واجب الاطاعه بودن امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

خداوند کریم در «آیة 59 از سورة نساء»، اطاعت از رسول الله(ص) و پس از ایشان، «اولو‌الامر» را در عرض اطاعت از خود قرار داده و فرموده است:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُم‏؛

ای کسانی که ایمان آوردید! از خداوند و رسول و اولو‌الامر از آنان، پیروی کنید.»

فرمان اطاعت بی‌چون و چرا، توصیه‌ای ساده نیست؛ بلکه امر واجبی است که نافرمانی از آن، موجب خشم خداوند و کیفر ایشان است. دربارة منکران و عاصیان، چنان‌که پیش‌تر بیان شد، آنچه که این امر واجب را حمایت می‌کند، مقام عصمت رسول الله(ص) و صاحبان امر(ع)، علم لدنّی ایشان و اذن خاصّ خداوند متعال دربارة ایشان است؛ سه شرط ضروری که باعث تحقّق امر هدایت و تجربة سعادت دنیوی و اخروی جنّ و انس می‌شود.

علما و مفسّران شیعه، همگی اتّفاق نظر دارند که اولو‌الامر، امامان معصوم از اهل بیت پیامبر اکرم(ص) هستند؛ همانان که واجد همة شئون و توانایی‌ها برای رهنمون شدن خلق روزگار به صراط مستقیم و آبشخور توحیدی‌اند.

جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: وقتی خداوند آیة «أَطیعُوا اللهَ...» را بر پیامبرش محمّد(ص) نازل کرد، من به او عرض کردم: یا رسول الله! ما خدا و رسولش را شناختیم؛ امّا اولو‌الامر که خداوند اطاعت و پیروی آنان را دوشادوش اطاعت تو قرار داده است، چه کسانی‌اند؟ پیامبر(ص) فرمودند:

«‏ای جابر! آنان جانشینان من و امامان مسلمانان بعد از من هستند که اوّل ایشان، علیّ بن ابی‌طالب است و بعد از او، به ترتیب، حسن و حسین و علیّ بن الحسین و محمّد بن علی که در «تورات» به باقر معروف است و تو ای جابر! او را می‌بینی. در آن موقع، سلام مرا به او برسان. بعد از او، جعفر بن محمّد صادق و موسی بن جعفر و علیّ بن موسی و محمّد بن علی و علیّ بن محمّد و حسن بن علی می‌باشند و بعد از او، امام هم‌نام و هم‌کنیة من، حجّت خدا بر روی زمینش و آخرین نشانة پروردگار در میان بندگانش، پسر حسن بن علی است. او کسی است که خداوند متعال سراسر زمین را به دست او فتح می‌کند. او کسی است که از شیعیان و دوستان خود پنهان می‌شود؛ به طوری که بر امامت او، کسی پابرجا نخواهد ماند؛ مگر آن کسی که خداوند قلبش را به ایمان آزموده باشد.»

جابر می‌گوید: پرسیدم: یا رسول الله! آیا شیعیان او در زمان غیبت، از او بهره می‌برند؟ فرمودند:

«آری. سوگند به خدایی که مرا به پیامبری فرستاده است! آنان از نور او روشنایی می‌گیرند و از ولایت او در زمان غیبتش بهره می‌برند؛ مانند بهره‌ای که مردم از خورشید می‌گیرند، گرچه ابر آن را بپوشاند. ای جابر! این سخن از اسرار مخفی الهی و در خزینة علم الهی است. پس آن را از نااهلان پنهان کن.»1

طبری می‌گوید: من در «خراسان»، بالای سر امام رضا(ع) به خدمت ایستاده بودم و جمعی از بنی‌هاشم که اسحاق بن موسی در میانشان بود، خدمت آن حضرت بودند. امام(ع) فرمودند:

«ای اسحاق! به من خبر رسید که مردم (اهل سنّت) می‌‌گویند: ما عقیده داریم که مردم بردة ما هستند. نه. سوگند به خویشی و قرابتی که با پیغمبر(ص) دارم! نه من هرگز این سخن نگفته‏ام و نه از پدرانم شنیده‏ام و نه به من خبر رسیده که یکی از آنها گفته باشد؛ ولی من می‌گویم، مردم بندة ما هستند در اینکه، اطاعت ما بر آنها واجب است و در اطاعت، فرمانبر مایند و در دین، پیرو ما هستند. هر کس حاضر است، به غایبان برساند.»2

در انتصاب شخصی به عنوان «خلیفه» و قائم مقام سلطان در یک مملکت، ضرورتاً آن شخص می‌بایست واجد همة شئونی باشد که سلطان در وقت حضورش بر اریکة قدرت دارد؛ چنان‌که فرمان صریح «اطیعوا الرّسول و اولو‌الامر» از سوی خداوند همین معنا را می‌رساند که خلیفة خداوند، اطاعتش واجب است و ضرورتاً واجد همة اختیارات و شئون وی نیز هست.

موضوع «واجب‌الاطاعه بودن امام»، بی‌هیچ شک، به سه موضوع حکمت خلق جنّ و انس، جعل خلیفة خداوند بر زمین و سرانجام، موضوع تأسیس دولت کریمه و خلافت مستضعفان، پس از ظهور معطوف است.

به عبارت دیگر، واجب‌الاطاعه بودن امام، شرط ضروری تحقّق سه امر یادشده است.

در صبحگاه آفرینش، خداوند متعال، جنّ و انس را به منظور تحقّق امر بندگی، عبادت و معرفت و نایل ساختن ایشان [وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون‏] به شهادت و سکنا دادن آنان در مقام صالحان و ابرار، خلق کرده و راه تجربة این‌همه را در موضوع اطاعت از امام قرار داده است؛ وگرنه، خداوند غنیّ و قوی، هیچ نیازی به جمیع مخلوقات آشکار و نهان خود ندارد و در مقابل، جمیع ساکنان عالم امکان، محتاج به ایشان و فقیر درگاه ایشانند:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللهِ وَ اللهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميد؛3

ای مردم! شما (همی) نیازمند به خدایید. تنها خداست که بی‌نیاز و

شایستة هرگونه حمد و ستایش است.»

به بیان دیگر، این موجود ضعیف و فقیر (جنّ و انس)، در منتها الیه جادّة نیازمندی و افتقار، از ژرفای جان، طالب سعادت، امنیت، سلامت، هدایت و جلب رضایت خالق قوی و غنیّ است؛ وگرنه، در نگون‌بختی تمام، بی‌آنکه در جهان فانی، سعادت و سلامت را تجربه کرده باشد، در مغاک دهشتناک شقاوت و کیفر سخت در خواهد غلطید و الی‌الابد، در درکات جهنّم، عذاب خواهد دید.

از اینجاست که آدمی و جنّ، طالب و جویندة سعادت، امنیت و سلامت دنیوی و اخروی‌اند و این همه را، خداوند متعال منوط و مشروط به هدایت و تقرّب ساخته، دستگیره و دستاویز آن را به دستان با کفایت حضرات معصومان(ع) سپرده است؛ همانان که در حقیقت، حبل‌الله المتینند. از اینجا، معنی و مفهوم واجب‌الاطاعه بودن امام درک می‌شود؛ به همان سان که خداوند مستغنی از جملة موجودات است، آنکه اطاعتش در عرض اطاعت از خداوند است نیز مستغنی از خلق روزگار و عزیزکردة خداوند است. لاجرم، این مخلوقات ساکن عالم امکانند که محتاج به ایشان و چشم‌دوخته به عنایت ایشانند و از مسیر اطاعت از فرامین، به منتها الیه خواسته‌ها و مطالبات جسم و جانشان می‌رسند.

مردم راهی جز اطاعت از اهل بیت(ع) ندارند

در واقع باید گفت: رویة دیگر واجب‌الاطاعه بودن امام، نیازمندی آدمی برای دست‌یابی به سعادت، امنیت، سلامت، هدایت و رضایت خداوند متعال است. حضرت امام صادق(ع) در بیان ناگزیری مردم در اطاعت از اهل بیت(ع) می‌فرمایند:

«ماییم كه خدا اطاعت ما را واجب ساخته است. مردم راهی جز معرفت ما ندارند و بر نشناختن ما معذور نیستند. هر كه ما را بشناسد، مؤمن است و هر كه انكار كند، كافر و كسی كه نشناسد و انكار هم نكند، گمراه است تا زمانی كه به سوی هدايتی كه خدا بر او واجب ساخته و آن اطاعت حتمی ماست، برگردد و اگر به همان حال گمراهی بميرد، خدا هر چه خواهد، با او كند.»4

امام محمّد باقر(ع) در روایتی از این اطاعت، به منزلة کنگره، قلّه و کلید دست‌یابی به هر امر خوشایندی و از جمله، خشنودی خداوند متعال یاد کرده و فرموده‌اند:

«كنگره و قلّه و كليد هر كار و راه ورود در هر چيزی و خشنودی خدای بخشايندة تبارك و تعالی، اطاعت امام است، از روی معرفت.»

سپس فرمودند:

«به راستی خدای تبارك و تعالی می‏فرمايد: هر كه اطاعت رسول كند، خدا را اطاعت كرده است و هر كه پشت کند، ما تو را نگهبان وی نفرستاده‏ايم.»5

خداوند متعال، ولایت‌پذیری بندگان را شرط پذیرش آنان قرار داده و از آن، به عنوان بهترین وسیلة تقرّب به خداوند متعال یاد کرده است.

قرب الی الله، به معنی تقرّب در بعد مکانی نیست؛ بلکه قرب به مراتب عالی کمالی و جلب صفات متعالی نفسانی است؛ همان که صفات عالم ملکی را از چهرة آدمی پیراسته و او را مزیّن به صفات ملکات نفسانی و سرانجام، مستقر در مراتب ولایت می‌سازد.

حضرت اباعبدالله، امام جعفر صادق(ع) از قول پدرانش، نقل فرمودند که بندگان از مسیر عبادات صرف و بدون ولایت‌پذیری و اطاعت از اهل بیت(ع)، هیچگاه بهشت خداوندی و سایه‌سار عرش ایشان را نخواهند دید.

ابن فضيل می‌گويد: از امام(ع) پرسيدم: بهترين وسيلة تقرّب بندگان به خدای عزّ و جلّ چيست؟

فرمودند:

«بهترين وسيلة تقرّب بندگان به سوی خدای عزّ و جلّ، اطاعت خدا و اطاعت رسول و اطاعت واليان امر است.»6

و هم‌ایشان فرمودند:

«وقتی كه مرا به آسمان (يعنی معراج) بردند، پروردگارم - جلّ جلاله - به من وحی كرده و فرمود: ای محمّد! من به زمين نگريستم و تو را از آن برگزيدم و پيامبر نمودم و برای تو از اسم خودم، نامی مشتقّ كردم. من «محمودم» و تو «محمّد». سپس بار ديگر نگريستم و علیّ را برگزيدم و او را وصیّ، جانشين و داماد و پدر فرزندانت قرار دادم و برای او از نام‌های خود، نامی مشتقّ كردم، من «عليّ أعلی» هستم و او «علیّ» است و فاطمه و حسن و حسين را از نور شما خلق كردم. سپس ولايت آنان را بر ملائكه عرضه داشتم. هر كس آن را پذيرفت، نزد من از مقرّبين محسوب گرديد. ای محمّد! اگر بنده‏ای مرا عبادت كند، آن گونه كه بريده گردد و فقط استخوانی ماند و بس و از شدّت و كثرت عبادت، همچون مشك كهنه شود، سپس در حال انكار ولايت اين چند نفر بميرد، او را در بهشت خود ساكن نخواهم گردانيد و در ساية عرشم قرار نخواهم داد...»7

نکته‌ای که همواره دربارة آن غفلت می‌شود، این است که جنّ و انس و ملک و بی‌استثناء، هیچیک از مخلوقات ساکن عالم امکان، از سوی خود، دارای آورده‌ای به این عالم نیستند و همة آنچه که در عوالم فیزیکی و متافیزیک بر آن مستقرّند و از آن بهره می‌برند، نعمتی عاریتی است که از سوی خداوند خالق هستی بدان‌ها سپرده شده است. ساده‌ترین نشانه و محک تشخیص این امر، یعنی اعطایی بودن نعمت‌ها به مخلوقات هم این است که چنانچه خداوند بخواهد نعمتی را از آنها سلب و مصادره کند، قادر به ممانعت از آن فرمان و سرپیچی از ارادة او نیستند.

خداوند متعال در طرفة‌العینی، هر نعمتی را که بر هر موجودی اعطا کرده است، از وی بازمی‌ستاند و آن مخلوق را قدرتی برای بازدارندگی نیست؛ بدین سبب است که عرض کردم، هیچ مخلوقی، آورده‌ای از سوی خود بر صحنة هستی ندارد.

در رأس همة نعمت‌ها، نعمت وجود است که از سوی ولیّ نعمت، به جملة موجودات اعطا شده است. حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) در مناجات بلندی از فقر ذاتی موجودات پرده برداشته و می‌فرمایند:

«مَوْلَايَ يَا مَوْلَايَ أَنْتَ الْمَوْلَی وَ أَنَا الْعَبْدُ، وَ هَلْ يَرْحَمُ الْعَبْدَ إِلَّا الْمَوْلَی‏؛

مولای من! تویی سرور و منم بنده و آیا رحم‌کننده‌ای برای بنده است؛ جز مولای او؟»

در فرازهایی، امام از بندگان، با عناوینی، چون مملوک، مخلوق، حقیر، ضعیف، فقیر، فانی، میّت، مرزوق صغیر، مبتلا، مرحوم، گنهکار و مغلوب

یاد کرده و پرده از وسعت افتقار مخلوق و استغنای خالق برمی‌دارد تا دانسته شود که مخلوق ضعیف و مبتلا را هیچ آورده‌ای نیست و همة آنچه که به او اعطا شده، جملگی، نه به واسطة آوردة او، بلکه به دلیل رحمت واسعة خداوند است و اگر جز این بود، هیچ مخلوقی، استعداد پوشیدن جامة وجود نمی‌یافت. بدین سبب، سیر و سفر بر جادّة ناسپاسی و کافرنعمتی و عصیان، این مخلوق را مستعدّ و مهیّای سلب نعمت و کیفر می‌سازد؛ چنان‌که فرموده است:

«لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابي‏ لَشَديد؛8

اگر شکرگزاری کنید، حتماً بر (نعمت‌های) شما می‌افزاییم و اگر کافر شدید یا ناسپاسی کردید، البتّه عذاب من بسیار سخت است.»

خداوند متعال، شکرگزاری از نعمت‌ها را شرط افزونی نعمت و کفران را باعث فرود عذاب معرّفی فرموده و همگان را برای در امان ماندن از عذاب سخت، دعوت به شکرگزاری کرده است.

ظهور و تجسّم خارجی شکرگزاری، منحصر در ابراز زبانی نیست؛ بلکه همة مفهوم شکرگزاری در اطاعت از فرامین و نواهی حضرت پروردگار و پذیرش ولایت و امامت حضرات اهل بیت(ع) جلوه می‌نماید.

حدیثی از حضرت علیّ بن موسی الرّضا(ع) به نام حدیث «سلسلة‌الذّهب» نقل شده است. در این حدیث، امام از پدرش و آن حضرت از اجدادش تا پیامبر اکرم(ص) و پیغمبر از حضرت جبرئیل(ع) و ایشان از خداوند متعال نقل می‌کند:

«[کلمة] لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي؛9

کلمة خدایی، جز خدای یگانه نیست، دژ من است و هر کس وارد قلعة من شود، از عذاب من ایمن می‌ماند.»