نقش سطح تحصیلات در ازدواج و موفقیت زناشویی

سید محمّد پاکدامن شهری- روانشناس

عدّة زیادی از روانشناسان و جامعه‌شناسان، بر این باورند که اگر هنگام انتخاب همسر به تشابه در جنبه‌های مختلف زندگی توجّه شود، زندگی موفّقیت‌آمیزتر خواهد بود. تشابه در ابعاد مختلف زندگی، از جمله تشابه فرهنگی، مذهبی، تشابه قومی و نژادی، تحصیلی و... در موفّقیت ازدواج نقش دارند. شاید اختلاف سطح تحصیلی در نگاه اوّل، عامل بسیار مهمّی در موفّقیت زندگی زناشویی به نظر نرسد؛ امّا نتایج پژوهش‌های متعدّد روانشناسان و جامعه‌شناسان نشان داده است که اهمّیت این مورد،‌کمتر از اهمّیت تشابه در سایر زمینه‌ها نیست.

تأثیر تشابه تحصیلی بر کاهش میزان طلاق

نتایج پژوهشی که توسط لینگ اشتاد در سال 2004م.، در کشور «نروژ»، به منظور بررسی تأثیر تحصیلات زوجین و والدین بر میزان طلاق بر روی 12.965 زوج انجام شد، نشان داد که تشابه تحصیلاتی زوجین (صرف نظر از سطح آن)، میزان طلاق را کاهش می‌دهد؛ به عبارت دیگر، میزان طلاق زوجینی که از نظر تحصیلاتی اختلاف داشتند، بیشتر از زوج‌هایی بود که تحصیلات یکسانی داشتند. همچنین میزان طلاق در فرزندان والدینی که تشابه تحصیلاتی داشتند، کمتر از فرزندان زوج‌هایی بود که از نظر سطح تحصیلات، باهم تفاوت فاحشی داشتند.

در مطالعة دیگری، کرافت و نیمان، در سال 2009م.، به بررسی تأثیر تشابه تحصیلاتی 1103 زوج آلمانی پرداختند. نتایج این پژوهش نیز نشان داد میزان طلاق در زوج‌هایی که از نظر تحصیلی یکسان بودند، کمتر از زوج‌هایی است که تفاوت تحصیلی دارند. نرخ طلاق در خانواده‌هایی که زوجین، تحصیلات بالایی داشتند، کمتر از خانواده‌هایی بود که سطح تحصیلی زوجین پایین بود.

افزایش رضایت زناشویی

رودلف در سال 2005م.، بر پایة نتایج پژوهش‌هایش، معتقد است که تشابه تحصیلاتی موجب افزایش رضایت زناشویی زوجین می‌شود. وی به منظور بررسی تأثیر تشابه تحصیلی بر رضایت زناشویی، پژوهش‌های گسترده‌ای انجام داد. نتایج این تحقیقات نشان دادند که از نظر مردم پنج کشور «فنلاند»، «آلمان»، «انگلیس»، «فرانسه» و «ایتالیا» تشابه تحصیلاتی، یکی از مهم‌ترین عوامل رضایت زناشویی است.

یافته‌های حاصل از مطالعة هارلم در سال 2007م.، نیز عقیدة رودولف را تأیید می‌کند. هارلم که به بررسی عوامل مؤثّر در رضایت زناشویی زوج‌های ترک پرداخته بود، دریافت که تشابه تحصیلی یکی از پنج عامل مؤثّر در رضایت زناشویی است. در این پژوهش، بیشتر زنان تشابه تحصیلی را در رضایت زناشویی دخیل می‌دانستند.

رشد اجتماعی کودکان

بک و همکارانش در سال 2002م.، در یک پژوهش، به بررسی تأثیر تشابه تحصیلاتی والدین بر آمادگی کودکان پنج ساله در 4.898 خانوادة آمریکایی پرداخت. نتایج، حاکی از آمادگی بیشتر فرزندان والدین دارای تشابه تحصیلاتی در مقایسه با فرزندان والدینی بود که از نظر تحصیلی با هم تفاوت زیادی داشتند. کودکان گروه اوّل از رشد اجتماعی بیشتری برخوردار بودند. همچنین میزان آمادگی فرزندان

والدینی که هر دوی آنها تحصیلات بالایی داشتند، بالاتر از آمادگی کودکانی بود که والدینشان تحصیلات پایینی داشتند.

پیشرفت تحصیلی فرزندان

در یک پژوهش، بونکه و آندرسن، در سال 2004م. به بررسی این موضوع پرداختند که آیا تشابه تحصیلاتی والدین بر میزان زمانی که والدین برای فرزندانشان اختصاص می‌دهند، تأثیر می‌گذارد یا خیر؟

مشخّص شد والدینی که دارای تشابه تحصیلی هستند، وقت بیشتری را به فرزندانشان اختصاص می‌دهند و این میزان، به خصوص در والدین دارای سطح تحصیلات بالا، بسیار بیشتر از گروه‌های دیگر است. اختصاص دادن وقت کافی به فرزندان، سبب کاهش مشکلات آنها و پیشرفت تحصیلی‌شان می‌شود.

موضوع یکی از پایان‌نامه‌های دورة کارشناسی روانشناسی در «مشهد مقدّس»، تأثیر اشتغال مادران بر پیشرفت تحصیلی فرزندانشان در مدارس امام رضا(ع) بود که در آن، موضوع تحصیلات مادران نیز مورد بررسی قرار گرفت و این نتیجه حاصل شد مادرانی که سطح تحصیلات عالیه دارند، ولی خانه‌دار هستند، بیشترین تأثیر مثبت بر پیشرفت تحصیلی فرزندان خود دارند.

وقتی که زوجین سطح تحصیلاتشان یکسان یا نزدیک به هم باشد، آنها دیدگاه‌های نزدیک به هم دارند و یکدیگر را بهتر درک می‌کنند و معمولاً رضایت آنها از زندگی زناشویی بیشتر می‌شود. در این مورد، معمولاً اگر مرد به دلیل اینکه ریاست و سرپرستی خانواده را بر عهده دارد، سطح تحصیلاتش نسبت به زن بالاتر باشد، مشکلات کمتری ایجاد خواهد شد.

بر اساس نتایج پژوهش‌ها، معمولاً والدینی که از شیوه‌های فرزندپروری مقتدرانه (محبّت و کنترل کافی والدین) استفاده می‌کنند، والدینی هستند که دارای سطح تحصیلات عالی هستند، معمولاً بیشتر با فرزندانشان ارتباط دارند، با آنها کتاب می‌خوانند، صحبت می‌کنند و... ؛ در حالی‌که والدینی که سطح تحصیلات پایین‌تری دارند، معمولاً دوست دارند که فرزندانشان دستورات آنها را اطاعت کنند و ارتباط دوستانه‌ای با فرزندان ندارند. بنابراین روانشناسان توصیه می‌کنند که در زمینة ازدواج، بهتر است افراد از طبقاتی که نزدیک هم هستند (دارای تشابه تحصیلی) با یکدیگر ازدواج کنند؛ زیرا اختلافات آنها در ارزش‌ها و باورهایشان کمتر است.

در صورتی که سطح تحصیلات مرد، پایین‌تر از زن باشد، مشکلاتی ممکن است بروز نماید که به تعدادی از آنها اشاره می‌شود:

سوء تعبیرهای دائمی

از آنجایی که مرد رئیس خانواده است، بهتر است تحصیلات او برابر یا بالاتر از همسرش باشد تا بتواند نقش خود را به خوبی ایفا کند؛ به خصوص که بالا بودن سطح تحصیلات زن از مرد در کشور ما، چندان مرسوم نیست و ممکن است مرد در مورد هر یک از رفتارهای همسرش، دچار سوء تعبیر شود و حس کند که همسرش قصد دارد ضعف‌های او را به رخش بکشد. این امر در دراز مدّت، اعتماد به نفس مرد را کاهش داده و او دیگر قادر نیست نقش خود را به عنوان رئیس خانواده، به خوبی ایفا کند. از طرف دیگر، ممکن است مرد خانواده برای پنهان کردن ضعف خود در این مورد و ثابت کردن این موضوع که او رئیس خانواده است، حتّی حرف‌های منطقی همسرش را هم نپذیرد.

اشتراکات کم

نمی‌توان انکار کرد که تحصیلات، نوع نگرش افراد را نسبت به مسائل مهمّ زندگی تغییر می‌دهد؛ مثلاً ممکن است مرد معتقد باشد انسان موفّق، کسی است که پول زیادی داشته باشد؛ امّا زن به همین اندازه روی مطالعه تأکید داشته باشد. به همین ترتیب، تفریحات و علایق این دو فرد از هم متفاوت است.

واکنش دیگران

خیلی اوقات زنان برای رسیدن به اهداف تحصیلی، ازدواج خود را به تأخیر می‌اندازند؛ در حالی‌که اقوام و آشنایان منتظر هستند تا ببینند بالأخره او، چه کسی را انتخاب می‌کند. اینجاست که یک چالش درونی برای خانم‌ها اتّفاق می‌افتد: اگر کسی از او بپرسد که تحصیلات همسرش چقدر است، می‌تواند بدون ناراحتی بگوید که او دیپلمه است یا نه؟ در چنین شرایطی، قطعاً نمی‌توانید از همسرتان بخواهید خودش را دارای تحصیلات دانشگاهی جا بزند و جلوی فامیل، حقیقت را نگوید، چون در این صورت، شخصیت او را زیر سؤال برده‌اید.

علاوه بر این، بررسی‌ها نشان داده است که میزان بروز اختلافات در خانواده‌هایی که سطح تحصیلات مرد از زن بالاتر است، کمتر از خانواده‌هایی است که در آنها، زن از تحصیلات بالاتری برخوردار است.

در بعد تربیت فرزندان، اختلافاتی بین والدین با سطح تحصیلی متفاوت روی می‌دهد؛ به عنوان مثال اگر مادر تحصیل‌کرده و پدر بی‌سواد یا کم‌سواد است، مشاهده می‌شود که پدر، فرزندان را توبیخ و گاه تنبیه می‌کند. در مراودات و مهمانی‌ها همیشه یکی از زوجین، مکدّر و ناراحت است؛ زیرا اگر معاشران از دوستان تحصیل کرده باشند، طرفی که از معلومات کمتری برخوردار است، احساس رنجش خواهد کرد و چنانچه از خانواده‌های عادّی باشند، فرد تحصیل کرده دچار ملال خواهد شد. در این‌گونه خانواده‌ها، کودکان دو قطبی بار می‌آیند؛ زیرا از دو نوع مربّی برخوردار هستند.

مغایرت فرهنگ زوجین، هرگز پوشیده و پنهان نمی‌ماند؛ بلکه در مواردی بین زن و شوهر، اصطکاک و تصادم به وجود می‌آید و کودکان از امنیت خاطر، در حدّ کمال برخوردار نخواهند شد.

ممکن است زن و مرد که باید یار و یاور همدیگر باشند، در این‌گونه خانواده‌ها، احساس تنهایی و غربت نمایند و پر واضح است که احساس تنهایی موجب ملال و افسردگی خواهد بود.

منابع: