کنکاشی پیام‌واره در احادیث مهدوی

مرتضی مهدوی یگانه

قال الامام الصّادق(ع):

«لَتَدْمَعَنَّ‏ عَلَيْهِ‏ عُيُونُ‏ الْمُؤْمِنِينَ‏»1

این بخشی از حدیث آن امام همام است که دربارة زمان غیبت و اوضاع و احوال مؤمنان در آن زمان بیان فرموده‌اند و بدین معناست: «دیدگان انسان‌های مؤمن بر امام عصر(ع) در آن زمان، گریان خواهد بود.»

امّا نکته‌ها و پیام‌ها

1. نکتة اصلی حدیث، گریة انسان‌های با ایمان بر امام زمان(عج) است. شاید تا کنون در فرهنگ و مکتب مهدویت، توجّه اذهان بر مسئلة گریه بر امام عصر(ع)، به عنوان یک مسئلة اصلی و جدّی معطوف نشده باشد؛ مسائلی مثل غیبت، انتظار، دعا، صبر، مبارزه، دشمن‌شناسی؛ ولیّ‌شناسی و امثال آن در این مکتب تاکنون، کم و بیش مطرح شده‌اند؛ امّا گریه بر امام، خیر.

راستی گریه بر امام یا برای امام در زمان غیبت، می‌تواند مسئله‌ای بزرگ و دارای اهمّیت باشد یا نه؟ این امر صرفاً به بعد عاطفی مکتب مهدوی باز می‌گردد و می‌تواند تنها صبغة جنبی و فرعی داشته باشد؟

شاید در یک نگاه سطحی و غیرکارشناسانه، بتوان به گزینة دوم رأی داد؛ امّا دو تأکید شدید در کلمة «لتدمعنَّ»، یعنی «لام» در اوّل و «نون مشدّد» در آخر آن و نیز برخی اشارات دیگر، هر انسان فهیم و ژرف‌نگری را به سوی گزینة اوّل سوق می‌دهد.

2. حقایقی بسیار عمیق و مهم در اسلام و «قرآن» و مکتب شیعه وجود دارد که مسئلة گریه بر امام عصر(عج) را به عنوان مسئله‌ای با ابعاد گسترده و حائز اهمّیت معرفی می‌کند و ذکر آنها حتّی فهرست‌وار نیز در این نوشتار مختصر ممکن نیست. اگر خدای متعال توفیقی رفیق کرد، در نوشتاری دیگر آن را تبیین خواهیم کرد؛ امّا اینجا می‌گوییم: آن تأکیدات اکید امام صادق(ع) ایجاب می‌کند که به این مسئله باید نگاهی جدّی‌تر و محقّقانه‌تر داشته باشیم.

حاصل این تأکیدها، آن است که یکی از حالات منتظران و دوستان امام زمان(عج) برای آن مولای مهربان، بی‌تردید گریه‌کردن است. در ادامه، به برخی مصادیق و دلایل گریه، خواهیم پرداخت.

3. در خود حدیث مطرح شده که از جمله دلایل این گریه، بلکه مهم‌ترین آنها، ایمان است؛ زیرا فرمودند: «مؤمنان بر آن حضرت می‌گریند.» یعنی ایمان و گریه بر امام، رابطة مستقیم با هم دارند. هر که ایمانش به خدا، دین، معنویت، قیامت و به امام بیشتر باشد،‌ گریه‌اش نیز بر آن حضرت فزون‌تر خواهد بود. از سوی دیگر، گریه بر امام عصر(عج) دل را زلال‌تر، احساسات را عمیق‌تر،‌گرایش را محکم‌تر و خلاصه ایمان را بیشتر می‌کند و این ایمان به نوبة خود، گریه بر ایشان را افزون‌تر می‌سازد و همین‌طور...

4. امّا چرا گریه بر امام؟ یا برای امام؟

در یک نگاه، ممکن است گریة دوستان و پیروان امام برای خود آنها باشد؛ مثل گریه از درد فراق و دوری از ایشان، گریه برای درخواست دیدار امام، گریه برای خوف از گمراهی در زمان غیبت، گریه از روی محبّت و عشق به محبوب و...

امّا تأکید حدیث بر عنوان «علیه»، اشارت بدان دارد که گریه بر خود امام یا برای او، مطرح است. امّا چرا؟ موارد زیر شاید بیانگر برخی پاسخ‌ها برای این سؤال باشد:

الف) گریه برای غربت و مظلومیت امام عصر(عج)؛

ب) گریه برای طولانی شدن غیبت آن حضرت؛

ج) گریه برای سختی‌هایی که این غیبت طولانی، برای امام به همراه دارد؛

د) گریه برای آرمان‌ها و اهداف عالیة امام که به دلیل غیبت آن حضرت، معطّل مانده است؛

هـ) گریه برای دوستان امام زمان(عج) در زمان در غیبت، برای خطرات و لغزش‌های آنان، مشکلات آنان، برای دین و معنویت آنان و امثال اینها که در واقع به گریه بر امام باز می‌گردد.

5. شاید در برخی اذهان، چنین تداعی شود که امام چه نیازی به گریة ما دارد و اساساً گریه بر امام، چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟

پاسخ به این سؤالات و امثال اینها باید در نوشتاری که به آن اشاره کردیم، مطرح گردد، در مقالة حاضر، فقط به نکات متن حدیث اکتفا می‌شود و اجمالاً می‌گوییم:

امام به گریة ما هیچ نیازی ندارد و در متن روایت چنین چیزی مطرح نیست تا مورد سؤال قرار گیرد. این گریه، خاستگاه‌ها و دلایلی دیگر دارد که برخی از آنها در موارد بالا ذکر گردید.

از طرف دیگر، ماییم که به این گریه نیاز داریم؛ امّا در عین حال، گریه خاستگاه‌های معرفتی، ایمانی، عاطفی، ارزشی و انسانی خود را دارد و احساس نیاز نیست که دوستداران امام را به گریه می‌کشاند؛ بلکه گرایش‌ها و کشش‌های یاد شده عمیقاً و ذاتاً آنان را گریان می‌سازد.

کسی که بر امام عصر خود گریه می‌کند، در واقع بدین معناست که:

- امامِ خود را می‌شناسد و در حدّ خویش، به او معرفت دارد؛

- امامِ خود را دوست دارد و عشق و محبّت به او گریانش ساخته است؛

- امامِ خود را از یاد نبرده و فراموشش نکرده است؛

- دلش به معنویت ولایی امامش زنده است؛

- در هیاهوی فراگیر غفلت و بی‌خبری که بشریت و مسلمانان جهان را به خود مشغول ساخته، این شخص در ساحت آگاهی و دانایی قرار دارد؛

- در همین جهان که عواطف و ارزش‌های انسانی کم‌رنگ گشته است، آنکه بر امامش می‌گرید، در شکوه این ارزش‌ها و والایی‌ها غوطه‌ور است؛

- در همین جهانی که عدالت، مساوات، مواسات، پاکی و فضیلت، گم‌شدة بشریت است، این انسان در فراق امام عدالت‌گستر جهان و در فراق عدل و داد او می‌سوزد؛

- او می‌سوزد برای امامی که داد همة مظلومان را از بیدادگران خواهد ستاند؛

- او می‌گرید برای مولایی که اشک تمامی مستضعفان را با دست رحمت خویش پاک خواهد کرد؛

- و در همین جهان، همین انسان در میان آن دوزخ سوزان بی‌ایمانی، در بهشت ایمان، بندگی، خداجویی، نشاط و شادابی معنوی به‌سر می‌برد؛

- و بالأخره در جهانی که پوچی، بیهودگی و بحران بی‌معنایی، بحران اخلاق، بحران هویت و دیگر بحران‌ها، زندگی انسان‌ها را درون‌تهی و خسته‌کننده ساخته است، گریة کسی که بر امامش می‌گرید، بر این حقیقت استوار است که از شخصیت، حیات و گوهری معنادار، نغز، پرمغز، معقول و منطقی بهره‌مند گردیده و در میان بیراهه‌ها، راه فلاح و شکوهمندی را برگزیده است.

پی‌نوشت: