تهدیدات علیه امنیت زیست‌محیطی با تأکید بر تهدید بیروتروریسمی

نظریّه‌پردازان امنیت زیست‌محیطی

هامر دیکسون، چاچوب تحلیلی را برای بحث از رابطة امنیت با محیط‌زیست، توسعه داد. او این موضوع را در پروژة «محیط‌زیست، جمعیت و امنیت»، در دانشگاه «تورنتو» به اجرا گذاشته است که در آن، چگونگی تأثیر افزایش بی‌رویة مصرف، بر تبدیل منابع تجدیدپذیر به منابع غیرقابل تجدید، بررسی می‌شود. بعد از هامر، رابرت کاپلان، مقاله‌ای را با عنوان «آنارشی‌ای که در راه است»، در سال 1994م. منتشر و از نتیجة فرآیند نامناسب بهره‌وری از طبیعت برای آیندة انسان سخن گفت و ابعاد امنیتی آن را برشمرد و با بیان این گزاره که مهم‌ترین مسئلة امنیت ملّی واحدهای ملّی در قرن بیست و یکم، محیط زیست است، خود را به عنوان اندیشه‌گر پیش‌گام در این رویکرد جدید شناساند. پس از جلب توجّه دستگاه سیاست‌گذار «آمریکا» به مقالة کاپلان، از هامر دیکسون برای شرکت در برخی از نشست‌های کاملاً تحصّصی در «واشینگتن» دعوت به عمل آمد.1

«مکتب کپنهاگ» بر خلاف مطالعات سنّتی امنیت، حوزه و محورهای تهدیدات را گسترش داده و تهدیدات را نه صرفاً نظامی، بلکه در پنج حوزة نظامی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی مورد توجّه قرار می‌دهد و با جداسازی تهدیدات عام مربوط به امنیت ملّی، فقط تهدیدات وجودی را تهدیدات مربوط به امنیت ملّی می‌داند و تهدیدات وجود را نیز مربوط به بقا، تعریف می‌کند. بر این اساس، آن دسته از تهدیداتی که موجودیت حوزه‌های پنج‌گانه را به مخاطره اندازد و آن را با خطر اضمحلال، تخریب یا آسیب جدّی رو به رو سازد، تهدید وجودی نامیده می‌شوند. از نظر مکتب کپنهاک، تهدید زیست‌محیطی امنیت ملّی، همانند تهدیدات نظامی و اقتصادی به پایگاه مادّی دولت لطمه می‌زند و شاید تا جایی پیش می‌رود که ایدة دولت و نهادها آن را تهدید کند. حوادثی مانند زلزله، بیماری‌های مسری، خشکسالی، گازهای گلخانه‌ای، نازک شدن لایة اوزون و... از جمله تهدیدات زیستی محسوب می‌شوند.2

دنیس پیچز، مدّعی است که الگوی روابط بین‌الملل، متأثّر از عامل محیط‌زیست، دچار تحوّل شده و به نوعی بر محور آن قرار گرفته است. وی برای تبیین این معنا، واژة جدید «اکوپلیتیک»، به معنای «محیط‌زیست سیاسی» را به کار برده است که از حضور محیط‌زیست در عرصة سیاست حکایت دارد. در همین راستا، لستر براون، سعی در بازتعریف امنیت در این فضای تازه نموده است؛ به گونه‌ای که موضوع محوری امنیت در این تعریف را، محیط‌زیست تشکیل می‌دهد.

تازگی تعریف لستر در آن است که وی قائل به نقشی مؤثّر برای محیط

زیست بوده و صرفاً آن را به یک بعد از ابعاد امنیتی تنزّل نمی‌دهد.3

در اواخر دهة 1980م. مسئلة امنیت محیط‌زیست به صورت جدّی‌تر وارد مطالعات امنیتی شد؛ به گونه‌ای که دولت مردان در سخنان و سیاست‌های خود به آن توجّه نموده و به این ترتیب، محیط‌زیست خیلی زود از فضای نظری، به فضای عملی راه یافت. در این دوران، ورود محیط‌زیست به مطالعات امنیتی، به طرح مسائلی از قبیل راهبرد ویژة استفاده از منابع طبیعی، معضل پارگی لایة اوزن، باران‌های اسیدی، کمبود آب آشامیدنی سالم و مشکلاتی از این‌گونه، منحصر نشده و سعی بر ایجاد ارتباطی دقیق‌تر بین امنیت و محیط زیست است و طرح ضرورت بازتعریف امنیت از سوی اندیشمندان، مطرح می‌گردد. در این بازنگری، مفهوم امنیت چنان وسعت می‌یابد که دیگر تنها دولت‌ها را در برنگرفته، افراد، گروه‌ها، جانداران و جهان را نیز شامل می‌شود.4

منازعات با منشأ زیست محیطی

در حال حاضر، امنیت انسان را از پنج نوع آلودگی در محیط‌زیست؛ یعنی آلودگی آب‌ها، آلودگی هوا، آلودگی خاک، آلودگی ناشی از دفع زباله و آلودگی‌های صورتی تهدید می‌شود.5

برخی افراد مثل هامر دیکسون، رابطة بین امنیت زیست‌محیطی و امنیت ملّی را به قدری قوی دانسته‌اند که سه نوع ارتباط زیر را برای منازعات بین دولت‌ها فرضیه‌سازی کرده‌اند؛

1. منازعات بین دولت‌ها که ریشه در کمبود منابع طبیعی غیرقابل تجدید دارند و از حیث تاریخی، برای ما کاملاً شناخته شده هستند؛

2. منازعات بین دولت‌ها که ریشه در کمبود منابع طبیعی تجدیدپذیر دارند؛

3. منازعات غیرمستقیمی که متأثّر از تغییرات زیست‌محیطی به وقوع پیوسته است.

مسائل زیست‌محیطی گرچه امروز اهمّیتی دوچندان یافته‌اند؛ امّا این دلیل بر آن نیست که ما این مسائل را، ویژة منازعات پس از جنگ سرد بدانیم؛ بلکه با بحث سنّتی شدن و توسعه، رابطه‌ای وثیق دارد. مطابق برخی نظریات واقع‌گرا در بحث توسعه، تعدادی از کشورها به استخراج و صدور منابع طبیعی به مثابه یک عامل بسیار مهم برای دست‌یابی به توسعه و عامل مؤثّر در تعریف قدرت ملّی، توجّه نموده‌اند، بنابراین بسیاری از منازعات و جنگ‌ها با هدف سلطه بر منابع طبیعی رخ داده‌اند که حکایت از محوریت این موضوع در مطالعات امنیت سنّتی دارد. ر این میان، منابع طبیعی غیرقابل جایگزین، در مرکز مسائل امنیتی جوامع مختلف، اعمّ از دارندة این منابع یا خواهان این منابع قرار داشته‌اند؛ به عنوان مثال می توان به نفت اشاره کرد که با ایجاد چندین بحران جدّی توانسته است، فضای حاکم بر روابط بین‌الملل را تغییر و به عنوان ابزاری مؤثّر در معادلات امنیتی دخالت نماید. در همین دوران است که تلقّی تازه‌ای از ارتباط محیط‌زیست با امنیت پدیدار می‌شود که از حیث نوع ارتباط، نسبت به تلقّی پیشین متفاوت است.

منازعات غیرمستقیم ناشی از تهدید امنیت محبط‌زیست، به دو شکل ظاهر می‌شود.6

الف. مشکل گروه‌های هویّتی

فشارهای ناشی از محیط‌زیست، حرکت‌ها و جنبش‌های جمعیتی بزرگی را پدید می‌آورد که به نوبة خود، این جنبش‌ها به شکل‌گیری گروه‌های هویتی منجر می‌شوند؛ گروه‌هایی که عمدتاً نزاع برانگیزند و نمونة بارز آن نیز برخوردهای قومی است که پیوسته در گوشه و کنار جهان رخ می‌دهند. مقولة شرایط مناسب زیست‌محیطی برای ادامة زندگی، بحث مهمّی در آسایش جمعیتی و سیاست‌های مربوط به آن است که پیوسته به صورت مهاجرت یا کوچانیدن، مشکلات و درگیری‌هایی را برای جوامع مختلف به دنبال داشته است.

تجارب تاریخی حکایت از بروز منازعات بین دولتی دارد که برخی ریشه در این گونه از تحوّلات زیست‌محیطی دارند. به عبارت دیگر، حوزة تأثیرگذاری این تحوّلات، ضرورتاً در قلمروی داخلی نبوده و به سیاست‌های بین ملّت‌ها نیز تسرّی می‌یابد؛ به عنوان مثال، در سال‌های بین 1980 تا 1988م. عزیمت مهاجران «بنگلادش» به «آسام هندوستان»، بروز درگیری‌های خشونت‌باری را به دنبال داشت که در تاریخ، کمتر می‌توان از آن سراغ گرفت. به همین ترتیب، خواست‌های زیست‌محیطی مهاجران «هندوراس» در «السالوادور»، جنگ «سوکر» را در سال 1969م. پدید آورد که در نوع خود بی‌نظیر است.

ب. مشکل محرومیتی

ملاحظات زیست‌محیطی، از طریق دامن زدن به کمبودهای اقتصادی، زمینه را برای شکل‌گیری احساس محرومیت نزد شهروندان مساعد ساخته و به این ترتیب، به بروز منازعه و درگیری کمک می‌کند. به وجود آمدن تفاوت‌های زیست‌محیطی از حیث بهره‌مندی، منجر به جذب سهم بیشتری از توان دولت در بهبود شرایط مادّی زندگی می‌شود و این موضوع، گسستگی بین مناطق مختلف را ایجاد می‌نماید که در نهایت، به خاطر تعمیق آن، به تضعیف مشروعیت سیاسی منجر می‌شود. درگیری‌های پیوسته در «فیلیپین»، خیزش اعتراض‌آمیز سندور لومیسنو در «پرو» و درگیری‌های رخ دادة بین ایالت‌های مختلف «چین»، از جمله مصادیق مؤیّد این ادّعا هستند. استنباطی که از مطالب بیان شده با رابطة امنیت و محیط‌زیست می‌توان داشت، این است که تأثیرات محیط‌زیست بر امنیت ملّی، به شکل مستقیم و غیرمستقیم قابل بررسی، تحلیل و ارزیابی است. در شکل اوّل؛ یعنی تأثیرگذاری مستقیم رابطة بین امنیت ملّی، به عنوان متغیّر وابسته و محیط‌زیست، به عنوان متغیّر مستقل؛ به این ترتیب است که متعاقب بروز تحوّلاتی در مؤلّفه‌های زیست‌محیطی، چالش و کشمکش بر سر تصاحب منابع زیست‌محیطی، دست نخورده و استفاده از آن بین افراد، گروه‌ها، اقوام و کشورها صورت گرفته و ممکن است ابتدا، به رقابل بی‌طرفانه و در نهایت، رقابل منفی و نزاع بیانجامد (کم‌شدن آب چاه کشاورزی، کم‌شدن خاویار و...)؛ به عنوان مثال فرض کنیم که در حال حاضر، کسی کاری به یخ‌های قطبی نداشته باشد، ولی تصوّر کنید در صورت کم‌شدن آب شیرین چه اتّفاقی می‌افتد. کشورها با استفاده

از کشتی برای حمل یخ‌های قطبی، به کشورشان اقدام می‌نمایند که ابتدا ممکن است بر سر حمل یخ‌ها و یخچال‌های قطبی رقابت منفی یا حتّی جنگ رخ دهد. در شکل دوم، یعنی تأثیرگذاری به روش غیرمستقیم، تغییرات پدید آمده در حوزة محیط‌زیست، ابتدا آثار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آن شکل گرفته است که هریک، زمینة بروز نزاع و جنگ داخلی یا خارجی را فراهم می‌نماید.

تهدیدات زیست‌محیطی جهانی

آسیب‌های زیست‌محیطی عمده که در این بخش، به آنها اشاره می‌شود، دارای محدوده‌ای فرامرزی بوده و مستلزم تفاهم و همکاری بین کشورها برای حلّ آنها هستند.7

1. گرم شدن کرة زمین (اثر گلخانه‌ای):

مصرف سوخت‌های فسیلی موجب ایجاد دی‌اکسید کربن و گازهای دیگر می‌گردد. تجمّع بیش از حدّ این گازها در جوّ زمین، با ایجاد لایة ضخیمی از گاز، مانند پوشش پلاستیکی گلخانه‌ها، از بازگشت حرارت تابش خورشید به فضا جلوگیری کرده و گرما را در نزدیکی سطح زمین نگه می‌دارد و همانند گلخانه باعث گرم شدن هوای زمین می‌گردد. این تغییرات گستردة آب و هوایی سبب بروز خشکسالی، سیل و طوفان‌های شدید می‌شود. همچنین افزایش سرعت ذوب یخ‌های قطبی باعث بالا آمدن آب دریاها و اقیانوس‌ها و به زیر آب رفتن بسیاری از مناطق ساحلی و ارضی مستعدّ خواهد شد.

2. کاهش لایة اوزن:

نگرانی عمدة زیست‌محیطی با تأثیرات فرامرزی، آسیب‌دیدگی لایة حفاظتی اوزن در اطراف جوّ زمین است. لایة اوزن با جذب اشعة ماورای بنفش، زمین و موجودات زنده را از تشعشات زیان‌آور محافظت می‌کند. ترکیب گازی کلروفلوئوروکربن که در صنایع کاربرد دارد، تأثیر کاهنده‌ای بر ضخامت لایة ازون داشته و حتّی باعث ایجاد شکاف در این لایه گردیده است.

3. کمبود آب شیرین

بیش از 40% از کشورهای دنیا، به دلایلی چون رشد جمعیت، توسعة کشاورزی و آبیاری، آلودگی منابع آب سطحی و زیرسطحی و استفاده‌های صنعتی، با مشکل کم‌آبی رو به رو هستند. نیاز به آب، هر ساله حدود 2/3% افزایش می‌یابد. حاکمیت بر منابع آبی، یکی از موضوعات مهمّ ژئوپلتیکی امروز جهان به شمار می‌آید. حرکت آب به عنوان یک منبع طبیعی سیّال و گذر آن از مرزهای قراردادی کشورها، موجب ایجاد این حسّاسیت گردیده است؛ به عنوان مثال، در نقاطی که رودهای بزرگ از چند کشور همسایه می‌گذرند، تأثیر کارکرد کشورهای بالادست رود، بر کیفیت آب و میزان برداشت از آن یا ذخایر طبیعی موجود در آن، موضوعی است که همواره مناقشه برانگیز است. رود

«راین» در اروپا، رودهای «آمودریا» و «سیردریا» در آسیای مرکزی و رودهای «گنگ» و «سند» در آسیای جنوب شرقی و رود «اردن» در خاورمیانه، از این دسته رودها به شمار می‌آیند. «ایران» نیز به دلیل اینکه، عمده‌ترین رودهایش، از جمله «ارس»، «اروندرود»، «اترک» و «هیرمند» در مرز مشترک با کشورهای همسایه واقع شده است، محتاج برنامه‌ریزی سیاسی خاصّی در بهره‌برداری از این منابع است.

4. بیابان‌زایی و کمبود خاک مرغوب

تنها 22% از خشکی‌های زمین، قابل کشت هستند و در اغلب نقاط جهان، خاک‌های حاصل‌خیز در معرض فرسایش و نابودی قرار دارند. 10 تا 11% از خاک‌های حاصل‌خیز جهان، به اندازه‌ای آلوده گردیده‌اند که احیای مجدّد آنها، تقریباً غیرممکن است. دو سوم از خاک کشورهای در حال توسعه در آسیا و آفریقا، به شدّت تخریب شده است. تخریب و نابودی جنگل‌ها استفاده از روش‌های سنّتی در کشاورزی، آبیاری غیراصولی کشت‌زارها، استفادة بی‌رویه از کودهای شیمیایی و آفت‌کش‌ها و چرای بی‌رویة دام‌های اهلی در مراتع، از عوامل اصلی فرسایش و نابودی خاک به شمار می‌آیند.

5. آلودگی هوا و باران‌های اسیدی

گازهای حاصل از مصرف سوخت‌های فسیلی در هوا، با بخار آب موجود، اسید تشکیل می‌دهند که به همراه ابرها حرکت کرده و با باران‌ به سطح زمین برگشته و موجب تخریب جنگل‌ها و پوشش گیاهی و حتّی ساختمان‌ها و ابنیة ساخت دست بشر و آلودگی منابع آبی سطحی و زیرزمینی می‌گردند. جهت حرکت جریان‌های هوا در بالای زمین، به گونه‌ای است که اغلب، از مرکز سیّاره به طرف شمال حرکت کرده و آلودگی‌هایی ایجاد می‌کنند.

6. دفع زباله‌های سمّی

در اثر فعّالیت‌های صنعتی، مقادیر بسیار زیادی زبالة صنعتی سمّی به وجود می‌آید که به هنگام دفن، موجب انتقال آلودگی به محیط‌زیست می‌شوند. فلزّات سمّی، از قبیل آسنیک، جیوه و... همگی برای محیط‌زیست و حیات موجودات زنده زیان‌آور هستند. حمل و نقل موادّ سمّی و دفع خطرناک و دفع غیراصولی آنها نیز یکی از مشکلات عمدة محیط‌زیست در جهان، به حساب می‌آیند. در ایران نیز دفع موادّی، از قبیل ضایعات سموم کشاورزی و آفت‌کش‌های تاریخ مصرف گذشته، رفع ضایعات اسیدی حاصل از تصفیة دوم روغن، ضایعات پالایشگاهی و بسیاری از پسماندهای صنعتی که از گروه ضایعات سمّی و خطرناک به شمار می‌روند، از مشکلات زیست‌محیطی کشور محسوب می‌گردند.

7. جنگل‌زدایی و نابودی تنوّع زیستی

درختان جزو منابع تجدیدشونده محسوب می‌شوند؛ امّا بسیاری از جنگ‌های نیم‌کرة شمالی، مورد بهره‌برداری و تخریب واقع شده‌اند. در ایران نیز طیّ 40 سال گذشته، مساحت جنگل‌های کشور، حدود یک میلیون هکتار کاهش داشته است؛ هرچند درختان جزو منابع سیّال نیستند؛ امّا تخریب سریع جنگ‌ها می‌تواند به دلایل زیر، تأثیرات ژئوپلتیکی و فرامرزی ایجاد نماید:

الف. حذف پوشش جنگلی، باعث فرسایش سریع خاک و آلودگی رودها و منابع خاکی می‌گردد؛

ب. ظرفیت جذب دی‌اکسید کربن و تولید اکسیژن کاهش یافته و پدیدة گرم شدن زمین، تشدید می‌گردد؛

ج. به تنوّع زیستی کرة زمین (به معنای مجموع گونه‌های گیاهی، جانوری، میکروارگانیزم‌ها و همة اکوسیستم‌ها و فرآیندهای اکولوژی مربوط) آسیب‌های جدّی وارد می‌شود. بدون تردید می‌توان ادّعا کرد که همة مشکلات زیست‌محیطی در جهان که بشر در خلق آنها نقش دارد، به نوعی، تهدید برای تنوّع‌زیستی به شمار می‌آیند. طیّ 300 سال گذشته، انقراض 1622 گونة گیاهی و جانوری به ثبت رسیده است.

پی‌نوشت‌ها: