صالح قاسمی
در گذشته‌های بسیار دور، «ایران» کشور پرجمعیتی محسوب می‌شد؛ به طوری که در 500 سال پیش از میلاد مسیح، طبق گزارش‌های مورّخان، جمعیت ایران حدود 50-40 میلیون نفر بوده و شهرهای پرجمعیت زیادی در ایران وجود داشته است. به تدریج و به دنبال جنگ‌های متعدّد، با از دست دادن سرزمین‌های پهناور و اراضی وسیع و تغییر مرزهای جغرافیایی و همچنین کشتار خون‌بار، شیوع بیماری‌های واگیردار و سوانح طبیعی، در سرزمین‌های باقی‌مانده، حدود هشت میلیون نفر ایرانی، زندگی می‌کردند؛ یعنی در اواخر قرن 19میلادی، حدود 10-8 میلیون نفر در ایران با مرزهای کنونی می‌زیستند. رشد سالانة جمعیت در این دوره، کمتر از 5/0% بوده که مهم‌ترین علّت این مسئله، میزان بسیار بالای مرگ و میــر در ایران بوده است.
در سال 1280ه .ش. حدود 10 میلیون نفر ایرانی در ایران زندگی می‌کردند.1
تأسیس ادارة ثبت احوال
در عصر قاجار، تلاش‌هایی برای شمارش جمعیت کشور انجام گرفت که اغلب به صورت موردی به اجرا درآمد. در سال 1297ه .ش. «ادارة ثبت احوال کشور»، به منظور ثبت وقایع چهارگانه (ولادت، فوت، ازدواج و طلاق) تأسیس شد. در سال 1303ه .ش. با تصویب آئین‌نامه‌ای، مسئولیت جمع‌آوری و تمرکز بخشیدن به آمارهای مورد نیاز، بر عهدة «وزارت کشور» گذاشته شد. در سال 1307ه .ش. «مجلس شورای ملّی»، ادارة ثبت احوال کشور را به «ادارة کلّ آمار و ثبت احوال» تغییر نام داد و ادارة یادشده، از سال 1349ه .ش. به نام «سازمان ثبت احوال کشور» به انجام وظایف قانونی خود، ادامه داد.
اوّلین سرشماری در ایران
در سال 1387ه .ش. اوّلین قانون سرشماری، به تصویب مجلس شورای ملّی رسید. در اجرای این قانون، سرشماری جمعیت از دهم اسفندماه همان سال در شهر «تهران» و در سال‌های 1319 و 1320ه .ش.، در 33 شهر کشور به تدریج، به اجرا درآمد. در سال 1335ه .ش. اوّلین سرشماری عمومی جمعیت کلّ کشور، به اجرا در آمد.2
نیاز روزافزون دستگاه‌های برنامه‌ریزی کشور به آمار و اطّلاعات و ضرورت همکاری نزدیک سازمان اصلی تولیدکنندة آمار با دستگاه برنامه‌ریزی، موجب شد تا در سال 1344ه .ش. «ادارة کلّ آمار عمومی» از وزارت کشور جدا و با نام «مرکز آمار ایران»، به «سازمان برنامه» وابسته شود.
این مرکز به عنوان اوّلین اقدام، سرشماری عمومی نفوس و مسکن را طبق قانون در آبان‌ماه سال 1345ه .ش. به مرحلة اجرا درآورد. از آن به بعد، هر ده سال یک بار، سرشماری سراسری با مواردی چون تعداد خانوار، تابعیت، دین، جمعیت شاغل و بیکار، وضع تحصیلی، تعداد واحد مسکونی، تعداد شهر و روستا و بخش و... ، استخراج آماری می‌شد.3
ردیف | سال | تعداد جمعیت | نرخ سالانه |
1 | 1260 | 5میلیون و هفتصدهزار نفر | 6/0 |
2 | 1300 | 7میلیون و هفتصد هزار نفر | 4/1 |
3 | 1335 | 18میلیون و نهصد هزار نفر | 5/1 |
4 | 1345 | 25میلیون و هفتصدهزار نفر | 1/3 |
5 | 1355 | 33میلیون و هفتصد هزار نفر | 7/2 |
6 | 1365 | 49میلیون و چهارصدهزار نفر | 9/3 |
7 | 1370 | 55میلیون و هشتصدهزار نفر | 4/2 |
8 | 1375 | 60میلیون و پنج هزار نفر | 4/1 |
9 | 1385 | 70میلیون و چهارصد هزار نفر | 6/1 |
10 | 1390 | 75میلیون و یکصد هزار نفر | 2/1 |
جدول سیر تاریخی آمار جمعیت در ایران
شکل‌گیری سیاست‌های کنترل جمعیت در ایران
تأسیس سازمان تنظیم خانواده
در ایران، کنترل جمعیت و تنظیم خانواده به صورت پراکنده در سال 1320ه .ش. شروع شد. از سال 1348ه .ش. این کار به صورتی متمرکز ادامه یافت. سال 1346ه .ش. در «وزارت بهداری»، «واحد بهداشت و تنظیم خانواده» استقرار یافت تا جمعیت را کنترل کند. در سال‌های بعد، واحد مزبور به نام واحد بهداشت و تنظیم خانواده استمرار یافت تا جمعیت را کنترل کند. در سال‌های بعد، واحد مزبور به «واحد جمعیت و تنظیم خانواده» معروف شد. پس از اجرای برنامه‌های تجربی محدود و پراکنده از جانب سازمان‌های مختلف، در عرض چند سال، این واحد تحت عنوان «سازمان تنظیم خانواده» شهرت یافت و به این ترتیب، ایران به جمع کشورهای عامل تحدید موالید پیوست.
سیاست‌های کنترلی برای کاهش جمعیت در ایران، سابقة 70 ساله دارد. قبل از انقلاب و در سال 1320ه .ش. توجّه به این مسئله آغاز شد و در آن زمان، مسائلی چون کنترل بارداری برای کاهش مرگ و میر مادر و کودک، بهداشت مادر و کودک، سلامت مادر و کودک و آموزش بهداشت خانواده مطرح گردید.
اوّلین سیاست‌های کنترل جمعیت
هاجر تربیت، در سال 1320ه .ش. که جمعیت ایران حدود 11 میلیون نفر بود، فعّالیت‌های کنترل جمعیت را از طریق تهیه و ارائة گزارشی اسفبار از مرگ و میر مادران و کودکان آغاز کرد. برای این منظور، اقداماتی نیز انجام شد که از جملة آنان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. ورود لوازم و خدمات ضدّ بارداری توسط سربازان متّفقین با همکاری بنیاد «راهه»؛
2. تأسیس «انجمن بهداشت خانواده»؛
3. با حمایت «سازمان همکاری بین‌المللی» در برنامة اصل چهار که بخشی از آموزش روش‌های جلوگیری از بارداری بود، فعّالیت‌های کنترل جمعیت آغاز شد.
این اقدامات در زمان محمّدرضا شاه نیز پیگیری شد. از سال 1330 تا 1356ه .ش.، مباحثی چون سلامت و بهداشت مادر و کودک، فاصله‌گذاری بین حاملگی‌ها برای سلامت مادر و فرزند، تنظیم خانواده و جمعیت، ایجاد موالید برنامه‌ریزی شده، ایجاد موالید خواسته، کمک به خانواده در مورد اتّخاذ تصمیم در مورد تعداد فرزندان، خدمات بهداشت باروری، کاهش مرگ و میر نوزادان و کاهش سقط جنین مورد توجّه قرار گرفت.4
نمایندگان آمریکا برای کنترل جمعیت در ایران
ستاره فرمانفرمائیان، در سال 1330ه .ش. با مأموریت از «شورای تحدید موالید آمریکا» و «سازمان ملل» وارد ایران می‌شود و کنترل جمعیت ایران را از طریق سازمان‌های غیردولتی و مطب‌های خصوصی برای جمعیت ایران که در آن زمان، چهارده میلیون نفر بود (انجمن
بهداشت خانواده وابسته به سازمان ملل، مسئولان وزارت بهداری، سپاه بهداشت مشوّقان روستایی) آغاز می‌کند.
آغاز اقدامات گستردة کنترل جمعیت
از سال 1330 تا سال 1355ه .ش. اقدامات زیر در دستور کار قرار می‌گیرد:
1. ایجاد «سازمان بهداشت بین‌المللی» در سال 1330ه .ش. برای تشریح روش‌های پیشگیری از بارداری؛
2. ورود برنامة کنترل جمعیت در برنامة سوم توسعه؛
3. با تأسّی «ادارة بهداشت مادران و کودکان» در وزارت بهداری، قرص و IUD وارد ایران شد؛
4. در سال 1377ه .ش. انجمن «راهنمای بهداشت خانواده» برای ارائة خدمات تنظیم خانواده، ایجاد شد؛
5. ایجاد مشوّقان روستایی (مشابه رابطان) جهت آموزش زنان روستایی برای کنترل جمعیت؛
6. برنامه‌ریزی، آموزش، تحقیقات، ارزشیابی، هماهنگی، نظارت بر اجرای برنامه‌های تنظیم جمعیت با تحت پوشش گرفتن 500 هزار زن در پنج سال؛
7. برنامة عمرانی چهارم (1351-1347ه .ش.) با هدف رسیدن به رشد یک درصد جمعیت، طیّ بیست سال؛
8. تأمین دارو و وسایل جلوگیری از بارداری برای یک میلیون و نودهزار زن در سنّ باروری؛
9. ایجاد برنامة 244/438/30 برای مراجعه به مردم؛
10. آموزش در دبیرستان‌ها و مدارس عالی دربارة موضوع کنترل جمعیت؛
11. تأسیس چهار مرکز جمعیت‌شناسی؛
12. تأسیس مراکز شبانه‌روزی سپاهیان خدمات اجتماعی زنان؛
13. تأسیس «مرکز اسناد جمعیت و تنظیم خانواده»؛
14. اجرای 25 طرح تحقیقات جمعیتی؛
15. اعزام 340 نفر به خارج از کشور برای کسب آموزش، تجربه و مهارت لازم در جهت کنترل جمعیت؛
16. آموزش 251/239 نفر کادر پزشکی و پرستاری؛
17. اجرای 75 پروژه برای کنترل جمعیت؛
18. در سال 1345ه .ش. با دومین سرشماری، بر توجّه بیشتر به کنترل جمعیت و فعّالیت بیشتر وزارت بهداری تأکید شد؛
19. در سال 1346ه .ش. «معاونت جمعیت و تنظیم خانواده» در بهداری ایجاد شد و فعّالیت‌های کنترلی افزایش یافت؛
20. ایجاد مراکز «خدمات اجتماعی زنان» در بهداری (1347ه .ش.)؛
21. از سال 1347ه .ش. سپاه بهداشت و دانش برای تسهیل انتقال پیام‌های تنظیم خانواده به روستاها رفتند؛
22. ارزشیابی مکرّر فعّالیت‌های فوق؛
23. ایجاد قانون عقیم‌سازی در سال 1350ه .ش. و زمینه‌سازی برای قانونی کردن سقط در سال 1351ه .ش.5
عضویت ایران در فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های تنظیم خانواده IPPF
این اقدامات در سال 1355ه .ش.، شکل جدیدتری به خود گرفت و در همان سال، وزارت بهداشت و «سازمان رفاه اجتماعی»، ادغام و «وزارت بهداری و بهزیستی» تأسیس شد. معاونت جمعیت و تنظیم خانواده از جمله معاونت‌هایی بود که به این بخش، توجّه نشان داد و انجمن تنظیم خانواده، عضو فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های تنظیم خانواده IPPF هم در همین راستا شکل گرفت. از جمله اقدامات دیگر آن سال‌ها، می‌توان به ایجاد کلینیک‌های وابسته به سازمان‌های غیردولتی و سازمان‌هایی مانند:
- «انجمن راهنمای بهداشت خانواده»،
- «سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی»،
- «بنگاه حمایت مادران و نوزادان»،
- «سازمان زنان ایران»،
- «خیریة فرح، همسر شاه»،
- «شیر و خورشید سرخ»،
- «شرکت ملّی نفت ایران»،
- «دانشگاه‌های ایران».
- خیریه‌ها و بخش خصوصی، اشاره کرد.
آغاز عقیم‌سازی قانونی
همچنین در سال 1355ه .ش. قانون جدیدی برای عقیم‌سازی، با عنوان مادّة 5 قانون جزا، به تصویب رسید که اعمال جرّاحی برای پیشگیری با شرایط زیر مجاز شد:
1. رضایت همسر،
2. دارا بودن دو فرزند.
در همان زمان، از تولّد یک میلیون و سیصدهزار کودک در مدّت پنج سال پیشگیری شد و تجدید نظر در قوانین سقط جنین درخواست گردید. تا آن زمان، طبق مادّة 84 قانون جزا، زنان برای سقط، یک تا سه سال حبس تأدیبی داشتند و پیگیری انجمن تنظیم خانواده، منجر به تغییر قانون و آزادی مشروط سقط جنین شد.6
تبلیغ شعار فرزند کمتر، زندگی بهتر
در آن زمان، نرخ رشد، به طور متوسط سالانه 1/3% بود که با اجرای سیاست‌های فرزند کمتر، زندگی بهتر، در دهة 1355-1345ه .ش. با اندکی کاهش، به 7/2% رسید. بعد از انقلاب اسلامی، سیاست‌های رسمی کنترل جمعیت متوقّف گردید و دولت به تشویق و ترویج ازدواج در سنین پایین پرداخت و سنّ قانونی ازدواج برای دختران را از 15 سال به 13 سال و پسران را از 18 سال به 15 سال کاهش داد.7
جنگ تحمیلی و میل روانی به داشتن فرزند بیشتر در زمان جنگ نیز در این خصوص، بی‌تأثیر نبود.
مرحلة دوم اجرای سیاست‌های تحدید نسل
مرحلة دوم تحدید موالید و برنامه‌های تنظیم خانواده در ایران، از سال
1368ه .ش. (پس از جنگ تحمیلی ایران و عراق) اتّخاذ و به اجرا گذاشته شد. هنگامی که در سال 1367ه .ش.، نتایج سرشماری منتشر و میزان رشد جمعیت در سال‌های 1365-1355ه .ش. به طور کلّی 9/3% و بدون احتساب پناهندگان افغانی و عراقی 55/3% اعلام شد. خطر افزایش انفجاری جمعیت، متفکّران جامعه و در رأس آن، دولت را به فکر اتّخاذ سیاستی مبنی بر کنترل موالید انداخت. در شهریور ماه سال 1367ه .ش. و پس از پایان جنگ، «سازمان برنامه و بودجة» وقت، سمیناری در «مشهد» برگزار کرد و از تمام سیاست‌گذاران و 48 دستگاه مرتبط دعوت شد که در این سمینار، شرکت کنند. در قطع‌نامة پایانی سمینار مخاطرات ناشی از تداوم نرخ رشد طبیعی جمعیت ذکر شد؛ علاوه بر آنکه، به دولت هشدار داده شد که در صورت ادامة نرخ رشد جمعیت فعلی، نرخ بیکاری به 24% افزایش خواهد یافت. آن هم در شرایطی که جمعیت کشور، 54 میلیون نفر بود. وضعیت ناشی از فرسایش جنگل‌ها و مراتع و تخریب منابع طبیعی نیز ترسیم شد. امام خمینی(ره) نیز در تاریخ 10 آبان ماه همان سال، جلوگیری از موالید در صورت ضرورت یا تعیین فواصل در موالید را به عنوان یکی از مسائل مستحدثه که حوزة علمیه باید به آن بپردازد، مورد تأیید قرار دادند؛ امّا سرانجام در تاریخ 8 اسفند سال 1367ه .ش. و یک ماه پیش از آنکه برنامة توسعة کشور در دستور کار مجلس قرار گیرد، این سیاست‌ها به هیئت دولت ارائه شد.
اقدامات همه‌جانبه برای کاهش موالید
در سیاست تعدیل موالید، تا سقف سه فرزند به عنوان حدّ متناسب میانگین کودکان هر خانوادة ایرانی و تضمین‌کنندة ضریب جانشینی و جایگزینی نسل جمعیت ایران، به عنوان هدف اصلی منظور شده بود و اقداماتی چون توسعة انسانی، گسترش مشارکت‌ها، به ویژه مشارکت‌های اقتصادی زنان، کاهش مرگ و میر اطفال و مادران، بالا بردن سطح آگاهی‌های اجتماعی به کمک علما و رسانه‌های عمومی، به عنوان پشتیبانی و تسهیل‌کنندة پیشبرد این هدف، در متن راهکارهای سیاستی گنجانده شد.
فاصله‌گذاری بین زایمان‌ها از طریق گسترش دسترسی به وسایل مدرن پیشگیری از باروری‌های ناخواسته، وازکتومی (عقیم شدن) داوطلبانه برای مردان متقاضی و حذف کلّیة سیاست‌های تشویقی سه اولاد به بالا، به عنوان اساس فعّالیت‌های اجرایی مدّنظر قرار گرفت.
در سال 1368ه .ش. این سیاست رسمی، تحت عنوان «تنظیم خانواده» اتّخاذ و اجرای آن به وزارت‌خانة «بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، فرهنگی و آموزش عالی»، «آموزش و پرورش» و سازمان‌های ذی‌ربط دیگر واگذار شد.
تشکیل شورای تحدید موالید
در سال 1369ه .ش.، شورایی به نام «شورای تحدید موالید» با تصویب دولت و به ریاست وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تشکیل شد و در سال 1370ه .ش. با ایجاد «ادارة کلّ جمعیت و تنظیم خانواده»، برنامه‌های جمعیتی گسترش یافت و در تاریخ 26 اردیبهشت 1372ه .ش.، قانون تنظیم خانواده مشتمل بر 4 مادّه و 2 تبصره در «مجلس شورای اسلامی» تصویب شد که در تاریخ دوم خرداد 1372ه .ش. به تأیید «شورای نگهبان» رسید. بر اساس این قانون، کلّیة امتیازات متعلّق به فرزندان بالاتر از فرزند سوم، حذف و محدودیت‌هایی برای کثرت اولاد در نظر گرفته شد.
رشد شتابان مقطعی جمعیت در ایران
هرچند جمعیت ایران پس از دهة بیست، به دلیل افزایش مستمرّ مرگ و میر، با کاهش جمعیت مواجه بود، امّا در دورة زمانی بین سال‌های 1360-1330ه .ش.، با رشد شتابان جمعیت مواجه گردید؛ به طوری که میانگین رشد سالانة جمعیت در این چهار دهه، به رقمی حدود 3% افزایش یافت. این رشد سالانه موجب شد جمعیت ایران هر بیست سال، دو برابر و در طول یک قرن، بیش از شانزده برابر شود؛ یعنی جمعیت ایران از 19 میلیـون نفر در سال 1335ه .ش. به حدود 50 میلیـون نفر در سال 1365ه .ش. افزایش یافت.
آمار رسمی نشان می‌دهد که ایران از لحاظ نرخ رشد جمعیت، در ردیف سوم کشورهای جهان قرار گرفته بود. از آن پس، موضوع کنترل جمعیت و لزوم تنظیم خانواده از سوی محافل گوناگون علمی و سیاسی مطرح و موافقت و مخالفت‌های زیادی در پی داشت.
افزایش رشد نرخ اقتصادی کشور، ارتقای کیفیت و امید به زندگی در ایران و نیز گسترش بهداشت عمومی و به تبع آن، کاهش میزان مرگ و میر نوزادان و اطفال، نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد شتابان جمعیت ایران داشت. به عبارت دیگر، این تحوّلات موجب شد که رشد طبیعی سالانة جمعیت ایران در فاصلة سال‌های 1355 تا 1365ه .ش.، به رقم 2/3 افزایش یابد.8
با نگاهی اجمالی به علل و عوامل عمدة افزایش جمعیت در ایران، به ویژه در این مقطع از تاریخ ایران، می‌توان به عوامل زیر در این زمینه اشاره کرد:
عوامل مذهبی
در اسلام داشتن فرزند بسیار و ازدیاد جمعیت مسلمانان توصیه و علاوه بر این، سقط جنین به دلیل ترس از روزی فرزندان و فقر، نکوهش شده است.
عوامل فرهنگی
همواره در تاریخ ایران زمین، به ویژه در گذشته‌های نه چندان دور، خانواده‌های بزرگ و پرجمعیت، دارای ارج و منزلت اجتماعی بوده‌اند. تمایل به گروهی زندگی کردن و افزایش اقتدار نیز در خانواده به دلیل داشتن فرزند زیاد، زمینة تکثیر نسل را فراهم آورد.
عوامل اجتماعی
فقدان نظام تأمین اجتماعی در گذشته، مردان و زنان ایرانی را از دوران پیری، ناتوانی یا مرگ سرپرست خانواده، به هراس واداشته، داشتن یار و غمخوار و عصای دست و مددکار دوران پیری، از جمله دلایل علاقة والدین به داشتن فرزند بسیار بوده است.9
غفلت مسئولان از اختلال در ترکیب سنّی جمعیت
هرچند که کاهش زاد و ولد و باروری بر میزان رشد جمعیت و از آن طریق، بر تعدیل شتاب افزایش تعداد جمعیت تأثیر گذاشت، امّا نکته‌ای که دست‌اندرکاران پروژة سترون‌سازی ایرانیان، در دولت‌های وقت، از آن غفلت کردند، این نکته بود که سیاست‌های کنترل جمعیت بر ترکیب و ساختار جمعیت تأثیرگذار است؛ به این معنا که سیاست‌های کاهش مستمرّ زاد و ولد و انتقال از باروری طبیعی به باروری کنترل شده، به تدریج ساختار سنّی جمعیت ایران را از وضعیت جوانی خارج و به طرف سال‌خوردگی سوق خواهد داد. به همین لحاظ هرم سنّی جمعیت ایران که در طول تاریخ، همواره قاعده‌ای گسترده داشته و به لحاظ تمرکز بیش از 40% از کلّ جمعیت در سنین کمتر از 15 سال، از ساختار جوانی برخوردار بود، در دو دهة اخیر، به سبب کاهش باروری، تغییر شکل داده و نوعی فرورفتگی در قاعدة هرم سنّی ایجاد شده است. به همین سبب، تغییر شکل هرم سنّی نسبت جمعیت کمتر از 15سال از رقمی بیش از 45% در سال 1365ه .ش. به رقمی حدود 25% در سال 1388ه .ش. کاهش و در واقع، در فاصله‌ای 23 ساله و با روندی بی‌سابقه، حدود 50% تقلیل یافته است که در صورت تداوم این سیاست جمعیتی، روند کاهش جمعیت کمتر از 15 ساله به حدود 15% نیز خواهد رسید.
بسیج سراسری قوا برای تحدید موالید
لازم به ذکر است که در همین مدّت که سیاست‌های کنترل موالید در حال اجرا بود، یک سری اقدامات سراسری و همه‌جانبه از سوی بسیاری از سازمان‌ها و نهادهای دولتی و با تمام قوا پیگیری شد که گوشه‌ای از آن برنامه‌ها عبارتند از:
- «صدا و سیما» در راستای شعار دو بچّه کافی است، آموزش‌ها و تبلیغاتی را از طریق پخش تیزر و فیلم‌های کوتاه انجام داد و نقش بزرگی در همگانی شدن این شعار ایفا کرد و برنامه‌ها و همایش‌هایی را که در حوزة کنترل جمعیت بود، پوشش داد؛
- فرزند کمتر، زندگی بهتر؛ یکی خوبه، دو تا کافیه و... شعارهایی بود که در دهة هفتاد و در همه‌جا، از جمله رسانه‌ها، تبلیغات کالا، توصیه‌های بهداشتی مراکز درمانی و... به چشم می‌خورد؛
- نظام آموزش عالی، واحد تنظیم خانواده را جزو واحدهای درسی تمام رشته‌های دانشگاهی قرار داد که در آن، راه‌های پیشگیری از بارداری آموزش داده می‌شد؛
- درس تنظیم خانواده به مجموعه ضروریاتی که هر فرد دارای تحصیلات عالی باید بداند و به کار بندد، افزوده شد. عمل وازکتومی، به طور رایگان انجام می‌شد؛
- در روستاها، قرص ضدّبارداری و توبکتومی بیشترین سهم و IUD، پایین‌ترین سهم را در بین روش‌های تنظیم خانواده داشت. آمپول نیز از جمله روش‌هایی بود که در روستاها مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ به گونه‌ای که در برخی از این روستاها، به‌رغم فقدان آب، برق، حمّام و داروهای ابتدایی و ضروری، قرص ضدّبارداری به طور مجّانی در اختیار اهالی قرار می‌گرفت؛
- در تمام مراکز و سازمان‌ها، پوسترهایی در راستای تبلیغ فرزندآوری کمتر مشاهده می‌شد و حذف کلّیة سیاست‌های تشویقی سه اولاد به بالا، به عنوان اساس فعّالیت‌های اجرایی مدّنظر قرار گرفت و این‌گونه جمعیت ایران کنترل شد. فرزند چهارم به بعد، کوپن دریافت نمی‌کرد و...
چهار مقطع اصلی اجرای سیاست جمعیتی در ایران
بنابراین با عنایت به مطالبی که بیان شد، می‌توان تحوّلات باروری و سیاست‌های تنظیم خانواده در ایران را به چهار دوره تقسیم کرد:
1. دورة اوّل، طیّ سال‌های 1335 تا 1345ه .ش. میزان رشد جمعیت در ایران، افزایش ناگهانی داشته است. در اوّلین سرشماری در ایران، در سال 1335ه .ش.، جمعیت ایران بالغ بر 9/18میلیون نفر بود. در آن زمان، ایران جزو کشورهایی به حساب می‌آمد که سیاست‌های دولت، مخالف کاهش باروری بوده است؛10
2. در دورة دوم، 1346 تا 1357ه .ش.، اوّلین موضع‌گیری دولت ایران در مورد تحدید موالید اتّفاق افتاد. سرشماری سال 1355ه .ش. و نتایج آن، تأیید کاهش باروری در ایران، به خصوص در سال‌های نزدیک به این سرشماری بود؛
3. دورة سوم، سال‌های 1357 تا1367ه .ش. بود که آن را دهة توقّف تنظیم خانواده نامیده‌اند. بعد از انقلاب اسلامی، سیاست‌های رسمی کنترل جمعیت متوقّف گردید و دولت به تشویق و ترویج ازدواج در سنین پایین پرداخت و سنّ قانونی ازدواج برای دختران را از 15 سال به 13 سال و پسران را از 18 سال به 15 سال کاهش داد؛
4. دورة چهارم نیز از سال 1367ه .ش. آغاز شده است و تا کنون ادامه دارد.11
میزان باروری از سال 1364ه .ش. به تدریج شروع به کاهش نمود. دولت از سال 1367ه .ش.، سیاست‌های آشکاری را در جهت تعدیل نرخ رشد در پیش گرفت؛ امّا باید اذعان کرد سیاست‌های مخفی دولت، از جمله افزایش سطح سواد، توسعة نقاط روستایی و گسترش شبکه‌های بهداشتی در کاهش باروری از نیمة دهة 60 به بعد، تأثیر بسزایی داشته است.
از سال 1367ه .ش.، دولت تصمیم به تغییر سیاست‌های تنظیم خانواده گرفت و در نهایت، در سال 1368ه .ش. برنامه‌ای از طرف دولت مطرح شد و در سال 1372ه .ش. به تصویب مجلس رسید.12
در واقع، از سال 1367ه .ش.، که زمان شروع مجدّد برنامه‌های تنظیم خانواده است، جمعیت به سرعت، روند انتقالی خود را طی می‌کند تا جایی که میزان باروری کل، از 5/5 فرزند در این سال، به 17/2 فرزند در سال 1379ه .ش. و 3/1 فرزند در سال 1390ه .ش. رسیده است.13
آغاز پیامدهای کاهش بی‌رویّة زاد و ولد
اکنون پیامد این موضوع در دهة 90 این شده است که ما با افت شدید جمعیت مواجه هستیم و در چند سال آینده، با رشد منفی جمعیت و پیر شدن تدریجی جمعیت روبه‌رو خواهیم بود. به هر حال، این موضوع با توجّه به تأثیرات فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و حتّی سیاسی گسترده‌اش، از جمله موضوعاتی است که باید به جدّ، مورد بحث اندیشمندان قرار گیرد. این پیامدهای ناخوشایند، موجب شده است که نظام اسلامی در این موضوع تجدید نظر نموده و پیامدهای منفی سیاست کنترل جمعیت را جدّی تلقّی نماید.
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. «شاخص‌ها و سیاست‌های جمعیتی در ایران»، ص4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. عبّاسی شوازی، 1380ه .ش.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. www.amar.org.ir
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. www. iraneslamicnews.com
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. www. iraneslaminews.com
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. www. iraneslaminews.com
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. عظیمی، 1360، ص52.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. امیر احمدی، 1369ه .ش.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. فصل‌نامة معرفت فرهنگی اجتماعی، شمارة 9.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10.عبّاسی شوازی، 1380ه .ش.).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. میرزایی، 1378ه .ش.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. مرکز آمار ایران، سرشماری‌های 35 تا 75.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. عبّاسی شوازی، پیتر مک‌دونالد و دیگران، 1381ه .ش.
منبع: صالح قاسمی، «جنگ جهانی جمعیت، بررسی توطئه‌های استعماری و سیاست‌های جمعیتی در ایران و جهان»، صص 46-36.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑