعمراتی خود در«منچوری»، «کره»، «تایوان» و «جزایر میکرونزی» (در اقیانوس آرام) را از دست داد و ناچار شد بیش از شش میلیون نیروهای نظامی خود در این متصرّفات را به کشور بازگرداند. پیشرفت‌های جهانی در زمینة کاهش مرگ و میر، این کشور را نیز در معرض افزایش طبیعی جمعیت قرار می‌داد. سطح استاندارد زندگی مردم به طور کاملاً محسوسی کاهش یافت؛ به طوری که میانگین سنّی جمعیت ژاپن، در سال 1950م.، حدود 22 سال بود (این میزان در کشورهای پیشرفته، 28 سال بود). بدین ترتیب جمعیت

بیش از هشتاد میلیون نفری سال 1950م. نه تنها معضل بزرگی برای حکومت ژاپن بود، افکار عمومی را نیز به طور فوق‌العادّه‌ای نسبت به مسائل این جمعیت حسّاس کرده بود.

پس بسیج گسترده و قاطعانه‌ای برای کنترل جمعیت در ژاپن، در سال‌های پس از پایان جنگ جهانی دوم شکل گرفت و میزان باروری در ژاپن کاهش بی‌سابقه‌ای یافت. بی‌شک این کنترل جمعیت، به میزان زیادی ناشی از روش سقط جنین است که متوسط سالانة آن بیش از یک میلیون نفر در سال، برآورد شده است. نتیجه آنکه در حال حاضر، حدود 70% از جمعیت تقریباً 128میلیون نفری این کشور را نیروی انسانی و جمعیت در سنین کار تشکیل می‌دهند که نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشرفت اقتصادی آن دارند و میانگین سنّی جمعیت آن به طور چشم‌گیری افزایش یافته است (حدود 40سال).6

«هند» نیز از نخستین کشورهایی بود که سیاست مهار رشد جمعیت، یا ثبات جمعیت را در پیش گرفت (1952م.) و کشورهای «اندونزی»، «بنگلادش»، «تایلند»، «فیلیپین»، «مکزیک» و «ترکیه» نیز از سیاست کاهش جمعیت پیروی کردند.

انقلاب صنعتی و نظریة مالتوس

هم‌زمان با نخستین انقلاب صنعتی، توماس رابرت مالتوس (1766-1834م.)، بر اساس آمارهای علمی خود، در نظریة مشهور خویش مقرّر داشت: نسبت افزایش جمعیت جهان از رشد تولید زراعی، بیشتر است و این جریان، آیندة انسان را با قحطی وحشتناکی که ناشی از زیادی مردم بر موادّ غذایی است، مواجه می‌سازد... باید مردم را به محدود ساختن امر تولید و تناسل نسل دعوت کرد و برای این دعوت، اسلوب خاصّ سیاسی، اقتصادی و اخلاقی خویش را مقرّر داشت.7

وی کشیش بود و هرگز از جلوگیری از زاد و ولد ‌از راه طبیعی یا ساختگی دفاع نکرد؛ امّا پیروان مالتوس در این زمینه، بازداری کمتری داشتند. اینان همچون مالتوس استدلال می‌کردند: جلوگیری از رشد زاد و ولد، برای دست‌یابی به سطح زندگی بهتر، بایسته است و بر خلاف آن، از سقط جنین و جلوگیری از بارداری برای کاهش باروری، دفاع می‌کردند.8

پذیرش اندیشه‌های مالتوس در کشورهای رو به توسعه، به ویژه در سدة اخیر، برنامه‌ریزان اقتصادی را بر آن داشت که برنامة خود را بر پایة سیاست کاهش زاد و ولد، سامان‌دهی کنند.

در پی کشورهای رو به توسعه و هم‌زمان با پایان جنگ جهانی دوم، کشورهای کمتر توسعه‌یافته نیز به پشتیبانی از سیاست جلوگیری از رشد زاد و ولد برخاسته و آن را در سرلوحة برنامه‌ریزی‌های خود قرار دادند.

آغاز نگرانی‌های جهانی برای کاهش جمعیت

خروشچف، رهبر اتّحاد جماهیر شوروی پیشین در سال 1955م. دربارة برنامه‌های کنترل جمعیت، اعلام کرد:

فکر محدود کردن توالد و تناسل، یک تئوری آدم‌خواری است که ایدئولوژی بورژوازی (سرمایه‌داری) آن را اختراع کرده است.

پرزیدنت ژنرال دوگل، مبارزة گسترده‌ای برای جلوگیری از مصرف قرص‌های ضدّبارداری کرد تا مادران را راضی کند که فرزندان بیشتری بزایند. البتّه این مبارزه، درست هنگامی شروع شد که توجّه زنان فرانسوی به طرف این قرص‌ها کشیده شده بود.

او می‌خواست زاد و ولد در فرانسه زیاد شود و در نظر داشت که خانواده‌های بزرگ از برتری‌ها و پاداش‌های مالیاتی، مدرسه و خانه برخوردار گردند.9

پی‌نوشت‌ها: