زندگی به سبک بزرگان

علّامه سیّد محمّد حسین طباطبایی

صاحب «تفسیر المیزان» که بسیاری از علما و بزرگان و مراجع تقلید به شاگردی در محضر او افتخار می‌کردند، چنان زندگی عاشقانه‌ای داشت که شاید کمتر کسی حکایت‌های آن را باور کند؛ امّا علّامه طباطبایی و همسرش در طول زندگی مشترک پر فراز و نشیبشان، چنان دلبستة هم بودند که بعد از فوت همسر علّامه، گریه‌های علّامه طباطبایی در فراق او، بر سر زبان‌ها افتاد. علّامه دربارة همسرش گفته بود: این زن مرا به اینجا رساند، او شریک من بود و هرچه کتاب نوشته‌ام، نصفش مال اوست.

این چند برش عاشقانة خانوادگی علّامه را بخوانید تا با ویژگی های کم‌نظیر این مرد بزرگ، این بار در خانواده آشنا شوید:

ناراحتی به خاطر بچّه گربه

علّامه می‌گفت آدم خودش باید حواسش جمع باشد و نظافت را رعایت کند تا سوسک و پشه به خانه‌اش راه پیدا نکند. دخترش می‌گوید: یک روز به دیدنشان رفتم. دیدم خیلی ناراحت هستند. علّت را پرسیدم. خانمشان گفتند: بچّه گربه‌ای افتاده توی چاهک حیاط خلوت. ایشان از دیروز تا حالا پریشانند و همین‌طور راه می‌روند؛ نه غذا می‌خوردند و نه استراحت می کنند. من خندیدم و گفتم برای بچّه گربه ناراحتید؟ ایشان به من گفتند: بشر باید عاطفه داشته باشد. آدم بی‌عاطفه، یقیناً با قرآن دوست نیست. ایشان بالأخره کلّی خرج کردند و چاهک را شکافتند تا بچّه‌گربه را بیرون آوردند.

به عشق همسر

همسرش که بیمار شد، 27 روز تمام کار و زندگی‌اش را رها کرد و به طور شبانه‌روزی به او می‌رسید. بعد از مرگ او، به عشقش وفادار بود و تا چهارسال، هر روز مرتّب می‌رفت کنار مزارش. بعد از آن چهارسال هم که فرصت کمتری داشت، به طور مرتّب دو روز (دوشنبه و پنجشنبه) سر مزار همسر می‌رفت و امکان نداشت این برنامه را ترک کند. به شاگردش هم پولی داده بود تا به کسی بدهد و تا یک سال هر هفته در شب‌های جمعه، در حرم حضرت معصومه(س) به نیابت از همسر مرحومش زیارتنامه بخواند. می‌گفت: بندة خدا باید حق‌شناس باشد، اگر آدم نتواند حقّ مردم را ادا کند، حقّ خدا را هم نمی‌تواند ادا کند.

رشتة عشق است و برگردن نکوست

علّامه خانه‌اشان را چند بار عوض کردند: «تبریز»، «نجف»، «شادآباد» تبریز و بالأخره «قم»؛ آن هم در شرایطی که خانه‌اشان در تمام سال‌ها محقّر و کوچک بود و شرایط زندگی در غربت قم و نجف، سخت و

طاقت‌فرسا. آخرین بار که بساطشان را برداشتند و زادگاهشان عازم غربت قم شدند، برای بچّه‌ها سؤال پیش آمد که چرا این‌قدر جا به جایی و سفر، آن هم با این شرایط سخت؟!

سیّد عبدالباقی‌(فرزند ارشد خانواده) که آن روزها پسرکی 14 ساله بود، علّت را از مادر جویا شد: شب عید که موقع مسافرت نیست! در این هوای سرد تبریز، بالأخره کجا می‌خواهیم برویم؟!

مادرش نگاهی به او کرد و در حالی که اشک‌هایش را پاک می‌کرد، این دو بیت شعر را برایش خواند:

رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست

می‌کشد هرجا که خاطرخواه اوست

رشته بر گردن نه از بی‌مهری است

رشتة عشق است و بر گردن نکوست

دختر امانت خداست

در صدا کردن خانم‌ها و بچه‌ها، اخلاق خاصّی داشت. حتّی تا آخرین روز زندگی با همسرش هم، او را با الفاظ سبک خطاب نکرده بود. همیشه «خانم» را همراه با نام او به کار می‌برد. غیر از همسرش، به بچّه‌ها هم احترام می‌گذاشت؛ مخصوصاً به دخترها. همیشه کنار اسمشان لقب سادات را هم بیان می‌کرد. می‌گفت حرمت دختر، مخصوصاً سیّده باید حفظ شود. دختران امانت خدا هستند. هر چه آدم به آنها احترام بگذارد، خدا و پیغمبر خوشحال می‌شوند.

فرزند علّامه می‌گویند: رفتارش با مادرم بسیار احترام‌آمیز و دوستانه بود. همیشه طوری رفتار می کرد که گویی مشتاق دیدار مادرم است. ما هرگز بگومگو و اختلافی بین آن دو ندیدیم. به قدری نسبت به هم مهربان و فداکار و با گذشت بودند که گمان می‌کردیم آنها هرگز با هم اختلافی ندارند. آنها واقعاً مانند دو دوست با هم بودند.

حتّی در دلم هم نگفتم...

خود علّامه دربارة همسرش می گوید: در طول زندگی ما هیچگاه نشد خانم کاری بکند که من حدّاقل در دلم بگویم: ای کاش! این کار را نمی‌کرد، یا کاری را ترک کند که من بگویم ای کاش! این عمل را انجام داده بود! هیچگاه به من نگفت چرا فلان عمل را انجام دادی یا چرا ترک کردی! مثلاً شما می‌دانید که کار من در منزل است و در منزل مشغول نوشتن یا مطالعه هستم. معلوم است که خسته می‌شوم و احتیاج به استراحت و تجدید قوا دارم. خانم به این موضوع توجّه داشت. سماور همیشه روشن بود و بساط چای آماده! در عین حال که به کارهای منزل اشتغال داشت، هر ساعت یک فنجان چای می‌ریخت، در اتاق کار من می‌گذاشت و دوباره به دنبال کارش می‌رفت تا ساعتی دیگر. من این همه محبّت و صفا را چگونه می‌توانم فراموش کنم؟

به احترام خانم و بچّه‌ها می‌ایستاد

اهل کمک در خانه بود. با اینکه همسرش اجازه نمی‌داد، کوچکترین کار خانه را انجام دهد و همیشه همه چیز را برای مطالعه، تحقیق و کتاب نوشتنش آماده می‌کرد، امّا علّامه مردی نبود که اهل نشستن در اتاق و امر و نهی باشد. مهمان که می‌آمد، با هیجان می‌رفت کمک همسرش. همه کار می‌کرد؛ از مقدّمات پذیرایی گرفته تا کارهای آشپزخانه. طوری کمک می‌کرد که خانم حتّی یک لحظه از مهمان‌داری و پذیرایی احساس خستگی نکند. در خانه، مهربان بود و هر وقت به هرچیزی نیاز داشت، خودش می‌رفت و می‌آورد. به اهل خانه خیلی احترام می‌گذاشت. خیلی وقت‌ها وقتی خانم یا یکی از بچّه‌ها وارد اتاق می‌شد، بلند می‌شد و به نشانة احترام، تمام قد می‌ایستاد.

دیگر جلسه خصوصی است

ساعت‌های ابتدایی شب، ویژة خانواده بود؛ بگو و بخند و گفت‌وگوهای معمول خانوادگی. بعد از ظهر تا شب را می‌گفت، دیگر جلسة خصوصی است؛ بیاید بشینیم، حرف بزنیم و می‌گفت این ساعت (نشستن با اهل خانه) بهترین اوقات من است و تمامی ناراحتی‌هایم را برطرف می‌کند. برای بچّه‌ها از خاطراتش و مسائل روز می‌گفت، شوخی می‌کرد، برایشان شعر می‌خواند، نقّاشی یادشان می‌داد و برایشان سرمشق می‌داد؛ مثل همة مردان خانواده، امّا با یک فرق اساسی. هیچ کدام از حرف‌ها، خاطرات، حکایت‌ها و شوخی‌هایش بی‌هدف نبود. سعی می‌کرد آموزه‌های دینی و خانوادگی‌اش را در همین ساعت‌های دورهمی و طوری که بچّه‌ها را دل‌زده نکند، به صورت غیرمستقیم یادشان دهد. شاید برای همین است که بچّه‌های علّامه، از هم‌صحبتی کودکانه‌اشان با پدر، خاطرة خوشی دارند.