در مسیر کمال(1): چگونه زندگی کنیم

ابراهیم شفیعی سروستانی

اشاره:

فرصت عمر آن‌قدر محدود و لحظات زندگي آن‌قدر گرانبهاست که نمي‌توان همه چيز را خود تجربه و تنها به يافته‌هاي خود بسنده کرد. از اين‌رو، گريزي از درس‌آموزي از ديگران و بهره‌گيري از يافته‌ها و دانسته‌هاي بزرگان نيست؛ به ویژه بزرگانی که از خاندان عصمت و طهارتند و هر آنچه می‌گویند، نه از سر هوی، بلکه وحی الهی است.

آنچه در پی می‌آید، درسی است از هزاران درسی که اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) به ما آموخته‌اند.

اصلاح نظام ارتباطي

همة سخنان پيشوايان دين، راهگشا، پندآموز و روح‌افزا هستند و آدمي را در رسيدن به سر منزل مقصود ياري مي‌دهند؛ ولي برخي از اين سخنان، حوزة تأثيرگذاري گسترده‌تري دارند و چون چراغي فروزنده، همة گسترة راهي را که انسان در مسير کمال در پيش رو دارد، روشن مي‌سازند. در يکي از کلمات قصار امام علي(ع) چنين آمده است:

«مَنْ أَصْلَحَ مَا بَينَهُ وَ بَينَ اللهِ أَصْلَحَ اللهُ مَا بَينَهُ وَ بَينَ النَّاسِ وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللهُ لَهُ أَمْرَ دُنْياهُ وَ مَنْ کانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظٌ کانَ عَلَيهِ مِنَ اللهِ حَافِظ؛1

هر کس رابطة ميان خود و خدا را نيکو سازد، خداوند رابطة او را با مردم نيکو سازد و هر که کار آخرت را به صلاح آورد، خداوند کار او را اصلاح فرمايد و هر کس اندرزدهندة خود باشد، خدا بر او نگهباني گمارد.»

حضرت امير(ع) در اين کلام کوتاه، ولي بسيار پرمعنا و ارزشمند، از يک‌سو رابطة انسان با خدا، خود و ديگران و از سوي ديگر، رابطة او را با دنيا و آخرت بيان مي‌کند و تصوير جامعي از نظام ارتباطات اسلامي ارائه مي‌دهد.

الف) رابطة انسان با خدا و ديگران

بر خلاف تصوّر بسياري از ما که رابطه با خدا را در عرض ديگر روابط اجتماعي‌مان و گاه حتّي در حاشية آن، تحليل و ارزيابي مي‌کنيم، امام علي(ع) رابطة با خدا را اساس ارتباطات اجتماعي و اصلاح اين رابطه را مقدّمه و زمينه‌ساز اصلاح ديگر روابط مي‌داند.

اين ديدگاه، دو نتيجة اساسي در پي دارد؛ نخست اينکه، اگر در پي اصلاح رابطة خود با ديگران، اعمّ از پدر و مادر، همسر، فرزندان، خويشان و بستگان، دوستان، همسايگان، همکاران، همشهري‌ها و هم‌ميهنان خود هستيم، بايد رابطة خود را با خدا اصلاح کنيم. در اين صورت، خداوند، خود رابطة ما را با ديگران نيکو مي‌سازد.

دوم اينکه، اگر در رابطة اجتماعي‌مان، نقص و خللي احساس مي‌کنيم، بايد در درجة نخست، رابطة خود با خدا را وارسي و عيب و نقص‌هاي آن را برطرف کنيم.

هيچ انديشيده‌ايم که چرا مردم، ناخودآگاه مردان خدا و انسان‌هاي شايسته را دوست مي‌دارند و به آنها احترام مي‌گذارند؟! اين نيست مگر به دليل مهري که خداوند در دل مردمان نسبت به اين بندگان ايجاد مي‌کند.

ب) رابطة انسان با دنيا و آخرت

برخي انسان‌ها در مسير رسيدن به جاه، مال، مقام و موقعيت اجتماعي و همة آنچه که از مظاهر فريبندة دنيا به شمار مي‌آيد، همة باورها و ارزش‌ها را زير پا مي‌گذارند و آخرت خود را به قيمت دنيا بر باد مي‌دهند؛ غافل از اينکه اگر در پي اصلاح امر آخرت خود برآيند و در همة فعل و ترکشان، حساب و کتاب روز جزا را در نظر داشته باشند، خداوند، امر دنياي آنها را هم به بهترين شکل اصلاح مي‌گرداند.

اين مطلبي است که در دومين فراز سخن اميرمؤمنان، علي (ع) به آن تصريح شده است.

قرآن کريم نيز در اين‌باره مي‌فرمايد:

« مَن کانَ يؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ وَمَن يتَّقِ الله يجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا٭ وَ يرْزُقْهُ مِنْ حَيثُ لَا يحْتَسِبُ و َمَن يتَوَکلْ عَلَي اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛2

و هر کس از خدا پروا کند، [خدا] براي او، راه بيرون شدني قرار مي‌دهد و از جايي که حسابش را نمي‌کند، به او روزي مي‌رساند و هر کس بر خدا اعتماد کند، او براي وي بس است.»

ج) رابطة انسان با خود و خدا

سومين مطلبي که در کلام اميرمؤمنان (ع) به آن پرداخته شده، موضوع رابطة انسان با خود از يک‌سو و رابطة او با خدا از سوي ديگر است. بر اساس اين کلام، انسان زماني مي‌تواند به خوبي با خدا ارتباط برقرار کند و از حفظ و حراست الهي بهره‌مند شود که ابتدا با خود، رابطة خوبي برقرار کرده و نظارت مناسبي بر اعمال و رفتار خود داشته باشد.

اين همان حالتي است که مولا علي(ع) از آن، به عنوان داشتن اندرزگوي دروني تعبير کرده است؛ يعني حالتي که انسان، پيوسته، پندار، رفتار و گفتار خود را واکاوي کند و در صورت بروز هرگونه خطا، لغزش و اشتباه، چون اندرزگويي مشفق، نفس خود را نصيحت کند و از سرانجام ناگوار گناه و معصيت برحذر دارد. در اين صورت، خداوند با گماردن نگهباني از فرشتگان، او را در افتادن در وادي هلاکت و گمراهي، در امان نگه مي‌دارد.

۲. عمل کردن به دانسته‌ها

بسياري از ما راه حصول علم و معرفت را منحصر در فراگيري از استاد يا مطالعة کتاب مي‌دانيم و معتقديم تنها کساني از فضل و کمال علمي برخوردارند که استاد بيشتري را درک کرده و کتاب‌هاي فزون‌تري خوانده‌اند؛ غافل از اينکه بر اساس آموزه‌هاي ديني، راه دست‌يافتن به علم و معرفت، به راه‌هاي متداول و مرسوم، منحصر نشده و فضل و کمال علمي تنها با نشستن پاي درس استاد و خواندن کتاب، حاصل نمي‌شود.

از تعاليم اهل بيت عصمت و طهارت(ع) چنين برمي‌آيد که عمل کردن به دانسته‌ها، يکي از راه‌هاي مهمّ کسب معرفت و تقويت و نهادينه‌سازي آن است. در روايتي از امام باقر (ع) در اين زمينه، چنين مي‌خوانيم:

« مَنْ عَمِلَ بِمَا يعْلَمُ عَلَّمَهُ اللهُ مَا لَمْ يعْلَم؛3

هر کس به آنچه مي‌داند عمل کند، خداوند آنچه را نمي‌داند، به او

مي‌آموزد.»

اين موضوع، ريشه در آيات نوراني «قرآن کريم» دارد. آنجا که مي‌فرمايد:

« إِلَيهِ يصْعَدُ الْکلِمُ الطَّيبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يرْفَعُهُ؛4

سخنان پاکيزه به سوي او بالا مي‌رود و کار شايسته به آن رفعت مي‌بخشد.»

علّامه طباطبايي در تفسير این آيه، به بررسي رابطة علم و عمل و تأثير عمل شايسته در رفعت علم پرداخته و مي‌نويسد:

عمل از فروغ علم و آثار آن است؛ آثاري که هيچگاه از آن جدا شدني نيست. هر چه عمل مکرّر شود، اعتقاد راسخ‌تر، روشن‌تر و در تأثيرش قوي‌تر مي‌گردد.5

بنابراين، براي رسيدن به معرفتي ژرف و گسترده دربارة آموزه‌هاي ديني و دست‌يافتن به جايگاهي شايسته در معرفت اهل بيت(ع)، به ويژه امام عصر(عج)، جز عمل به دانسته‌هايمان در اين زمينه‌ها و التزام عملي بيشتر به آموزه‌هاي ديني و سخنان معصومان(ع) چاره‌اي نداريم. بي‌ترديد، کسي که در حدّ شناخت خود، دستورات امام زمانش را عمل مي‌کند و به آنها پايبند است، روز به روز افق‌هاي روشن‌تري را در زمينة جايگاه و شأن امام زمان(عج) در عالم هستي، مشاهده مي‌کند.

۳. رعايت حقوق اهل ايمان

در آموزه‌هاي اسلامي، انسان مؤمن از جايگاه و مرتبة بسيار والايي برخوردار بوده و برهيچ چيز، به اندازة رعايت حقوق مؤمنان تأکيد نشده است، تا آنجا که در برخي روايات، حرمت مؤمن از حرمت «کعبه» نيز بالاتر دانسته شده است.

در روايتي که در همين زمينه، از نبيّ اکرم(ص) نقل شده است، چنين مي‌خوانيم:

« رُوِي أَنَّ رَسُولَ اللهِ ص نَظَرَ إِلَي الْکعْبَةِ فَقَالَ مَرْحَباً بِالْبَيتِ مَا أَعْظَمَک وَ أَعْظَمَ حُرْمَتَک عَلَي اللهِ وَ اللهِ لَلْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً مِنْک لِأَنَّ اللهَ حَرَّمَ مِنْک وَاحِدَةً وَ مِنَ الْمُؤْمِنِ ثَلَاثَةً مَالَهُ وَ دَمَهُ وَ أَنْ يظَنَّ بِهِ ظَنَّ السَّوْءِ؛6

روايت شده است که پيامبر خدا نگاهي به کعبه کردند و فرمودند: «آفرين بر تو اي خانة [خدا]! چه عظمتي داري و چقدر حرمت تو در پيشگاه خدا عظيم است! [امّا] سوگند به خدا! که حرمت مؤمن از تو عظيم‌تر است؛ زيرا خداوند، تو را تنها از يک جهت محترم داشته است؛ ولي مؤمن را از سه جهت: مال او، خون او و اينکه به او گمان بد برده شود.»

امام علي(ع) از پيامبر(ص) چنين نقل مي‌کنند:

«قَالَ رَسُولُ اللهِ ص لِلْمُسْلِمِ عَلَي أَخِيهِ ثَلَاثُونَ حَقّاً لَا بَرَاءَةَ لَهُ مِنْهَا إِلَّا بِالْأَدَاءِ أَوِ الْعَفْوِ يغْفِرُ زَلَّتَهُ وَ يرْحَمُ عَبْرَتَهُ وَ يسْتُرُ عَوْرَتَهُ وَ يقِيلُ عَثْرَتَهُ وَ يقْبَلُ مَعْذِرَتَهُ وَ يرُدُّ غِيبَتَهُ وَ يدِيمُ نَصِيحَتَهُ وَ يحْفَظُ خُلَّتَهُ وَ يرْعَي ذِمَّتَهُ وَ يعُودُ مَرْضَتَهُ وَ يشْهَدُ مَيتَتَهُ وَ يجِيبُ دَعْوَتَهُ وَ يقْبَلُ هَدِيتَهُ وَ يکافِئُ صِلَتَهُ وَ يشْکرُ نِعْمَتَهُ وَ يحْسِنُ نُصْرَتَهُ وَ يحْفَظُ حَلِيلَتَهُ وَ يقْضِي حَاجَتَهُ وَ يشْفَعُ مَسْأَلَتَهُ وَ يسَمِّتُ عَطْسَتَهُ وَ يرْشِدُ ضَالَّتَهُ وَ يرُدُّ سَلَامَهُ وَ يطَيبُ کلَامَهُ وَ يبِرُّ إِنْعَامَهُ وَ يصَدِّقُ أَقْسَامَهُ وَ يوَالِي وَلِيهُ (وَ لَا يعَادِ) وَ ينْصُرُهُ ظَالِماً وَ مَظْلُوماً فَأَمَّا نُصْرَتُهُ ظَالِماً فَيرُدُّهُ عَنْ ظُلْمِهِ وَ أَمَّا نُصْرَتُهُ مَظْلُوماً فَيعِينُهُ عَلَي أَخْذِ حَقِّهِ وَ لَا يسْلِمُهُ وَ لَا يخْذُلُهُ وَ يحِبُّ لَهُ مِنَ الْخَيرِ مَا يحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ يکرَهُ لَهُ مِنَ الشَّرِّ مَا يکرَهُ لِنَفْسِهِ ثُمَّ قَالَ ع سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ ص يقُولُ إِنَّ أَحَدَکمْ لَيدَعُ مِنْ حُقُوقِ أَخِيهِ شَيئاً فَيطَالِبُهُ بِهِ يوْمَ الْقِيامَةِ فَيقْضَي لَهُ وَ عَلَيهِ؛7

هر مسلمان بر برادر مسلمان خود سي حق دارد که برائت ذمّه از اين حقوق حاصل نمي‌شود؛ مگر با ادا کردن آنها يا گذشت صاحب حق:

1. خطاهاي او را ببخشد؛ 2. بر سرشک او ترحّم کند؛ 3. عيوبش را بپوشاند؛ 4. از لغزش او درگذرد؛ 5. پوزش او را بپذيرد؛ 6. بدگويي‌هايي را که دربارة او مي‌شنود، رد کند؛ 7. پيوسته اندرزگو و خيرخواه او باشد؛ 8. بر دوستي او ثابت‌قدم باشد؛ 9. بر عهد و پيماني که با او دارد، وفادار بماند؛ 10. به هنگام بيماري او، به ديدارش برود؛ 11. در تشييع جنازه‌اش حاضر شود؛ 12. دعوت او را اجابت کند؛ 13. هديه‌اش را بپذيرد؛ 15. نيکي و احسان او را پاسخ گويد؛ 15. قدرشناس نعمت او باشد؛ 16. او را به نيکويي ياري کند؛ ۱۷. همسر و خانوادة او را سرپرستي کند؛ ۱۸. نيازمندي او را برآورده سازد؛ ۱۹. به درخواست او پاسخ‌گو باشد؛ ۲۰. در هنگام عطسه، [با گفتن جملة «يرحمَک الله»] براي او دعا کند؛ ۲۱. او را در يافتن گم‌شده‌اش، راهنمايي کند؛ ۲۲. سلامش را پاسخ گويد؛ ۲۳. با او به خوبي صحبت کند؛ ۲۴. لطف و احسان او را ارج نهد؛ ۲۵. سوگندهاي او را تصديق کند؛ ۲۶. با دوست او دوستي کند؛ ۲۷. با او به دشمني برنخيزد [با دشمنان او دشمني کند]؛8 ۲۸. او را در هر حال ياري کند؛ خواه ستمگر باشد و خواه ستم‌ديده. امّا ياري او در حالي که ستم مي‌کند، به اين است که او را از ستم بر حذر دارد و امّا ياري او در حالي که مورد ستم واقع شده، به اين است که او را در گرفتن حقّش ياري کند؛ ۲۹. او را به حال خود وامگذارد و از ياري‌اش فروگذاري نکند؛ ۳۰. آنچه از خوبي‌ها براي خود مي‌پسندد، براي او هم بپسندد و آنچه از بدي‌ها که براي خود نمي‌پسندد، براي او نيز نپسندد.»

سپس امام علي(ع) فرمودند: از رسول خدا(ص) شنيدم که آن حضرت مي‌فرمودند: «در روز قيامت، برادر مسلمان شما که حقّي از حقوق او را ادا نکرده‌ايد، در پيشگاه خداوند، حقّ خود را مطالبه مي‌کند و خداوند نيز به نفع او و به ضرر شما حکم خواهد کرد.»

روايات ياد شده دو نکته را بر ما روشن مي‌سازد: نخست ضرورت شناخت حقوق، تعهدها و مسئوليت‌هاي سنگيني که هريک از ما در برابر افراد جامعة خود داريم و دوم اهمّيت اداي اين حقوق، تعهدها و مسئوليت‌ها براي رسيدن به نجات و رستگاري. اميدواريم که خداوند به همة ما توفيق شناخت کامل حقوق خواهران و برادران ايماني‌مان و اداي شايستة آنها را ارزاني فرمايد.

۴. رعايت حقوق پدر و مادر

يکي از مهم‌ترين شاخه‌هاي حقوق متقابل اجتماعي، حقوق پدر و مادر است. در اين شاخه از حقوق، وظايف و تکاليف متعدّدي براي فرزندان برشمرده شده است که عمل به آنها، رمز بقا و پايداري کانون خانواده است. در اينجا با بهره‌گيري از روايات معصومان(ع) به برخي از اين حقوق اشاره مي‌کنيم.

قرآن کريم به حقوق پدر و مادر، بلافاصله پس از حقوق پروردگار توجّه کرده است و در اين‌باره مي‌فرمايد:

« وَقَضَي رَبُّک أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِياهُ وَبِالْوَالِدَينِ إِحْسَانًا إِمَّا يبْلُغَنَّ عِندَک الْکبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً کرِيمًا؛9

و پروردگار تو مقرّر کرد که جز او را مپرستيد و به پدر و مادر [خود] احسان کنيد. اگر يکي از آن دو يا هر دو در کنار تو به سالخوردگي رسيدند، به آنها [حتّي] اوف مگو و به آنان پرخاش مکن و با آنها سخني شايسته بگوي.»

پيامبر اکرم(ص) و ائمّة اطهار(ع) نيز به حقوق والدين توجّه ويژه‌اي داشته و در سخنان خود، بر آن بسيار تأکيد کرده‌اند. تا آنجا که امام سجّاد(ع) در دعا براي والدين خود مي‌فرمايند: