ژنرال‌های جنگ نرم(5): فرانسیس فوکویاما

در ادامة سلسله مطالب ژنرال‌های جنگ نرم که از چندین شمارة پیش در مجلة موعود آغاز شده است، اکنون به نظرّیه‌پرداز مشهور غربی، فرانسیس فوکویاما می‌رسیم که دربارة او به اجمال، مقالة زیر تقدیم خوانندگان محترم موعود می‌گردد.

خلاصه‌ای از مشخّصات او:

- استاد «دانشكدة مطالعات بين المللي پيشرفتة جان هاپكينز»1؛

- از بنيان‌گذاران «مؤسسة پروژة قرن جدید آمريكايي»2؛

- عضو شوراي روابط خارجي.

تاريخ تولّد:

27 اكتبر 1952م.

تحصيلات:

- كارشناسي مطالعات كلاسيك از «دانشگاه كرنل»3؛

- دكتراي علوم سياسي از «دانشگاه هاروارد».

سوابق علمي – اجرايي:

- استاد دانشكدة مطالعات بين المللي پيشرفتة جان هاپكينز؛

- عضو مؤسّس پروژة قرن جديد آمريكايي؛

- عضو شوراي مشاوران «بنياد موقوفة ملّي براي دمكراسي»4؛

- عضو شوراي سردبيري نشرية «نشنال اينترست»5؛

- عضو شوراي سردبيري مجلّة «دمکراسی»؛

- عضو هيئت مديرة «بنياد آمريكاي نوين»6؛

- عضو «انجمن علوم سياسي آمريكا»؛

- عضو «شوراي روابط خارجي»؛

- عضو «شوراي سياست بين‌المللي پاسيفيك»7؛

- عضو «انجمن پيشبرد مطالعات اسلاوي آمريكا»8؛

- عضو گروه علوم سياسي «مؤسّسة رند» (1979 - 1980م.).

خدمات دولتي

- عضو پيشين «شوراي بيواتيك» (اخلاق زيستي)، رئيس جمهور جرج بوش9؛

- عضو هيئت آمريكايي در مذاكرات «اسرائيل»، «مصر» دربارة خودمختاري «فلسطين» (1981 - 1982م.)؛

- معاون بخش امور نظامي، سياسي «اروپا» (1989م.) در «مركز سياست‌گذاري وزارت خارجه».

شرح زندگی

فرانسیس فوکویاما که به خاطر تز مشهور خود، با عنوان پایان تاریخ،10 به یکی از معروف‌ترین چهره‌های آکادمیک «آمریکا» تبدیل شده، دانشمند علوم سیاسی دانشکدة مطالعات بین ‌المللی پیشرفتة جان هاپکینز است. این مؤسّسة مستقر در «واشینگتن»، خاستگاه تعدادی از همکاران نومحافظه‌کار فوکویاما، از جمله الیون کوهن،11 پل ولفوویتز12 و گری اشمیت13 بوده است. فوکویاما همچنین همکاری نزدیکی با پروژة «قرن آمریکای جدید» داشته است؛ این مؤسّسه در اواخر دهة 1990م. توسط یک سری نظریّه‌پرداز در مؤسّسة «امریکن اینترپرایز»، به منظور ترویج سیاست خارجی ریگانی که از اتّخاذ موضع راهبردی مداخله‌جویانه پس از جنگ سرد حمایت می‌کرد، تشکیل گردید.

رابطة فوکویاما با این گرایش سیاسی نومحافظه‌کارانه، برمی‌گردد به روزهایی که وی در دهة 1970م. در «دانشگاه کرنل» مشغول به تحصیل بود، در آن زمان، فوکویاما و شمار کثیری از شخصیت‌های برجستة سیاسی آینده، از جمله آلن کیس14و آبرام شواسکی،15 دور آلن بلوم16 گرد آمده بودند. برخی از پیروان اشترواس در «دانشگاه کرنل»، شامل فوکویاما، بعدها در اوایل دهة 1980م. دوباره با انتخاب ولفوویتز در دفتر سیاست‌گذاری وزارت خارجه در دوران ریگان دور هم جمع شدند. به عقیدة جیمز مان،17 بسیاری از کسانی که توسط ولفوویتز انتخاب شدند، گروهی شامل لوییس لیبی،18 بعد از قریب به دو دهه، قلب شبکة نومحافظه‌کاری جدید را در نهاد سیاست خارجی، صورت‌بندی کردند (ظهور خدایان آتش،19ص113).20

فوکویاما به خاطر مقالة خود، با عنوان «پایان تاریخ» معروف شد. وی این اثر را در سال 1989م. برای اوّلین بار در نشریة «اینترنست» منتشر کرد و بعدها آن را تکمیل کرده و در قالب کتابی در سال 1992م. به عنوان «پایان تاریخ و آخرین انسان»،21 منتشر کرد.

وی با اقتباس از نظریات هگلی دربارة تاریخ و به ویژه آن قسمتی که می‌گوید تاریخ یک فرآیند منطقی است که به سوی پایان خاصّی در حرکت است، استدلال کرد که با فروپاشی کمونیسم شوروی، لیبرال دمکراسی، به عنوان آخرین اصل ایدئولوژیک تاریخ، ظهور کرده است. جین پورنر، در نوشتاری برای مجلّة «علوم سیاسی کانادا»،22 با بررسی مقالة فوکویاما با عنوان «دربارة امکان نوشتن یک تاریخ جهان‌شمول»،23 آن مقاله را این‌طور توصیف کرد: فوکویاما، این سؤال را مطرح می‌کند که آیا ما به پایان تاریخ نرسیده‌ایم؛ به این معنا که لیبرال دمکراسی با آرمان‌های برابری و آزادی خود، غالب شده است و این نتیجه را می‌گیرد که بدون تردید، تضادّ و برخورد، در حدّ محدودی ادامه می‌یابد؛ امّا اصول بنیادین تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد. بنابراین فوکویاما، مدّعی این است که تاریخ به مقصد خود رسیده است؛ امّا

این یک پایان فرخنده نیست و از بین رفتن مناقشات ایدئولوژیک، یک جامعة مصرفی، دولت هژمونیک جهانی، دیوان‌سالاری و سال‌های ملال و خستگی24 را به بار خواهد آورد.

حتّی بدتر اینکه، ممکن است پیش‌بینی نیچه صورت واقع به خود گیرد: ما تبدیل به تمدّن آخرین بشر می‌شویم، مصرف‌کنندگان راضی و ملال‌آور، بدون شهامت، شجاعت، تخیّل و آرمان‌گرایی.25

همکاری اوّلیه با نومحافظه‌کاران

در خلال زمینه‌سازی برای جنگ «عراق»، «پروژة قرن آمریکای جدید»، به عنوان پیش قراول اردوگاه نومحافظه‌کاران برای ایجاد اجماع عمومی و رسمی برای جنگ تهاجمی علیه تروریسم، از جمله حمله به عراق، ایفای نقش می‌کرد. این مؤسّسه در نامة معروف خود به بوش، در 20 سپتامبر 2001م. که فوکویاما به همراه کوهن اشمیت، جین کرک پاتریک26 و گروهی از نومحافظه‌کاران، محافظه‌کاران اجتماعی و چهره‌های راست مذهبی، آن را امضا کرده بودند، از آنچه که تعهّد تحسین‌برانگیز بوش برای رهبری دنیا در جنگ علیه تروریسم می‌نامید، حمایت کرد. پروژة قرن آمریکای جدید، در این نامه علاوه بر اینکه خواستار دستگیری یا کشتن اسامه بن لادن، انزوای تشکیلات خودگردان «فلسطین» و هدف قرار دادن «حزب الله» و حامیانش در «سوریه» شده بود، در عین حال آورده بود که حتّی اگر شواهد و مدارک موجود، ارتباط مستقیم عراق با حملات یازده سپتامبر را به اثبات نرساند، با این حال، هرگونه استراتژی برای ریشه‌کنی تروریسم و حامیانش می‌بایست دربردارندة یک اقدام جدّی برای حذف صدّام حسین از قدرت عراق باشد. کوتاهی در اتّخاذ چنین هدفی، شاید منجر به شکست قطعی و زود هنگام در جنگ علیه تروریسم بین‌المللی شود.

در مقاله‌ای که در اوّلین سالروز حملة تروریستی یازده سپتامبر در «واشینگتن پست» منتشر شد، فوکویاما حمایت از خطّ فکری نومحافظه‌کارانه در امور خارجی را ادامه داده و از شکاف روز افزون بین ایالات متّحده و متّحدانش، که بخشی از آن را ناشی از اختلاف نظر در مورد حقوق بین الملل می‌داند، انتقاد کرد: اروپایی‌ها عنوان می‌کنند که سعی در ساختن یک نظم بین المللی قاعده‌مند دارند و از اعلام دکترین تقریباً صریح دولت بوش، مبنی بر حملة پیش‌دستانه علیه تروریست‌ها با کشورهای حامی آنها، وحشت‌زده هستند. وی در ادامه نوشت: امّا آمریکایی‌ها حق دارند اصرار کنند که به لحاظ نظری، چیزی به نام جامعة بین المللی صورت واقع ندارد و نهایتاً این دولت - ملّت‌ها در شرایط حسّاس امنیتی، بایستی روی پای خود بایستند. وی با اشاره به «دادگاه کیفری بین المللی»27 نوشت: دادگاه کیفری بین‌المللی، به جای تقویت دمکراسی در یک سطح بین‌المللی، قصد دارد تا دمکراسی را در سطح دولت - ملّت‌ها تقلیل دهد.28

فوکویاما در مقاله‌ای در روزنامة «نیویورک تایمز» در فوریة 2006م.، در مورد جنگ عراق گفت: آنچه که سیاست خارجی آمریکا نیاز دارد، بازگشت به یک رئالیسم تنگ‌نظرانه و بدبینانه نیست؛ بلکه باید یک ویلسونیسم واقع‌گرایانه29 شکل داد که با ابزار ما برای دست‌یابی به اهدافمان نیز سازگارتر است.30 وی در مورد نومحافظه‌کاری نیز گفت: هم‌اکنون به ایده‌های جدید نیاز داریم تا بدانیم آمریکا چگونه با بقیة جهان در ارتباط است؛ ‌ایده‌هایی که غیرمحافظه‌کارانه یا واقع‌گرایانه نباشد، ایده‌هایی که عقیدة نومحافظه‌کاری را در جهان‌شمول بودن حقوق بشر احیا می‌کند؛ امّا توهّمات رایج در این عقیده، مبنی بر کافی بودن قدرت و هژمونی آمریکا برای نیل بدین اهداف، در آنها وجود ندارد.31

با تبدیل شدن جنگ عراق به یک نبرد خونین در اواخر سال 2003م.، فوکویاما به طرز عجیبی به یکی از برجسته‌ترین محافظه‌کارهایی تبدیل شد که تغییر عقیده داد و از طرز فکر چند تن از اعضای این طیف سیاسی، تحت این عنوان که از واقعیت به طرز عجیبی منفصل هستند، انتقاد نمود. فوکویاما در مقالة بسیار معروف خود، با عنوان «نومحافظه‌کاری»،32 عنوان می‌کند: نومحافظه‌کارانی، مثل چارلز کرات‌هامر،33 ستون‌نویس «واشینگتن پست» که بلافاصله بعد از پایان جنگ سرد، در بحث مشهوری عنوان کرد که ایالات متّحده باید لحظة تک قطبی34 را غنیمت شمرده و به صورت یک‌جانبه، اولویت‌های خود را بر جهان تحمیل نماید، ارتباط خود را با واقعیات تجربی‌ای که در عراق ظاهر شده و نیاز به تغییر روند سیاست خارجی ایالات متّحده در عراق را گوشزد می‌کرد، از دست داده‌اند. طبق گفته‌های فوکویاما، این واقعیات جدید عبارت بودند از: ناکامی در یافتن سلاح‌های کشتار جمعی در عراق، رشد روزافزون آمریکا ستیزی در سرتاسر خاورمیانه، افزایش درگیری‌های خونین در عراق، این واقعیت که هیچ حکومت دمکراتیک قوی‌ای در عراق ظهور نیافته است، هزینه‌های سنگین مالی و افزایش هزینه‌های انسانی جنگ، ناکامی از بهره‌گیری از این جنگ برای بهبود مسئلة فلسطین - اسرائیل و اینکه متّحدان آمریکا عموماً در تبعیت از آمریکا و مشروعیت داده اقدامات آمریکا، ناکام بوده‌اند.35

صفحات «نشنال اینترست»، مجلّه‌ای که توسط ایرونیک کریستول تأسیس شده و به عنوان سکویی برای ایده‌های نومحافظه‌کاری و واقع‌گرایی عمل می‌کند، به سرعت تبدیل به یک عرصة نبرد بین مدافعان جنگ عراق و برنامه‌های گستردة آمریکا در خارج و اشخاصی نظیر فوکویاما که شروع به دیدن شکاف‌های مهلک بر پیکرة ایدئولوژیک این جنبش کرده بودند، شد.

در نامه‌ای خطاب به سردبیر که پس از جواب اهانت‌آمیز کرات‌هامر به زمانة نومحافظه‌کاری منتشر شد، فوکویاما جنبه‌های دیگر مکتب نومحافظه‌کاری را که احساس می‌کرد نیازمند موشکافی هستند، روشن ساخت. یکی از این جنبه‌ها، ارتباط این مکتب با منافع اسرائیل و تجربة اسرائیل در مواجهه با اعراب،36 دیدگاهی که توسط شماری از پیروان مکتب نومحافظه‌کاری دنبال می‌شود، بود.37 کرات‌هامر سعی کرد با عوض کردن موضوع، به بحث پاسخ دهد و استدلال کرد که تجربة اسرائيل نه تنها نهايي و قطعي نيست، حتّي آموزنده هم نيست. با دنبال كردن هر دو سياست نرم و سخت در قبال دشمنان عربي، اسرائيل به سختي مي‌تواند به عنوان مدلي براي ديگران مطرح گردد. 57 سال دنباله‌روي از اين سياست‌ها، اسرائيل را در باتلاقي از كشمكش‌ها گرفتار كرده و بيش از هركشور ديگر بر روي كرة زمين، در كانون فعّاليت‌هاي تروريستي قرار داده است. وي افزود: آيا نسبت دادن

ارتباط مفرط و نامناسب من و ديگر نومحافظه‌كارها با اسرائيل از سوي فوكوياما، دليلي بر يهودي‌ستيزي است؟ فوكوياما از من مي‌خواهد كه به اين سؤال پاسخ دهم. پاسخ من اين است: من نمي‌دانم و برايم هم مهم نيست. براي من مهم نيست كه مردم چگونه احساس مي‌كنند. آنچه كه مردم مي‌گويند، برايم مهم هست. بعد از بررسي انگيزه‌هاي من، وي [فوكوياما] از من مي‌خواهد انگيزه‌هاي وي را بررسي كنم. من رد مي‌كنم. شغل من سياست خارجي است؛ نه روانپزشكي.38

بي‌واهمه از انتقادها از سوي همكاران و دوستان سابق خود، فوكوياما در سال 2006م. با انتشار كتابي با عنوان «آمريكا در تقاطع دمکراسی، قدرت و ميراث نومحافظه‌كاري»39 به نقد خود از مكتب نومحافظه‌كاري ادامه داد. وي در اين كتاب، اين‌گونه نوشت: من به اين نتيجه رسيده‌ام كه مكتب نومحافظه‌كاري، هم از لحاظ نماد سياسي و هم ساختار فكري به چيزي تبديل شده است كه ديگر نمي‌توانم از آن حمايت كنم (نقل قول از «واشینگتن پست»، 26 مارس2006). وي همچنين مقالاتي در رسانه‌هاي مهم با همين موضوع منتشر كرد. در فورية 2006م. فوكوياما اين‌طور مي‌نويسد: نومحافظه‌كاري، با تمامي اصول و بنيان‌هاي پيچيدة آن، به طور گسست‌ناپذيري با مفاهيمي، نظير تغيير رژيم با به كارگيري زور، يك‌جانبه‌گرايي و هژموني آمريكا پيوند خورده است (مجلّة نیویورک تایمز، 16 فوریة 2006م.).40 وي در مقاله‌هايی در نيويورک تايمز در سال 2006م. با انتقاد شديد از حمله به عراق، نومحافظه‌كاري را با لنينيسم مقايسه كرده و نوشت:41 نومحافظه‌كارها معتقدند كه تاريخ را مي‌توان با به كارگيري مناسب قدرت و اراده، به جلو راند. لنينيسم نسخة بلشويكي يك تراژدي بزرگ بود و هم‌اكنون آمريكا تقليد مضحكي از آن را به نمايش گذارده است. نومحافظه‌كاري، هم به مثابه يك نماد سياسي و هم يك انديشه، به چيزي تبديل شده كه من ديگر نمي‌توانم از آن حمايت كنم.

فوكوياما با اعلام پايان نومحافظه‌كاري، خواهان غيرنظامي شدن جنگ عليه تروريسم شد:42 جنگ، استعاره‌اي غلط از يك مجادلة بزرگتر است؛ زيرا جنگ‌ها با شدّت هر چه تمام انجام مي‌گيرند و آغاز و پايان مشخّصي ندارند. مواجهه با چالش جهادگراها، يك مناقشة طولاني و پيچيده است كه هستة اصلي آن متشكّل از عمليات‌هاي نظامي نيست؛ بلكه نبردي براي تسخير اذهان و قلوب مسلمانان عادّي در سراسر جهان است.

وي اعلام كرد كه در انتخابات سال 2004م. به بوش رأي نخواهد داد؛ زيرا دولت وي چند اشتباه عمده داشت:

- آنها در تخمين تهديد اسلام راديكال براي آمريكا مبالغه كردند؛

- آنها واكنش منفي خشمناك به هژموني خيرخواهانة آمريكا را پيش‌بيني نكردند؛

- آنها از همان ابتدا، يك نگرش منفي نسبت به سازمان ملل و ديگر سازمان‌هاي بين دولتي داشتند و پيش‌بيني نكرده بودند كه اين امر مي‌تواند آمريكاستيزي را در ديگر نقاط جهان افزايش دهد؛