و این است اسلام ناب

مرتضی مهدوی یگانه

عالم ولایی؛ پیمان ولایی

فهم صحیح زندگی و برخورداری از حیات طیّبة انسانی، بی‌تردید در گرو درک عمیق عالم و نظام آفرینش است. به این منظومه، باید ساختار تشریع الهی را نیز افزود و ابتنای یک زندگی معقول و متعالی را بر اساس کلّ این منظومه، طرح‌ریزی کرد. از آنجا که این منظومه بر مبنای علم و حکمت ربوبی بنا نهاده شده، اوّلاً کمال مناسبت و مشابهت میان دو بعد تکوینی و تشریعی وجود دارد و ثانیاً بقا و انسجام کلّیت منظومه، بر یک عامل اصلی و محوری استوار است که تمامیت منظومه بر گرد آن می‌گردد و از آن، فیض‌یاب می‌شود.

این یک نگاه عقلانی است و جامع‌نگری و کلان‌اندیشی انسان‌های فرزانه نیز آن را تأیید می‌کند. حتّی جزئی‌نگری‌های علمی و تجربی (که البتّه آن هم در یک نگرش کلّی و جامع باید نظام‌مند دیده شود) نیز بر آن، مهر صحّت می‌نهد. نمونة آن، نظام منسجم اتمی و مولکولی اشیای عالم است که در همة آنها، تمام ذرّات بر گرد هستة مرکزی اتم می‌چرخند و نیز نظام کهکشان‌ها و منظومه‌های آسمانی است که تمام سیّارات بر گرد یک نقطة اصلی و مرکزی، دور می‌زنند و انتظام و انسجام می‌یابند؛ مانند آنچه در خورشید و سیّارات پیرامونی آن در منظومة شمسی، دیده می‌شود. در وجود انفسی انسان نیز، قلب همین جایگاه را داراست و حیات و بقای همة سلول‌ها و اعضا و جوارح آدمی به وجود قلب و خون‌رسانی آن بستگی دارد.

این نگاه عقلی و علمی در کنار آموزه‌ها و روایات دینی، بیانگر این حقیقت است که این عالم، عالم ولایی است و عمود اصلی خیمة آفرینش، انسان کامل یا امام و حجّت الهی است. هر فیض و عنایتی که قرار باشد از جانب خداوند به کسی یا جامعه‌ای برسد، به واسطة این محور و این عمود خیمة عالم می‌رسد.

بزرگترین ساحت هدایت بشر نیز، یعنی «نظام تشریعی الهی» که پایة اصلی در تحقّق هدف آفرینش انسان بوده و به خلقت خداوند معنا می‌بخشد، بر همین ساختار محوری استوار است؛ زیرا همواره بر محور

وجود یک نبی یا ولیّ الهی می‌چرخیده و ارادة خداوند در این عرصه را تحقّق می‌بخشیده است.

بر اساس همین قاعده، در ساحت تکوین نیز افاضة تمام فیض‌ها و عنایت‌های حضرت حق، ساختاری محوری دارد؛ یعنی این فیض‌ها همه بر گرد یک محور چرخیده و به دست او، به همة موجودات می‌رسد.

در کتاب «ینابیع المودّة»، از عالم بزرگ اهل سنّت، قندوزی حنفی، چنین روایت شده است که امیرمؤمنان، علی(ع) فرمودند:

«إنَّ نبیَّنا بِسِرِّ روحانیَّتِهِ یَستَمِدُّ مِنَ الفیضِ الأقدسِ الأعلی و یُمِّدُّ العالَمَ أجمَع؛1

همانا پیامبر ما همواره با سرّ ملکوتی و وجود باطنی خویش، از برترین فیض اقدس الهی استمداد کرده و تمامی عالم وجود را امداد می‌کند.» (با یک دست می‌گیرد و با دست دیگر می‌بخشد.)

در بعد تشریعی نیز امامان معصوم(ع) فرموده‌اند:

«بنا عُبِدَ الله و بنا عُرِفَ الله و بنا وُحِّدَ الله تبارک و تعالی و محمّدٌ حجابُ الله تبارک و تعالی؛2

به واسطة وجود ماست که خدا عبادت می‌شود، شناخته می‌گردد، به یگانگی پرستش می‌شود و محمّد حجاب خدای تبارک و تعالی است.»

یعنی اگر بندگان خدا می‌توانند خدا را به یگانگی بپرستند، او را بشناسند و عبادتش کنند. همة این فیض‌ها به واسطة وجود امام و حجّت خدا و انسان کامل است و همین انسان کامل، یعنی محمّد(ص) و سپس فرزندان معصوم او، حجاب خدای تبارک و تعالی هستند.

تعبیر به حجاب در این حدیث، با توجّه به سه جملة قبلی آن، دقیقاً به همین معنای واسطة فیض است؛ یعنی این واسطه و حجاب هیچگاه برداشته نمی‌شود؛ زیرا خود حضرت حق، بنای عالم و ساختار آفرینش و دین خود را بر محوریت انسان کامل گذارده و عالم تکوین و تشریع را ولایی قرار داده و این ساختار هیچ زمانی برداشته نمی‌شود. پس، هم عالم و هم دین خدا و به تعبیر دیگر، همة منظومة آفرینش ولایی است و بر اساس محوریت حجّت خدا مدیریت می‌شود.

عهد و پیمان ولایی

این نظام کلّی و جامع، خود زیرمجموعه‌ها و نظام‌های کوچکتری دارد که به تبع آن، کلّ این اجزا نیز ولایی است؛ از جملة آنها، عهد و پیمانی است که خداوند از بندگانش در برخی عوالم قبل از دنیا، مبنی بر عبادت و پرستش خود و نیز پذیرش نبوّت و ولایت انسان‌های کامل (پیامبر و امام) گرفته است.

این سخن بدان معناست که انسان باید مسیر زندگی، رشد، تعالی و سرنوشت خود را بر اساس این پیمان تنظیم و عملی سازد. در غیر این صورت، حرکت او بر خلاف جهت کلّی عالم بوده و به نتیجة مطلوب نخواهد رسید. اساساً او به این دنیا آمده تا به این پیمان عمل کند. در بسیاری از روایات و زیارات، بر این پیمان، تأکید و در برخی از آنها، مبانی آن تبیین گردیده است.

یکی از بهترین زیارات، زیارت حضرت امام عصر(عج) در «سرداب مطهّر» است که در «مفاتیح‌الجنان»، به عنوان دومین زیارت (بعد از زیارت آل یاسین) آمده و این عهد و پیمان در آن یاد شده است. در بخشی از آن، چنین می‌خوانیم:

- «أشهَدُ أنَّ بِوَلایَتکَ تُقبَلُ الأعمال؛

گواهی می‌دهم ای مولای من! که عبادت بندگان تنها با ولایت شما قبول می‌شود؛

- و تُزکَّی الأفعال؛

و (با ولایت شما) اعمالشان تزکیه و پاک می‌گردد؛

- و تُضاعَفُ الحَسنات؛

و خوبی‌ها و حسنات آنان (با ولایت شما) مضاعف می‌شود؛

- و تُمحَی السّیئات؛

(و با ولایت شما) گناهان و بدی‌ها محو می‌گردد.

- فمن جاء بوِلایتک و أعترف بامامتک قُبِلَت اعماله؛

مولای من! هر کس با ولایت شما به ساحت ربوبی وارد شود و به امامت شما اعتراف و اقرار نماید، اعمالش قطعاً پذیرفته می‌شود؛

- و صدّقَت اقوالِهِ؛

و گفته‌ها و گواهی‌های او تأیید و تصدیق می‌گردد.

- و تضاعَفَت حَسَناتُهُ؛

و حسنات و نیکی‌هایش چند برابر خواهد گشت

- و مُحِیَت سیّئاتُهُ؛

و بدی‌ها و گناهانش پاک خواهد گردید؛

- و من عَدَلَ عَن ولایتک و جَهِلَ مَعرِفَتَکَ وَ استَبدَلَ بِکَ غیرک؛

و هر که از ولایت شما عدول کرده، از معرفت و به رسمیت شناختن شما جهل ورزد و در رهبری و امامت، شما را کنار نهاده و دیگری را برگزیند؛

- کَبَّهُ اللهُ علی مَنخَره في النّارِ؛

خداوند او را با صورت به آتش خواهد افکند؛

- و لم یقبل الله له عملاً؛

و هیچ عمل و عبادتی از او نخواهد پذیرفت؛

- و لم یُقم له یوم القیامَةِ وزناً؛

و در قیامت، هیچ‌گونه میزان و ترازویی برای (سنجش اعمال) او گذارده نخواهد شد.»

دو نکتة مهم

در این عبارت چندین نکتة معرفتی و سلوکی به چشم می‌خورد که ما در اینجا، تنها به دو مورد از آنها اکتفا می‌کنیم:

نکتة اوّل:

نکتة اوّل ارتباط و نسبت میان اعمال انسان و ولایت امام(ع) است. امامت و ولایت امام عصر(ع) برای معتقدان به آن حضرت، چهار نسبت یا تأثیر بسیار مهم به وجود می‌آورد:

قبولی، تزکیه، مضاعف شدن، محو و بخشش گناهان.

کسی که ولایت امام را پذیرفته و به تعبیر دیگر، ولایی شده:

اوّلاً همة اعمالش را می‌پذیرد؛

ثانیاً نقایص و شوائب آنها را پاک کرده و اعمال شخص را به بهترین صورت ممکن، درآورده و زیبا و منزّه می‌سازد؛

ثالثاً آنها را (در ضریب ایمان، معرفت، محبّت و اطاعت شخص ضرب کرده و) چندین برابر می‌کند. حدّاقل آن، آن‌گونه که در قرآن فرموده (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها) ده برابر می‌فرماید: و اگر این مقدار را در سطح عام و همة مؤمنان بدانیم، قطعاً برای آنان که از معرفت و محبّت والاتری برخوردارند، بیشتر و بزرگتر خواهد بود؛

رابعاً گناهان و بدی‌های او را خواهد بخشید. شاید تعبیر به محو، از بخشش نیز عمیق‌تر و با لطف و عنایت بیشتر الهی، همراه باشد.

امّا همین اعمال، برای منکران امامت و ولایت، بدین‌گونه خواهد بود:

اوّلاً خداوند هیچ عملی را از شخص نمی‌پذیرد؛

دقّت و تأمّل در حقایق و آموزه‌های دینی، این معرفت را برای انسان به ارمغان می‌آورد که منکر ولایت، اساساً عملی را همراه نمی‌آورد تا خداوند آن را نپذیرد و قبول نکند. مسئله در واقع، به نحو انتفاء موضوع است؛ یعنی شخص منکر، در حقیقت، واقعیتی به عنوان عمل و عبادت مقبول از او صادر نمی‌شود و صرفاً حرکاتی در ظاهر انجام می‌دهد و می‌پندارد عبادتی انجام داده است. در واقع، اگر کسی حقیقتاً عبادتی را همراه بیاورد، بر اساس سنّت‌ها و ساختارهای حکیمانة الهی، خداوند حتماً آن را خواهد پذیرفت. تعبیر «من جاء بالحسنة» در قرآن (که گذشت) به همین حقیقت اشارت دارد؛ زیرا می‌فرماید: «هرکس حسنه‌ای را بیاورد.»

بنابراین، اگر خداوند عملی را از کسی نپذیرد، بدین معنا خواهد بود که او اساساً عمل و عبادتی را «همراه نیاورده است.» حال اگر از این حقیقت نیز صرف نظر و فرض کنیم افرادی در قیامت، اعمال و عباداتی در نامة اعمالشان ثبت شده باشد، در این صورت نیز خداوند آنها را نخواهد پذیرفت؛ زیرا نصاب و ملاک لازم برای پذیرش، یعنی اعتقاد و اتّصال به ولیّ معصوم الهی را که ولایت او، ولایت خداست، با خود نیاورده است. در یک تمثیل، اگر کسی فرضاً هزار لامپ با خود بیاورد، ولی قبلاً در دنیا آن را به برق وصل نکرده باشد، این لامپ‌های خاموش به کار او نخواهد آمد.

ثانیاً خداوند او را در آتش خواهند افکند. معنای این سخن نیز آن است که منکر ولایت از اوّل و در دنیا، اساساً راه بهشت را انتخاب نکرده و بنابراین در قیامت، عقلاً و منطقاً راهی به سوی بهشت نخواهد داشت. در واقع، در قیامت انسان همان را خواهد داشت که از دنیا همراه خود آورده و به تعبیر دیگر، در قیامت فقط پرده‌ها کنار خواهد رفت. معنای جملة زیارت این است که منکر ولایت، در دنیا خود را در آتش افکنده؛ زیرا در مسیر ولایت طاغوت و حاکم غیر الهی گام نهاده است.

روشن است که دربارة این شخص، مسائلی مثل تزکیه و تضاعف حسنات مطرح نخواهد بود؛ چون اساساً با خود حسنه‌ای را همراه نیاورده است.

امّا نکتة دوم

نکتة دوم نیز بسی مهم است و آن، به جای عمل، به عامل، یعنی خود شخص یا شخصیت او باز می‌گردد. در واقع، از آنجا که ولایت هویت‌بخش و شخصیت‌ساز است و به‌ جز اعمال، انسان را می‌سازد و علاوه بر حسن فعلی، حسن فاعلی نیز برای شخص به ارمغان می‌آورد. در قیامت، شخص معتقد به ولایت علاوه بر اعمال، خود او نیز پذیرفته و برایش میزان اعمال گذارده می‌شود؛ بر خلاف منکر ولایت که از اصل، میزان اعمالی برایش قرار نمی‌دهند تا سپس اعمالش را بسنجند.

درست مانند شخصی که می‌خواهد از کشوری به کشور دیگر وارد شود. این شخص اگر گذرنامه یا جواز نداشته باشد، اساساً از اوّل به خود او اجازة ورود نخواهند داد تا نوبت به بار و چمدان برسد؛ امّا کسی که گذرنامه تهیه کرده و با خود آورده است، ابتدا اجازة ورود می‌دهند، سپس بار او را نیز بازرسی خواهند کرد.

جواز عبور از عرصة قیامت، محّبت و ولایت اهل‌بیت(ع) است؛ چنان‌که اهل سنّت روایت کرده‌اند پیامبر خدا(ص) فرمودند:

«مَعرِفَةُ آلِ مُحمّدٍ بَرائةٌ مِنَ النّارِ وَ حُبُّ آلِ مَحَمّدٍ جوازٌ عَلَی الصِّراطِ وَ الوَلایةُ لِآلِ مُحَمَّدٍ اَمانٌ ‌ِمنَ العَذابِ؛

شناخت آل محمّد، برائت از آتش جهنّم است و محبّت ایشان، جواز عبور از صراط و ولایت آنان، امان‌نامه از عذاب الهی است.»

آنچه گفتیم در متن زیارت مزبور، در هر دو بعد مثبت و منفی به خوبی تبیین شده است و ما در ادامه، دربارة بعد مثبت آن صحبت خواهیم کرد.

امّا در مورد بعد منفی، یعنی دربارة منکران ولایت، در همین زیارت خواندیم:

«و لم یُقِم له وزناً؛

برای منکر ولایت در قیامت، هیچ میزانی نصب نخواهد شد.»

دلیلش همان است که گفتیم. عملی از شخص قبول نمی‌شود تا آن را با میزان و سنجش الهی بسنجند؛ امّا این مطلب، روح و باطنی دارد؛ بدین معنا که اساساً منکر ولایت، گوهر وجودی و در واقع وزنی و شخصیتی انسانی ندارد و درون تهی است؛ چنان‌که قرآن نیز به آن اشارت فرموده:

«وَ أفئِدَتُهُم هَواءٌ؛

دل‌ها و درون آن تهی است»

ولایت، محور سعادت

آنچه در این عبارات گران‌سنگ زیارت، به خوبی قابل ملاحظه است، همان است که در آغاز نوشتار، بدان اشاره داشتیم. در این عبارت، تأکید شده است که قیامت نیز (همچون دنیا و عوالم پیش از آن) ولایی است؛ یعنی بر محور ولایت انسان کامل می‌چرخد. در روایات گران‌قدر و معتبر نیز تمامی حقایق قیامت، از جمله صراط را حقیقت انسان کامل و محبّت و ولایت او معرفی کرده است؛ چنان‌که باز اهل سنّت روایت کرده‌اند دربارة «آیة 153 سورة انعام»: