پرسش و پاسخ

واحد پژوهش مؤسّسة موعود

پرسش: چرا در عصر انبياي گذشته، حكومت عدل جهاني تحقّق نيافته است؟

پاسخ: اين سؤال گاهي به طريق ديگري نيز مطرح مي‌شود كه چرا حكومت عدل جهاني در پايان تاريخ و آخرالزّمان اجرا مي‌گردد؟ آيا اين امر اتّفاقي است يا اينكه وجه و دليلي دارد؟ مي‌گوييم: تكامل فرد و در نتيجه، ايجاد مجتمع كامل و نيز دولت و حكومت عدل در جامعه، با دو عامل اساسي تحقّق‌پذير است:

1. عامل خارجي؛ به اين معنا كه هر فرد از افراد جامعه، معناي عدل و كمالي را كه هدف خلقت در اوست، بداند و نيز راهي را براي رسيدن به آن بيابد و از آنجا كه فهم بشر قاصر از درك اين امور است، بنابراین بشر در طول تاريخ، محتاج به انبياء براي هدايت و رسيدن به اهداف خود بوده است.

2. عامل داخلي؛ كه همان شعور بشر به اين مسئوليّت و هدف بزرگ است. بنابراین براي رسيدن به هدف، تحقّق اين عامل داخلي در وجود انسان لازم است. اين شعور به مسئولیّت تحقّق نمي‌يابد، مگر به اينكه:

الف. عقل، اهميّت اطاعت خداوند و خضوع و خشوع نسبت به او را درك كند؛

ب. بداند كه اطاعت خدا ضامن حقيقي براي سعادت خود و جامعه و ايجاد عدل مطلق در جامعه خواهد بود؛

ج. حقيقت عدل و قسط و آثار و بركات آن را بداند.

اين عامل داخلي با انواعش از چند طريق، قابل پياده شدن است:

1. اينكه اين امان و اخلاص در افراد جامعه به صورت معجزه، تحقّق يابد.

اين احتمال با قانون معجزات منافات دارد؛ زيرا معجزه طريق انحصاري است؛ در حالي كه براي رسيدن به نتيجه و هدف، راه‌هاي ديگر غير از طريق معجزه وجود دارد و نيز با اختيار انسان - كه كمال او در گرو آن است - منافات دارد؛

2. بشر بدون جبر و با تجربه و ارشاد، به سطحي عالي از فهم و شعور برسد تا بتواند آن هدف عالي را با رهبري الهي پياده كند.

با ملاحظة حالات و خصوصيات بشر، پي مي‌بريم كه هنوز انسان به آن سطح عالي از فهم و شعور براي رسيدن به اين هدف كامل نرسيده است؛ زيرا بشر از ابتداي خلقت، دو شرط اساسي از شرايط تطبيق عدل كامل را نداشته است:

الف. شناخت عدل به صورت كامل؛

ب. آمادگي براي فداكاري در راه تطبيق و پياده كردن عدالت بعد از شناخت آن.

اگر بر فرض، بشر شرط اوّل را دارا باشد، هنوز آمادگي كامل براي شرط دوم را پيدا نكرده است. بنابراین حتّي در عصر صحابة رسول اكرم(ص) كه آن را بهترين عصر مي‌دانند، آن حضرت مشكلاتي با صحابه در زمينة فداكاري آنان در راه اسلام داشته است.

خداوند متعال در اعتراض به جماعتي از صحابه، مي‌فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قيلَ لَكُمُ انْفِرُوا في‏ سَبيلِ اللهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَليلٌ؛1

اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! چرا هنگامي كه به شما گفته مي‌شود به سوي جهاد در راه خدا حركت كنيد، بر زميني سنگيني مي‌كنيد [و سستي به خرج مي‌دهيد]؟! آيا به زندگي دنيا، به جاي آخرت راضي شده‌ايد؟! يا اينكه متاع زندگي دنيا در برابر آخرت، جز اندكي نيست.»

حال به اين نتيجه مي‌رسيم كه بشر تاكنون به شروط اساسي براي تشكيل حكومت جهاني دست نيافته و زمينه را براي ظهور فراهم نساخته است.

سيّدرضا صدر(ره) مي‌گويد:

روزي خواهد رسيد كه بشر قابليت پيدا كند دادگستري توانا و بينا بر او حكومت كند و قابليت پيدا كردن بشر براي چنين حكومتی، عبارت است از تكامل او. بشر تكامل‌نيافته شايستگي و لياقت حكومت عدل را ندارد و آن را نمي‌پذيرد و اگر با جبر و زور بر او تحميل شود، نقض غرض خواهد بود. جبر و زور ظلم است و ظلم نردبان عدل نخواهد بود. عدلي كه به وسيلة ظلم بر قرار شود، عدل نيست؛ هر چند نام عدل بر آن گذارند. بشر تكامل‌نيافته حاكم عدل را نمي‌پسندد و دوست مي‌دارد كه او بركنار شود. حضرت علي(ع) مي‌فرمايد:

«اين مردم از من ملول شده‌اند و من هم از آنها ملول هستم.»

سپس در حقّ آنها نفريني كرده و فرمودند:

«خدايا! مرا از اينها بگير!»

حكومت عدل بايستي با رضايت خلق برقرار شود و آن وقتي است كه بشر خواستار آن باشد. بشر وقتي خواستار حكومت عدل مي‌شود كه خوي حيواني او تحت فرمان خوي انساني‌اش قرار گيرد.2

در روايات نيز به جهتي ديگر اشاره شده است.

امام باقر(ع) فرمودند:

«دَوْلَتُنَا آخِرُ الدُّوَلِ وَ لَنْ يَبْقَى أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا لِئَلَّا يَقُولُوا إِذَا رَأَوْا سِيرَتَنَا إِذَا مَلِكْنَا سِرْنَا مِثْلَ سِيرَةِ هَؤُلَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِين‏؛3

دولت و حكومت ما، آخرين دولت‌ها و حكومت‌هاست. حكومت براي هيچ اهل بيتي باقي نمي‌ماند؛ مگر اينكه قبل از ما، به حكومت رسيده و آن را به نهايت رسانده است؛ به جهت آنكه هرگاه سيرة ما را در حكومت مشاهده كردند، نگويند، اگر ما نيز مالك و عهده‌دار حكومت بوديم، اين چنين حكومت مي‌كرديم. اشاره به اين معناست، قول خداوند متعال كه مي‌فرمايد: «و عاقبت براي پرهيزگاران است.»4

پرسش:‌ چه ضرورتي در تحقّق حكومت عدل جهاني در اين دنيا است؟

پاسخ: برخي بعد از اعتقاد به ضرورت تشكيل حكومت عدل جهاني مي‌گويند: چه ضرورتي براي تشكيل اين عدالت در سطح گسترده در اين دنياست، اگر در عالم آخرت، اين عدالت در سطح گسترده پياده شود - كه حتماً هم چنين خواهد بود - غرض و هدف خلقت تأمين خواهد شد؟

در پاسخ اين اشكال مي‌گوييم:

1. از آنجا كه هدف از خلقت، عبادت و رسيدن به يقين و لقاي خداوند معرفي شده است، بنابراین، بايد اين حكومت در روی زمين و قبل از انقضاي دنيا، پياده شود تا هدف غايي خلقت در برهه‌اي از زمان، پياده شود؛

2. بشر مخلوق در اين دنيا، گرايش فطري به اين نوع حكومت دارد.پس این حکومت بايد براي او در اين عالم، با مقدّماتش فراهم گردد؛

3. از آنجا كه قسر دائم و اكثري محال است، بنابراین انسان در اين عالم طبيعت، بايد روزي را به خود ببيند كه ظلم و تعدّي از بين رفته و عدالت و انسانيت جاي آن را در سطح گسترده گرفته است؛

4. تكامل انسان در اين دنيا، براي او ارزشمند است؛ نه در عالمي ديگر و از آنجا كه انسان طبيعتاً و قطرتاً كمال خواه و كمال‌جو است، بايد زمينة لازم براي سير كمالي او در سطح گسترده در اين عالم، فراهم گردد كه در عصر ظهور مهدي(عج) اين خواسته عملي خواهد شد.5

پرسش: با توجّه به علم، عقل و تجربه، چه نيازي به امام است؟

پاسخ: ممكن است افرادي خيال كنند كه در عصر علم و دانش، بشر چه نيازي به امام دارد؟ بشريت روز به روز مستقل‌تر و كامل‌تر مي‌شود و طبعاً نيازمندي‌اش به كمك‌هاي غيبي كمتر مي‌گردد. عقل و علم، تدريجاً اين خلأها را پر مي‌كنند...

قطعاً خطراتي كه در عصر علم و تكنيك براي بشريت است، به مراتب از خطرهاي عصرهاي پيشين بيشتر است. اشتباه است كه خيال كنيم منشأ انحرافات بشر، هميشه ناداني بوده است. انحرافات بشر بيشتر از ناحية غرايز و تمايلات مهار نشده بوده، از ناحيه شهوت، غضب، افزون‌طلبي، جاه‌طلبي، برتري‌طلبي، لذّت‌طلبي و بالأخره نفس‌پرستي و نفع‌پرستي است. آيا در پرتو علم، همة اينها اصلاح شده و روح عدالت، تقوا، رضا به حقّ خود و حدّ خود و عفاف، راستي و درستي جايگزين آن شده است؟ يا كار كاملاً برعكس است؟

علم امروزه، به صورت بزرگترين دشمن بشر درآمده است. چرا چنين شده؟ جوابش اين است كه علم چراغ و روشنايي است؛ بستگي دارد كه بشر اين چراغ را در چه مواردي و براي چه هدفي به كار برد. بشر از علم، همچون ابزاري براي هدف‌هاي خويش استفاده مي‌كند؛ امّا هدف بشر چيست و چه بايد باشد، علم قادر به بيان آن نيست! اين كار دين است. علم، همه چيز را تحت تسلّط خود قرار مي‌دهد؛ مگر انسان و غرايز او را.

ويل دورانت دربارة انسان عصر ماشين مي‌گويد:

ما از نظر ماشين، توانگر شده‌ايم و از نظر مقاصد فقير.6

انسان عصر علم و دانش با انسان ماقبل اين عصر در اينكه اسير و بندة خشم و شهوت خويش است، هيچ فرقي نكرده است. علم نتوانسته است آزادي از هواي نفس را به او بدهد. علم نتوانسته است...7

جهاني شدن

پرسش: جهاني شدن به چه معنايي است؟

پاسخ: به نظر مي‌رسد با همة تعاريفي كه از جهاني شدن ارائه شده، امّا تاكنون، هیچیک تعريف روشن و جامعي از آن نبوده‌اند؛ زيرا اوّلا،: اين پديده هنوز به حدّ تكامل نهايي خود نرسيده است؛ ثانياً، هر كسي در مقام تعريف، بُعدي از ابعاد آن را بازگو كرده است؛ در عين حال، به برخي از تعاريف اشاره مي‌كنيم:

1. برخي جهاني شدن را فرآيندي اجتماعي مي‌دانند كه در آن، قيد و بندهاي جغرافيايي كه بر روابط اجتماعي و فرهنگي سايه افكنده است، از بين مي‌رود؛8

2. برخي ديگر جهاني شدن را به معناي تشديد روابط اجتماعي در سرتاسر جهان مي‌دانند كه مكان‌هاي دور از هم را چنان به هم مرتبط مي‌سازد كه اتّفاقات هر محل، زادة حوادثي است كه كيلومترها دورتر به وقوع مي‌پيوندد؛9

3. هاروي جهاني شدن را در بر دارندة دو مفهوم فشردگي زمان و مكان و كاهش فاصله‌ها تلّقي مي‌كند.10و11

پرسش: ريشه‌هاي تاريخي «جهاني شدن» از چه زماني است؟

پاسخ: ريشه‌هاي تاريخي جهاني شدن را مي‌توان به عمق تاريخ بشر مربوط دانست. طبق نظر جامعه‌شناسان و باستان‌شناسان، زندگي بشر از زندگي‌هاي محدود خانوادگي و انفرادي در جنگل‌ها، غارها و پناهگاه‌ها شروع شده و به تدريج، به جمعيت‌هاي عشيره‌اي و قبيله‌اي و اجتماعات محدود در كنار چشمه‌ها و رودخانه‌ها تبديل شده و بعداً تبديل به روستاها و واحدهای کوچک شده اند. سپس شهرها تشکیل شده و از شهرها به تدریج، کشورها و دولت‌ها پديد آمده‌اند. بنابراين در مجموع، زندگي بشر به سوي جهاني شدن در حركت است؛ يعني هر چه كه پيش مي‌رويم، تفرقه‌ها كمتر و تجمّع‌ها زيادتر مي‌شود؛ البتّه اين حركت در قرون اخير، سرعت بيشتر به خود گرفته است و با بهره‌گيري از وسايل جديد ارتباط جمعي، حركت به سوي جهاني شدن شتاب بيشتري خواهد گرفت.12

پرسش: غربي‌ها از «جهاني شدن»، چه اهدافي را دنبال مي‌كنند؟

پاسخ: به نظر مي‌رسد با سه وجه مهم و اساسي و گاهي متمايز از هم روبه رو هستيم كه به اشتباه يا تسامح، به هر سه عنوان، «جهاني شدن» اطلاق مي‌گردد:

1. فرآيند طبيعي و تدريجي جهاني شدن؛

2. جهاني‌سازي غربي؛

3. جهاني‌سازي آمريكايي.

«جهاني شدن» گرچه يك روند و حركت تدريجي، طبيعي و تكاملي را طيّ كرده و در عصر جديد، به مراحل بالايي از بالندگي و شكوفايي علمي، اقتصادي و تكنولوژي دست يافته است، ولي همين روند طبيعي در حركت رو به رشد و تكاملي خود، شاهد دست‌اندازي و دخل و تصرّف قدرت‌هاي اقتصادي و سياسي بزرگ بوده و در بعضي موارد، در خدمت منافع و آمال آنها قرار گرفته است كه از آن، به «جهاني كردن» تعبير مي‌شود؛ به عبارت روشن‌تر، قدرت‌هاي پيشرفتة غربي و صاحبان شركت‌هاي بزرگ اقتصادي و تجاري و... اين روند را در خدمت منافع خود گرفته و به نوعي، خود را بر اين فرآيند طبيعي تحميل كرده و حتّي در مسير حركت آن، انحراف ايجاد كرده‌اند.

پروژة «جهاني‌سازي» آمريكايي، دقيقاً همان آمريكايي‌سازي و تحت سلطه قرار دادن كلّ جهان از سوي آمريكا بوده و امري كاملاً متمايز با روند «جهاني شدن» است. پس در حقيقت، بين «جهاني شدن طبيعي» و «جهاني شدن غربي» با «جهاني‌سازي آمريكايي»، فرق فاحشي است. «جهاني كردن اقتصاد»، به دنبال تحوّل عميق سرمايه‌داري و حاكميت نظام سلطه و مبادلة نامتوازن صورت مي‌پذيرد. اين پروژه، اوج پيروزي سرمايه‌داري جهاني و حاكم شدن رقابت بي‌قيد و شرط در سراسر جهان است.

«جهاني‌سازي آمريكايي»، در زمينة نظامي، سياسي و حتّي اقتصادي پروژه‌اي است كه ناشي از سياست‌ها و استراتژي‌هاي كلان «ايالات متّحدة آمريكا» است؛ به عبارت ديگر، جهاني‌سازي، همان آمريكايي‌سازي است.13

پی‌نوشت‌ها: