خانواده در جامعة معاصر ایران؛ آسیب‌ها و بایسته‌ها(2)

ابراهیم منتظر القائم

3. نارضايتي همسران از روابط جنسي خود

متأسّفانه در سال‌هاي اخير، افزايش تحريکات جنسي در جامعه، به ويژه از طريق فيلم‌ها و سريال‌هاي شبکه‌هاي ماهواره‌اي1 و در نتيجه، افزايش آستانة تحريک جنسي2 برخي از مردان و همچنين ناآگاهي برخي زوج‌هاي جوان از نيازهاي جنسي همسران خود و نداشتن توانايي لازم براي ارضاي جنسي آنها، موجب سستي روابط جنسي و نارضايتي برخي زنان و مردان از زندگي زناشويي خود و در نتيجه، جدايي عاطفي يا واقعي آنها از همسرانشان شده است.3

يکي از متخصّصان حوزة سلامت خانواده، در زمينة وضعيت نارضايتي همسران از روابط جنسي در «ايران» مي‌گويد:

در ايران، به علّت وضعيت خاصّ ازدواج و بحث ارزش‌هاي اسلامي و پذيرفته‌شدن فداکاري زن و مرد در زندگي، به عنوان يک اصل ديني و حجب و حيا، آمار واقعي و جامعي از اختلال‌هاي جنسي در کشور وجود ندارد. با توجّه به آمارهايي که تا کنون توسط پژوهشگران ايراني در پنج «کنگرة کشوري خانواده و سلامت جنسي» مطرح شده است، تفاوت فاحشي با آمارهاي خارجي مشاهده نشده است. به طور کلّي 30% مردان دچار سرعت انزال هستند و 30% زنان نيز از کاهش ميل جنسي رنج مي‌برند. ميزان ناتواني جنسي در مردان حدود 9% است که با ورود به دوران سالمندي، اين ميزان افزايش مي‌يابد. مطالعه‌اي که در مورد همسراني که براي درخواست طلاق به علل مختلف، به ‌جز مشکلات جنسي به «دادگاه خانواده شهر تهران» مراجعه کرده بودند، نشان داد که 62% آنها از مشکلات جنسي، رنج مي‌بردند.4

در يک پژوهش علمي، 120 زن مراجعه‌کننده به يک مرکز مشاوره و دادگاه خانوادة شهر «شيراز» بررسي شدند. نتايج به دست ‌آمده وضعيت بسيار نامناسبي را نشان داد؛ روابط جنسي رضايت‌بخش در حدود 68% زنان وجود نداشته است. در حدود 59%، احساس عصبانيت بعد از فعّاليت جنسي، عنوان کردند. حدود 63% از زنان از معاشقه لذّت نمي‌بردند و به طور کلّي، ميانگين رضايت جنسي در زناني که در شرف طلاق بوده‌اند، از زناني که قصد طلاق نداشتند، به مراتب کمتر بوده است. همچنين زناني که اختلاف زناشويي ندارند، رضايت زناشويي بيشتري نسبت به زناني که اختلاف دارند، نشان داده‌اند.

در پژوهش‌هاي معدود ديگر، عامل 40% طلاق‌ها در کشورمان، نارضايتي جنسي عنوان شده است.5 در برخي از پژوهش‌ها هم نارضايتي و اختلالات جنسي به عنوان پنجمين عامل از 26 عامل مؤثّر بر طلاق ذکر شده است.6

برخي از پژوهشگران، علل نارضايتي جنسي را چنين برشمرده‌اند:

روابط خانوادگي آشفته، بي‌توجّهي به تمايلات و نيازهاي يکديگر، تأثير مسائل و مشکلات روزمرّه، فقدان معلومات جنسي، رابطة عاطفي ضعيف با همسر، پيدايش احساس گناه حين مقاربت، نداشتن پيش‌نوازي، تقاضاي آزاردهندة جنسي، ترس از ارضا نشدن همسر و تجارب نامطلوب در اوّلين رابطة جنسي.7

نارضايتي از روابط جنسي، آثار و پيامدهاي ناگوار متعدّدي دارد که مهم‌ترين آنها عبارت است از:

الف. ناسازگاري زناشويي؛

ب. رابطة جنسي خارج از چارچوب خانواده؛

ج. همسرآزاري؛

د. نابساماني در تربيت فرزندان؛

هـ . افزايش بيماري‌هاي آميزشي؛

و. اعتياد؛

ز. طلاق.8

4. خشونت نسبت به همسر

در مجموع، سيرة عملي پيامبر اکرم(ص) و اولياي دين، نفي خشونت با زنان است و خشونت بدني با همسر نيز، از نظر اسلام در هيچ وضعيتي پذيرفته نيست؛9 ولي با وجود این، اشکال مختلف خشونت خانگي عليه زنان در جامعة ما، کم و بيش ديده مي‌شود و آن را مي‌توان به عنوان يکي از آسيب‌هاي مهمّ خانواده در جامعة ايران به شمار آورد.

انواع خشونت خانگي عليه زنان را به اين شرح مي‌توان دسته‌بندي و وضعيت قرباني شدن زنان به وسيلة جرایم مردان در درون خانواده را ارزيابي کرد:

1. خشونت فيزيکي يا بدني، آسيب‌هاي جسماني نظير ضرب و جرح با سلاح سرد و گرم، سيلي و لگدزدن و کشتن قرباني را شامل مي‌شود؛

2. خشونت رواني که انواع تحقيرهاي رواني و بدرفتاري کلامي، نظير تمسخر و دشنام و ناسزا گفتن را شامل مي‌شود؛

3. خشونت اجتماعي، شامل انواع ممنوعيت‌ها و محدوديت‌هاي اجتماعي مي‌شود؛ نظير ممنوع کردن ملاقات با خويشاوندان، دوستان و همکاران و قطع تلفن؛

4. خشونت اقتصادي، ايجاد محدوديت‌هاي اقتصادي، نظير ندادن خرجي، سوء ظن نسبت به زن در سوء استفاده از منابع مالي خانواده و کنترل شديد و دائمي مخارج زن و پنهان کردن درآمد توسط شوهران، در اين نوع خشونت طبقه‌بندي مي‌شود؛

5. خشونت جنسي، انواع بدرفتاري در ايجاد روابط جنسي توسط شوهران، خشونت جنسي خانگي عليه زنان شناخته شده که زنان به ندرت اين نوع خشونت را گزارش مي‌کنند.10

دکتر شکوه نوّابي‌نژاد، رئيس «انجمن ايراني مطالعات زنان» در دومين نشست منع خشونت عليه زنان که 16 آذر 1394 ه‍ .ش. در «تهران» برگزار شد، با اشاره به برخي تحقيقات انجام شده در زمينة وضعيت خشونت خانگي در ايران گفت:

در حال حاضر، بسياري از آسيب‌هاي اجتماعي در مورد با خانواده مانند فرار، خودسوزي و طلاق وجود دارد. طبق آمار، کمتر از 35% از خشونت‌هاي خانگي در ايران، به پليس گزارش داده مي‌شود و در يک تحقيق سه ماهه از 180 مورد شکايت خشونت خانگي، 128 مورد حاضر به پيگرد قانوني مجرم نشده‌اند. در کشور ما بيشترين خشونت و همسرآزاري در مناطق روستايي ديده مي‌شود؛ چون زنان روستايي معمولاً به دليل ناآشنايي با حقوق خود، به عنوان يک زن و يک انسان، براي حفظ کانون خانواده يا ترس از بي‌آبرويي و انگشت‌نماشدن، تمام آزارها را تحمّل مي‌کنند.11

او در ادامة سخنان خود، دربارة انواع خشونت خانگي در ايران و درصد هريک از آنها گفت:

خشونت رواني و کلامي با 7/52% رتبة نخست خشونت خانگي را دارد که شامل به کار بردن کلمات رکيک، دشنام، داد و فرياد و بهانه‌گيري مي‌شود. رتبة بعدي از آن، خشونت فيزيکي از نوع دوم است که 8/37% خشونت‌هاي خانگي عليه زنان را شامل مي‌شود؛ سيلي‌زدن، زدن با مشت يا چيز ديگر و لگدزدن، از جمله مصاديق اين نوع خشونت محسوب مي‌شود. رتبة سوم با رقم 7/27% متعلّق به خشونت‌هاي ممانعت از رشد اجتماعي، فکري و آموزشي است. آمارهاي خشونت‌هاي جنسي و ناموسي نيز 2/10% است.12

دکتر شهلا معظّمي، استاد «دانشگاه تهران» نيز در اين نشست، با اشاره به نتايج چند تحقيق ملّي اعلام کرد:

در مجموع، اين تحقيقات نشان‌دهندة اين بود که 66% زنان خشونت را در اشکال کلامي و رواني تجربه کرده بودند.13

5. خيانت به همسر

در آموزه‌هاي اسلامي، خيانت زناشويي دايرة گسترده‌اي دارد و هرگونه ارتباط با نامحرم را شامل مي‌شود. يکي از صاحب‌نظران در اين زمينه، مي‌نويسد:

در معارف دين، خيانت مراتبي دارد که از نگاه تا رابطة جنسي را شامل مي‌شود. همسران، در همة ابعاد وجودي‌شان (ديداري، شنيداري، گفتاري، بويايي، قلبي و بدني)، حريم و قلمروي دارند که ورود جنسي به آن، براي هيچ‌کس جز همسر، جايز نيست.14

در ادبيات جامعه‌شناسي، براي خيانت زناشويي که گاه از آن، با عنوان روابط فرازناشويي ياد مي‌شود، تعريف‌هاي متفاوتي ارائه شده است که برخي از آنها به شرح زیر است:

- ارتباط جنسي تناسلي خارج از ازدواج، بدون آگاهي يا رضايت همسر؛

- تخطّي از پيمان مفروض يا بيان‌شده بين زوجين در مورد انحصاري بودن روابط عاطفي و جنسي که به صورت يک راز، بدون آگاهي و رضايت طرف مقابل صورت مي‌گيرد؛

- رابطة جنسي خارج از ازدواج، بدون آگاهي شريک زندگي.15

متأسّفانه در سال‌هاي اخير، به دلايل مختلف روابط فرازناشويي چه از سوي مردان و چه از سوي زنان در جامعة ما گسترش يافته و موجي از اباحي‌گري جنسي ايجاد کرده است؛ البتّه در مورد اين پديدة ناهنجار نيز چون بسياري ديگر از ناهنجاري‌هاي اجتماعي، آمار و اطّلاعات دقيقي وجود ندارد و آنچه مطرح مي‌شود، معمولاً بر اساس اظهارنظرهاي برخي از جامعه‌شناسان، روانشناسان، مسئولان نيروي انتظامي و دستگاه قضايي و اخبار و اطّلاعاتي است که جسته گريخته در مطبوعات منتشر مي‌شود.17

در آبان 1391ه‍ .ش. دکتر محمود گلزاري، روانشناس، در اين زمينه مي‌نويسد:

هم آسيب‌شناسان اجتماعي و هم بسياري از افراد عادّي مي‌گويند در سال‌هاي اخير، خيانت همسران افزايش يافته است. عدّه‌اي از مردان متأهّل، چه ميانسال و چه جوان، به روابط فرازناشويي فکر مي‌کنند و برخي از آنها با قرار گرفتن در موقعيتي مناسب، به اين کار دست مي‌زنند. بعضي زنان شوهردار هم در پي آنند که از اين قافلة نفرت‌بار عقب نمانند و بي‌توجّه به آيندة نزديک و دور در همين دنيا و عذاب دردناک در آخرت، دامن خويش را به گناه و پليدي بيالايند.18

کارشناسان و صاحب‌نظران، در تحليل دلايل افزايش خيانت زناشويي در جامعة ما، عوامل مختلفي را برشمرده‌اند که از آن جمله مي‌توان به اين موارد اشاره کرد:

سستي روابط جنسي زن و شوهر، نبود صميميت و محبّت بين زن و شوهر و بي‌توجّهي آنان به خواسته‌ها و تمايلات يکديگر، رابطة جنسي سست و کم‌رنگ زن و شوهر،19 آشفتگي فرهنگي و بحران هويت، تأثير شديد رسانه‌ها، به ويژه رسانه‌هاي خارجي بر خانواده، ورود افراطي زنان به ارکان مختلف جامعه و افزايش اختلاط زن و مرد، ازدواج‌هاي نامناسب از لحاظ جامعه‌شناختي، مانند ازدواج‌هاي اجباري و ازدواج‌هاي حساب نشده، قوانين سخت جدايي و طلاق و قبح جدايي و طلاق در فرهنگ ما،20 تحريکات جنسي نابجا، نبود غيرت، غيرت نابجا و مکافات عمل.21

6. روابط پيش از ازدواج

يکي از آسيب‌ها و ناهنجاري‌هايي که آيندة خانواده در ايران را تهديد مي‌کند، افزايش روابط نامشروع با جنس مخالف است که اين روابط از يک چت ساده در فضاي مجازي تا برقراري ارتباط جنسي در نوسان است.22 هشدارها دربارة افزايش روابط پيش از ازدواج در ايران که زنگ خطري براي دگرگوني نهاد خانواده به شمار مي‌آيد، از اواخر

دهة هشتاد و اوايل دهة نود آغاز شد. پژوهش‌هايي که در اين دوره انجام شد، بيانگر اين بود که با وجود اعمال سياست‌هاي کنترلي و سخت‌گيرانه در دهة شصت و هفتاد، جامعة ايران دست‌خوش تغييرات اجتماعي بنيادين شده و با ظهور نسل جديدي از جوانان شهري با ارزش‌ها و باورهاي متفاوت، نگرش‌ها و رفتارهاي جديدي در زمينة ازدواج و تشکيل خانواده شکل گرفته است.23 در برخي از پژوهش‌ها هم به طور صريح، به افزايش روابط پيش از ازدواج در ايران، اشاره و اعلام شد که امروز تفاوت در نگرش، به نحوة رابطه با جنس مخالف، به يکي از اصلي‌ترين کانون‌هاي مناقشة بين نسلي در خانواده‌هاي شهري بدل شده است.24

در پژوهش‌هاي يادشده، همچنين به گونه‌هاي متفاوت روابط جنسي پيش از ازدواج در ايران پرداخته و اعلام شد که در حال حاضر در ايران، دست‌کم شش الگوي روابط پيش ازدواج، قابل شناسايي است:

1. روابط آزاد (الگوهاي روسپي‌گري)؛

2. روابط صيغه‌اي؛

3. روابط دوست دختر - دوست پسر؛

4. روابط هم‌خانگي؛

5. روابط ضدّ عاشقانه (الگوهاي فريب)؛

6. روابط مبتني بر عشق سيّال.

اين الگوهاي گوناگون را مي‌توان در زير چتر سه گفتمان از يکديگر مجزّا کرد: گفتمان پيشامدرن (روابط دسته‌هاي اوّل و دوم)، گفتمان مدرن (روابط دسته‌هاي سوم، چهارم و پنجم) و گفتمان پسامدرن (روابط دستة ششم).25

تحقيقات مشابه ديگري نيز در سال‌هاي اخير انجام گرفته است که بيشتر با روش کمّي به مطالعة روابط جنسي پيش از ازدواج پرداخته و آمارهاي متفاوت، ولي نزديک به هم را از شيوع اين روابط در جامعة ايران ارائه داده‌اند. گرمارودي و همکارانش در تحقيق خود در سال 1388ه‍ .ش.، با مطالعة 2400 دانش‌آموز دبيرستاني (14 تا 17 سال) به اين نتيجه رسيده‌اند که بيش از 20% آنان رابطة جنسي را در زندگي خود تجربه کرده‌اند. خلج‌آبادي و مهريار نيز در تحقيق خود در سال 1389ه‍ .ش. بيان مي‌کنند که نزديک به 25% دختران مجرّد دانشجو در دانشگاه‌هاي بزرگ تهران، در زندگي خود، به داشتن نوعي رابطة جنسي اشاره کرده‌اند که 10% آنها به رابطة کامل جنسي ختم شده است. از طرفي، محمّد و همکارانش نيز در تحقيق خود در سال 1386ه‍ .ش. نشان داده‌اند که 28% نوجوانان و جوانان شهري رابطة جنسي قبل از ازدواج را تجربه کرده‌اند. همچنين نتايج گزارش وزارت بهداشت در سال 1386ه‍ .ش. نشان مي‌دهد که حدود 20% پسران و کمتر از 10% دختران تا 20 سالگي، رابطة جنسي را تجربه مي‌کنند و حال آنکه بيش از 30% پسران تا 25 سالگي، رابطة جنسي پيش از ازدواج داشته‌اند. تحقيقات يادشده نشان مي‌دهد که روند افزايش روابط جنسي پيش از ازدواج، با تغيير آرام ارزش‌ها، ابتدا تغيير در ساختار خانواده و کارکردهاي آن را در پي دارد و سپس با تغيير گفتمان غالب، حتّي مي‌تواند به تغييرات اجتماعي گسترده‌تر منجر شود.26

با توجّه به مطالب يادشده، مي‌توان گفت که در حال حاضر، جدّي‌ترين و خطرسازترين ناهنجاري و آسيب جنسي جامعة ايران، افزايش روابط جنسي پيش از ازدواج است.27

7. تغيير فرهنگ و سبک زندگي حاکم بر خانواده‌ها

يکي از موضوعات مهمّي که در آسيب‌شناسي خانوادة ايراني بايد به آن توجّه داشت، تغيير فرهنگ و سبک زندگي حاکم بر خانواده‌ها، به دليل تأثير گستردة شبکه‌هاي ماهواره‌اي است.

نظام سلطه در ساليان اخير، با هدف تغيير سبک زندگي مردم ايران، به ويژه در حوزة خانواده و روابط زن و مرد، هجوم سنگيني را به باورها، ارزش‌ها و هنجارهاي اسلامي حاکم بر جامعة اسلامي ايران آغاز کرده و در اين زمينه، از همة ابزارهاي ممکن بهره مي‌جويد. يکي از مهم‌ترين اين ابزارها، راه‌اندازي شبکه‌هاي ماهواره‌اي فارسي زبان است.28

در حال حاضر، ده‌ها شبکة ماهواره‌اي فارسي‌زبان با رويکردها و برنامه‌هاي مختلف در ايران قابل دريافت است که از ميان آنها، 35 شبکة فيلم و سريال، 14 شبکة هرزه‌نگاري، 32 شبکة خبري، تحليلي و سياسي، 19 شبکة ديني و مذهبي، 15 شبکة موسيقي و 24 شبکة عمومي و سرگرمي است.29

مهم‌ترين موضوع‌هايي که در اين شبکه‌ها دنبال مي‌شوند، عبارتند از: ترويج سبک زندگي غربي، عادّي‌سازي روابط نامشروع، قبح‌زدايي از پديده‌هايي چون خيانت زن به شوهر، دوستي با جنس مخالف، رابطة جنسي قبل از ازدواج، بارداري قبل از ازدواج، فرزند نامشروع، سقط جنين، هم‌جنس‌بازي و... .30

با توجّه به آمار بالاي استفادة مردم از شبکه‌هاي ماهواره‌اي، ميزان اثرپذيري آنها از اين شبکه‌ها هم بسيار بالاست و به ‌طور طبيعي، سبک زندگي ترويج شده در فيلم‌ها و سريال‌هاي ماهواره‌اي، به ويژه در حوزة روابط زن و مرد در دراز مدّت در جامعة ما نهادينه مي‌شود.

پی‌نوشت‌ها: