در مسیر کمال(2)

ابراهیم شفیعی سروستانی

۶. خودداري از جست‌وجوهاي بي‌حاصل

معمولاً وقتي کسي چيزي را در جايي جست‌وجو مي‌کند که احتمال يافتنش در آنجا نيست، مي‌گويند: گشتم نبود، نگرد نيست. بسياري از ما انسان‌ها در زندگي خود، خواسته‌ها و آرزوهاي خود را در جاهايي يا از راه‌هايي جست‌وجو مي‌کنيم که امکان رسيدن به آنها در آنجا يا از آن راه‌ها بسيار کم يا به طور کلّي منتفي است. البتّه معمولاً اين‌گونه است که بعد از گذراندن مدّت زيادي از عمرمان و از دست دادن بسياري از سرمايه‌هاي مادّي و معنوي‌مان، به اين موضوع پي مي‌بريم و در اينجاست که مصداق بارز کساني مي‌شويم که دنيا و آخرت را از دست داده يا بيان ديگر، «خَسِرَ الدُّنيا و الآخرة» شده‌اند.

در آموزه‌هاي اسلامي، هشدارها و بيدارباش‌هايي وجود دارد که توجّه به آنها، ما را از درافتادن با اين‌گونه زيان‌ها و سرخوردگي‌ها، در امان نگه مي‌دارد. يکي از اين هشدارها و بيدارباش‌ها، حديثي قدسي است که در آن، خداي تعالي خطاب به حضرت داوود(ع) پنج چيز مهم و اساسي را برمي‌شمارد که مردم معمولاً آنها را در جاهايي غير از جايگاه واقعي‌شان جست‌وجو مي‌کنند و سرانجام هم آنها را نمي‌يابند و در

زندگي ناکام مي‌مانند:

«خداوند متعال به [حضرت] داوود که درود خدا بر او باد، فرمود: اي داوود! من پنج چيز را در پنج جا قرار داده‌ام و مردم در پنج جاي ديگر آنها را جست‌وجو مي‌کنند و هرگز به آنها دست نمي‌يابند. من دانش را در گرسنگي و تلاش گذاشته‌ام و مردم آن را در سيري و راحت‌طلبي دنبال مي‌کنند و هرگز آن را نمي‌يابند؛ من عزّت و سربلندي رفتن را در پيروي از خود قرار داده‌ام و مردم آن را در خدمت پادشاهان جست‌وجو مي‌کنند و هرگز به آن دست نمي‌يابند؛ من بي‌نيازي را در قناعت قرار داده‌ام و مردم آن را در زيادي مال مي‌جويند و هرگز به آن نمي‌رسند؛ من خوشنودي خود را در مخالفت نفس نهاده‌ام و مردم آن را در رضايت نفس مي‌جويند و هيچگاه به آن دست نمي‌يابند؛ من آسايش را در بهشت قرار داده‌ام و مردم آن را در دنيا مي‌جويند و هرگز به آن دست نمي‌يابند.»1

۷. طلب روزي از خدا

يادش به خير! در سال‌هاي آغاز طلبگي، استادي داشتيم که همواره ما را به توکّل به خدا فرا مي‌خواند و از نگراني دربارة تأمين معاش برحذر مي‌داشت. ايشان هميشه مي‌گفت: نظام اقتصاد طلبگي بر «رزق مَن حَيثُ لايَحتَسِب» استوار است. شما وظيفة خود را انجام دهيد، کار خود را به خدا واگذار کنيد و مطمئن باشيد خداوند، روزي شما را از جايي که گمان نمي‌بريد، تأمين مي‌کند.

اکنون که حدود سي سال از آن سال‌ها مي‌گذرد، هر روز بيش از روزهاي پيش، به ژرفاي اين مطلب پي مي‌برم و به اين حقيقت، بيشتر واقف مي‌شوم که رزق و روزي ما به دست خداست و اگر در زندگي آن‌گونه که خدا خواسته است زندگي کنيم، همة آنچه بدان نياز داريم، تأمين مي‌شود.

البتّه اين موضوع اختصاص به طلبه‌ها هم ندارد و به فرمودة «قرآن کريم»، همة کساني که از خدا پروا داشته باشند، از روزي بي‌حساب برخوردار مي‌شوند:

«... وَ مَنْ يتّقِ اللّهَ يجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَ يرْزُقْهُ مِنْ حَيثُ لا يحْتَسِبُ؛2

... و هرکس از خدا پروا کند، [خدا] براي او راه بيرون شدني قرار مي‌دهد و از جايي که حسابش را نمي‌کند، به او روزي مي‌رساند و هرکس بر خدا اعتماد کند، او براي وي بس است.»

چنان‌که در اين آية شريفه تصريح شده است، لازمة رسيدن به روزي بي‌حساب، اعتماد به خداست، همان‌که پيش از اين، با عنوان «خوش‌گماني به خدا» از آن تعبير کرديم؛ اينکه باور داشته باشيم رزق و روزي ما مضمون و مقدّر است و خداوند به بهترين شکل زندگي ما را اداره مي‌کند.

بر همين اساس است که پيشوايان دين از ما خواسته‌اند و به ما هشدار داده‌اند که مواظب باشيد طلب روزي ضمانت شده، شما را از انجام تکاليف واجبتان باز ندارد. امام حسن عسکري(ع) در اين زمينه مي‌فرمايند:

«لَا يشْغَلْک رِزْقٌ مَضْمُونٌ عَنْ عَمَلٍ مَفْرُوض؛3

رزق و روزي ضمانت شده، تو را از کار واجب باز ندارد.»

بنابراين، همة ما در زندگي، در درجة نخست بايد در پي شناخت و اداي درست و کامل تکليف و وظيفة شرعي فردي و اجتماعي خود باشيم و هيچ دغدغه و نگراني‌ای دربارة رزق و روزي خود نداشته باشيم؛ به بيان ديگر، اگر ما تکليف و وظيفة شرعي را به خوبي بشناسيم و به آن عمل کنيم، خداوند هم روزي ما را به بهترين شکل و بي‌هيچ دغدغه و نگراني تأمين مي‌کند.

۸. خوش‌گماني به خدا

بارها در گفت‌وگوهاي روزمرّه، اين سخن را از برخي دوستانم شنيده بودم که خدا را هر طور عادت داديد، همان‌طور با شما رفتار مي‌کند.

در ظاهر اين سخن، عوامانه به نظر مي‌آيد و در نگاه نخست ممکن است ايرادهايي هم به آن وارد باشد؛ ولي از حقيقتي حکايت مي‌کند که در سخنان معصومان(ع) بارها بر آن تأکيد شده است.

روح اين سخن عاميانه، خوش‌گماني به خدا و باور به لطف، رحمت و کرامت بي‌منتهاي اوست که امام رضا(ع) دربارة آن مي‌فرمايند:

«أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللهِ فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ يقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ بِي إِنْ خَيراً فَخَيراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَر؛4.

به خدا خوش‌گمان باش؛ زيرا خداي عزّ و جلّ مي‌فرمايد: من نزد گمان بندة مؤمن خويشم؛ اگرگمان او به من نيک باشد، مطابق آن گمان به او رفتار مي‌کنم و اگر بد باشد نيز مطابق همان گمان بد با او عمل کنم.»

امام باقر(ع) نيز به نقل از رسول گرامي اسلام(ص) نقل مي‌کنند که فرمودند:

«سوگند به آنکه جز او خدايي نيست! خير دنيا و آخرت به مؤمني ارزاني نمي‌شود؛ مگر به دليل خوش‌گماني و اميدواري او به خدا... سوگند به آنکه جز او خدايي نيست! هيچ بندة مؤمني به خدا خوش‌گمان نمي‌شود؛ مگر اينکه خداوند در کنار گمان بندة مؤمنش حاضر مي‌شود؛ زيرا خداوند کريم است و همة خيرها به دست اوست. او شرم مي‌کند که بندة مؤمنش به وي خوش‌گمان شود؛ ولي او خلاف گمان بنده‌اش عمل و اميدش را نااميد کند. پس به خداوند خوش‌گمان و به او اميدوار باشيد.»5

اگر باور داشته باشيم رزق و روزي، گشايش و توانگري، عزّت و سربلندي، توفيق و نيک‌بختي و همة آنچه ما در زندگي به آنها نياز داريم و به آنها وابسته‌ايم، به دست خداست؛ خدايي که خزائن رحمتش کاستي نمي‌پذيرد، دعاي بندگانش را مي‌شنود، از حال آنها غافل نمي‌شود، هر که را بخواهد عزيز و سربلند و هرکه را بخواهد خوار و بي‌مقدار مي‌کند؛ خداوند نيز بر اساس اين باور، رزق و روزي، گشايش و توانگري، عزّت و سربلندي، توفيق و نيک‌بختي و... را به ما ارزاني مي‌کند و اگر برعکس گمان کنيم که همة اين امور به دست خود ماست و تنها به تلاش خودمان وابسته است، خداوند نيز بر اساس اين گمان باطل، ما را به خودمان وامي‌گذارد تا از همان راهي که گمان مي‌کنيم درست است، اين امور را جست‌وجو کنيم.

روشن است که اين رويه، نتيجه‌اي جز خستگي، خسران، نااميدي و شکست در پي نخواهد داشت.

۹. برآورده کردن درخواست‌هاي ديگران

بسياري از ما بهشت را بسيار دور و دست‌نيافتني و راه رسيدن به آن را بسي سخت و ناهموار مي‌دانيم. از اين‌رو، از بسياري فرصت‌ها به راحتي در مي‌گذريم و برخي راه‌هاي دست‌يافتن به آن را ناديده مي‌گيريم؛ در حالي‌که خداوند از سر فضل و رحمت بي‌منتهاي خويش، راه‌هاي فراواني براي رسيدن به بهشت پيش روي ما گذاشته و آن‌قدر بهشت را براي ما نزديک و در دسترس ترسيم کرده است که انسان گمان مي‌کند تنها کافي است دستي بلند کند تا به راحتي، ميوه‌هاي گواراي بهشتي را از شاخه‌سار درخت طوبي بچيند و عطر و طعم دل‌انگيز آن را با تمام وجود احساس کند.

برآوردن نيازمندي‌هاي برادران و خواهران ايماني و پاسخ‌گويي به درخواست‌هاي آنان، يکي از راه‌هاي ميان‌بر بهشت و شايد نزديک‌ترين راه رسيدن به رضوان الهي باشد. در روايتي که از پيامبر اکرم(ص) نقل شده، در اين زمينه چنين آمده است:

« مَنْ قَضَي لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَةً قَضَي اللهُ لَهُ حَوَائِجَ کثِيرَةً إِحْدَاهَا الْجَنَّة؛6

هرکس درخواستي از برادر مؤمن خود را برآورده سازد، خداوند نيز در مقابل، درخواست‌هاي فراواني را از او برآورده مي‌سازد که کمترين آنها بهشت است.»

باورکنيد اگر اين روايت را همواره در ذهن داشته باشيم و هرگاه کسي براي برآورده شدن نيازي يا پاسخ‌گويي به درخواستي - هرچند کوچک و ناچيز - به ما مراجعه کرد، با اميد به رسيدن بهشت، با روي گشاده نياز او را برآورده سازيم و درخواستش را پاسخ گوييم، هيچ فاصله‌اي تا بهشت نخواهيم داشت؛ چنان‌که امام صادق(ع) مي‌فرمايند:

«کسي که برادر مؤمن خود را با [اهداي پيراهني] از برهنگي بپوشاند، خداوند، او را با پارچه‌هاي بهشتي خواهد پوشاند و تا هنگامي که بر آن شخص، تکّه‌اي از آن پيراهن باشد، پوشاننده در رضوان الهي به سر مي‌برد و هرکس برادر گرسنه‌اش را سير کند، خداوند، او را از غذاهاي بهشتي سير کند و هرکس وي را از تشنگي برهاند و سيراب کند، خداوند او را از آب دست‌نخوردة بهشتي (رحيق مختوم) سيراب مي‌کند.»7

۱۰. رفتار با ديگران آن‌گونه که بر خود مي‌پسنديم

آنچه به خود نمي‌پسندي، برای ديگران نيز نپسند. اين ضرب‌المثل زيبا که برگرفته از سخنان معصومان(ع) است، معيار و ميزان بسيار خوبي در رفتار با ديگران ارائه مي‌دهد. به بيان ديگر، براي دانستن اين مطلب که آيا رفتار و گفتار ما با ديگران مناسب است يا خير، تنها کافي است که به خود مراجعه کنيم و ببينيم آيا از آن رفتار و گفتار خوشمان مي‌آيد و مي‌پسنديم که اين‌گونه با ما رفتار شده يا سخن گفته شود؟

پيشوايان دين اسلام(ع)، بارها در سخنان خود، از پيروانشان خواسته‌اند خوبي‌هايي را که براي خود مي‌پسندند، براي ديگران نيز دوست دارند و بدي‌هايي را که خود از آنها گريزان هستند، براي ديگران نيز نخواهند. پيامبر اکرم(ص) در پايان روايتي که در آن، سي حقّ برادران و خواهران ايماني نسبت به هم را برمي‌شمارد، مي‌فرمايند:

«... وَ يحِبُّ لَهُ مِنَ الْخَيرِ مَا يحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ يکرَهُ لَهُ مِنَ الشَّرِّ مَا يکرَهُ لِنَفْسِه؛8

... و آنچه از خوبي‌ها براي خود مي‌پسندد، براي او هم بپسندد و آنچه از بدي‌ها که براي خود نمي‌پسندد، براي او نيز نپسندد.»

اميرمؤمنان علي(ع) نيز در بخشي از سفارش‌هاي خود به فرزند دلبندشان، امام حسن مجتبي(ع) دراين‌باره مي‌فرمايند:

«اي فرزندم! خود را در آنچه ميان تو و ديگران است، ميزان قرار ده. پس براي ديگران دوست بدار آنچه براي خود دوست مي‌داري و آنچه براي خود نمي‌خواهي براي ديگران مخواه و همان‌گونه که نخواهي بر تو ستم کنند، بر کسي ستم روا مدار. به ديگران نيکي کن؛ همان‌گونه که خواهي به تو نيکي کنند. آنچه از ديگران زشت مي‌داري، بر خود نيز زشت بدار. آنچه از مردم به تو مي‌رسد و خشنودت مي‌سازد، سزاوار است که از تو نيز به مردم، همان رسد. آنچه نمي‌داني، مگوي؛ هرچند دانسته‌هايت اندک باشد و آنچه نمي‌پسندي به تو گويند، تو نيز بر زبان مياور.»9

با توجّه به اين روايات، جا دارد که همة ما به جاي اينکه پيوسته از ديگران گلايه کنيم که چرا با ما اين‌گونه سخن گفت يا اين‌گونه رفتار کرد، قدري در گفتار و رفتار خود با ديگران انديشه کنيم و ببينيم آيا با ديگران آن‌گونه که خود مي‌پسنديم و دوست داريم، سخن مي‌گوييم و رفتار مي‌کنيم؟ آيا آنچه را براي خود روا نمي‌داريم، براي ديگران نيز نمي‌خواهيم يا خير؟!

۱۱. اخلاص در عمل

در بسياري از نواحي «ايران»، وقتي کسي کاري را از غير طريق معمول آن انجام مي‌دهد، اين ضرب المثل را به کار مي‌برند که فلاني سورنا را از دهان گشادش مي‌نوازد. اين ضرب المثل حکايت زندگي بسياري از ماست. بسياري از ما براي رسيدن به جاه و مقام، شهرت و معروفيت و جايگاه مطلوب اجتماعي، به هر کاري دست مي‌زنيم و از هيچ کوششي فروگذار نيستيم. غافل از اينکه عزّت و ذلّت به دست خداست و او هرکه را خواهد، عزيز و هرکه را که خواهد، خوار مي‌گرداند. قرآن کريم دراين‌باره مي‌فرمايد:

«قُلِ اللّهُمّ مالِک الْمُلْک تُؤْتِي الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمّنْ تَشاءُ وَ تُعِزّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلّ مَنْ تَشاءُ بِيدِک الْخَيرُ إِنّک عَلي کلّ‌ شَي‌ءٍ قَديرٌ؛10

بگو: بار خدايا! تويي که فرمان‌فرمايي؛ هر آن‌کس که خواهي، فرمانروايي بخشي و از هرکه خواهي، فرمانروايي را باز ستاني و هر که خواهي، عزّت بخشي و هر که را خواهي، خوار گرداني. همة خوبي‌ها به دست توست و تو بر هر چيز، توانايي.»

بر اساس آموزه‌هاي اسلامي، تنها رمز رشد و پويايي و شهرت و ماندگاري، اخلاص در عمل و انجام کارها تنها به قصد رضاي الهي و اداي تکليف و وظيفة شرعي است.

در زندگي خود، بسيار ديده و شنيده‌ايم که افرادي براي يافتن نام و به دست آوردن مقام، همه کار انجام دادند؛ ولي جز چند صباحي، نامي و

يادي از آنها باقي نماند و برعکس، افرادي هيچ کاري براي دست يافتن به شهرت و محبوبيت انجام ندادند و در همة عمر خود از اين موضوع گريزان بودند؛ ولي ياد و نام آنها براي هميشه در خاطره‌ها مانده است.

همة آنچه گفتيم در يک سخن کوتاه، خلاصه مي‌شود که فرمودند:

«ما کان لله ينمو؛11

آنچه براي خداست، رشد مي‌کند و بالنده مي‌شود.»

در روايتي که از رسول اکرم(ص) نقل شده، رمز اين رشد و بالندگي به خوبي بيان شده است. ايشان مي‌فرمايند:

«قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَا أَطَّلِعُ عَلَي قَلْبِ عَبْدٍ فَأَعْلَمَ مِنْهُ حُبَّ الْإِخْلَاصِ لِطَاعَتِي؛12

خداي عزّ و جلّ مي‌فرمايد: هرگاه دل بنده‌ام را بنگرم و دريابم که از روي اخلاص و براي خشنودي من، طاعتم را به جاي مي‌آورد، راست‌گرداني و تدبير او را خود به عهده گيرم.»

آري. هدايت و تدبير کار خالصانه به دست خداست و روشن است که اين‌چنين کاري، به رشد و بالندگي مي‌رسد.

امير بيان، امام علي(ع) نيز در کلامي کوتاه، ثمرة کار خالصانه را اين‌گونه بيان مي‌کند: «أخلِص تَنَل؛13

اخلاص داشته باش، کامروا مي‌شوي.»

۱۲. پرهيز از بدگماني به خدا

نخستين گام براي درمان هر بيماري جسمي، تشخيص علّت و منشأ آن است. اگر علّت و منشأ بيماري تشخيص داده شد، مي‌توان با تجويز داروي مناسب، بيماري را درمان کرد؛ ولي اگر به درستي تشخيص داده نشود که چرا و به چه دليل، بيماري به وجود آمده است، درمان چندان ساده نيست و ممکن است بيمار سال‌ها گرفتار درد و رنج باشد؛ بي‌آنکه بداند بيماري او چيست و چرا به وجود آمده است.

بيماري‌هاي روحي نيز همين‌گونه‌اند. اگر انسان به منشأ بيماري‌هاي روحي خود پي برد، بسيار راحت‌تر مي‌تواند براي درمان آن اقدام کند؛ ولي مشکل اينجاست که در بسياري مواقع، ما از منشأ بيماري روحي خود بي‌خبريم و به همين دليل، براي درمان آن هم نمي‌توانيم چاره‌جويي کنيم.

بخل، ترس و آزمندي سه بيماري خطرناک روحي هستند که هر يک از ما انسان‌ها به گونه‌اي به آنها مبتلا هستيم؛ بي‌آنکه بدانيم اين بيماري‌ها از کجا ناشي مي‌شود و چرا ما به آنها مبتلا شده‌ايم.

امام علي(ع) در بياني زيبا دربارة منشأ اين سه بيماري دردناک مي‌فرمايند:

«إِنَّ الْبُخْلَ وَ الْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّي يجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِالله؛14

همانا بخل و ترس و آزمندي، خصلت‌هايي گوناگون هستند که همة آنها در بدگماني به خدا، خلاصه مي‌شوند.»

به راستي چه ارتباطي ميان اين ويژگي‌هاي اخلاقي ناشايست و بدبيني نسبت به خدا وجود دارد؟ براي روشن شدن پاسخ اين پرسش، بايد به تحليل نگرش توحيدي دارندگان اين‌گونه ويژگي‌هاي اخلاقي بپردازيم. بي‌ترديد! کسي که به وسعت فضل و کرم خداوند و وعده‌هايي که او به انفاق‌کنندگان و بخشندگان داده، به راستي باور داشته باشد، هيچگاه در زندگي دچار بخل و تنگ‌نظري نمي‌شود؛ کسي هم که به ياري و نصرت خداوند و همراهي او با بندگانش اعتقاد راسخ داشته باشد، هرگز در زندگي خود، گرفتار ترس و دلهره نمي‌شود و سرانجام، کسي که به وعده‌هاي خداوند در تضمين رزق بندگان، به حقيقت، ايمان قلبي داشته باشد، هيچ وقت دچار حرص و آزمندي نمي‌شود. بنابراين، مي‌توان نتيجه گرفت که تنها کساني به اين خصلت‌هاي ناروا مبتلا مي‌شوند که در توحيد عملي، دچار مشکل هستند و اگرچه به زبان، خدا را بخشنده، ياور و روزي‌رسان مي‌دانند، امّا در عمل به اين امور اعتقاد قلبي ندارند و اين همان بدگماني به خداوند است.

۱۳. گذشت از ديگران

همة ما انسان‌ها به طور طبيعي، اين‌گونه‌ايم که وقتي کسي به ما ستم مي‌کند يا حقّي از ما تباه مي‌سازد يا به ما دشنام و ناسزا مي‌گوید يا با ما قطع ارتباط مي‌کند، در پي انتقام‌جويي برمي‌آييم و مي‌کوشيم که عمل ناشايست او را به همان‌گونه يا بدتر از آن پاسخ دهيم تا به گمان خودمان، به آرامش دست پيدا کنيم؛ در حالي‌که توصيه‌هاي اخلاقي بزرگان دين، دقيقاً برخلاف اين روية ماست. آنان همواره بر گذشت از ديگران و ناديده گرفتن بدي‌هاي آنان تأکيد کرده و از ما خواسته‌اند که با بزرگواري تمام با کسي که به ما ستم کرده است، مدارا کنيم، به کسي که به ما دشنام داده، سلام کنيم و با کسي که با ما قطع ارتباط کرده، رفت و آمد کنيم تا جاي کدورت و دشمني، الفت و دوستي در ميان مردم حکم‌فرما شود.

امام صادق(ع) در‌اين‌باره مي‌فرمايند:

« صِلْ مَنْ قَطَعَک وَ أَعْطِ مَنْ حَرَمَک وَ أَحْسِنْ إِلَي مَنْ أَسَاءَ إِلَيک وَ سَلِّمْ عَلَي مَنْ سَبَّک وَ أَنْصِفْ مَنْ خَاصَمَک وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَلَمَک؛15

به کسي که از تو بريده است، بپيوند و به کسي که تو را محروم کرده، عطا کن. به کسي که با تو بدي کرده نيکي نما. به کسي که به تو دشنام داده، سلام کن. با کسي که با تو دشمني کرده است، انصاف روا دار و

از کسي که به تو ستم کرده، در گذر.»

البتّه، در پيش گرفتن اين رويه در زندگي، چندان ساده نيست و تلاش زيادي را مي‌طلبد؛ ولي اگر به وعده‌هاي الهي باور داشته باشيم و مطمئن باشيم که اگر ما در اين دنيا، از خطاهاي ديگران درگذريم، خداوند نيز در آخرت، از گناهان ما درمي‌گذرد، در پيش گرفتن اين رويه برايمان بسيار ساده مي‌شود؛ مگر نه اين است که خداوند متعال فرمود:

«... وَ لْيعْفُوا وَ لْيصْفَحُوا أَلا تُحِبّونَ أَنْ يغْفِرَ اللّهُ لَکمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ؛16

... و بايد عفو و گذشت کنند؛ مگر دوست نداريد که خدا بر شما ببخشايد؟ و خداوند آمرزندة مهربان است.»

۱۴. شادمان کردن ديگران

واژة ادخال سرور را بسياري از ما شنيده و شايد بارها به کار برده‌ايم؛ به ويژه در هنگامي که مي‌خواهيم با بيان طنز و لطيفه‌اي ديگران را بخندانيم. به بيان ديگر، ادخال سرور در قلب مؤمنان، بهانه يا توجيهي شده است براي بيان سخناني که گاه به تحقير، تمسخر، هجو و غيبت ديگران نيز مي‌انجامد؛ درحالي‌که اين واژه در روايات ما، معنايي والا و بس ارزشمند دارد و هرگز به معناي بي‌ارزش و پيش پا افتاده‌اي که ما اراده مي‌کنيم، به کار نرفته است.

در اين زمينه در روايتي که از امام صادق(ع) نقل شده است که می‌فرمایند:

«مِنْ أَحَبِّ الْأَعْمَالِ إِلَي اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِدْخَالُ السُّرُورِ عَلَي الْمُؤْمِنِ إِشْبَاعُ جَوْعَتِهِ أَوْ تَنْفِيسُ کرْبَتِهِ أَوْ قَضَاءُ دَينِهِ...؛17

يکي از دوست داشتني‌ترين کارها نزد خداوند عزّوجلّ شادمان کردن مؤمن است با برطرف کردن گرسنگي او يا زدودن اندوه او يا ادا کردن دين او.»

امام باقر (ع) نيز در همين‌باره مي‌فرمايند:

«تَبَسُّمُ الرَّجُلِ فِي وَجْهِ أَخِيهِ حَسَنَةٌ وَ صَرْفُ الْقَذَي عَنْهُ حَسَنَةٌ وَ مَا عُبِدَ اللهُ بِشَي‌ءٍ أَحَبَّ إِلَي اللهِ مِنْ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَي الْمُؤْمِنِ...؛18

تبسّم مرد در برابر برادرش، حسنه و برداشتن خاشاکي از [ چشم] وي نيز حسنه است و خداوند به چيزي دوست‌داشتني‌تر از شادمان کردن مؤمن، عبادت نشده است.»

ناگفته نماند که خوش‌رو و خندان بودن در برخورد با ديگران و خودداري از اخم و ترش‌رويي در جاي خود، بسيار اهمّيت دارد و چنان‌که در روايت ياد شده تصريح شده است، حسنه به شمار مي‌آيد.

۱۵. فروتني در برابر ديگران

يکي از خاطرات فراموش ناشدني دوران کودکي من تصوير تابلويي است که در يکي از مغازه‌هاي نزديک منزلمان نصب شده بود. آن روزها هر زمان که به اين مغازه مي‌رفتم، با سواد اندکي که داشتم، اين تابلو را به زور مي‌خواندم و مي‌کوشيدم شعري که بر آن نوشته شده بود، حفظ کنم. آن شعر اين بود:

افتادگي‌ آموز اگر طالب فيضي

هرگز نخورد آب زميني که بلند است

راستش آن روزها چيز زيادي از آن نمي‌فهميدم؛ ولي به ويژه مصراع دوم آن برايم خيلي تأمّل‌برانگيز بود و هر موقع تابلويي را که اين شعر بر آن نقش بسته بود، مي‌ديدم، تا مدّت‌ها دربارة آن فکر مي‌کردم. کمي که بزرگتر شدم، در پرتوی روايات پيشوايان معصوم دين(ع) به معناي اين شعر بيشتر پي بردم و به ارتباط ميان فروتني و رفعت مقام، بيش از پيش واقف شدم.

برخلاف تصوّر بسياري از ما که يافتن جايگاه اجتماعي و ارتقاي مقام را در پرتو غرور و تکبّر و دوري از نشست و برخاست با زيردستان جست‌و‌جو مي‌کنيم، روايات ديني، فروتني و خاکساري را ماية رفعت و بزرگي و غرور و خودپسندي را حامل سقوط و تباهي مي‌دانند. رسول اکرم(ص) در اين زمينه مي‌فرمايند:

«إِنَّ التَّوَاضُعَ يزِيدُ صَاحِبَهُ رِفْعَةً فَتَوَاضَعُوا يرْفَعْکمُ اللهُ؛19

همانا فروتني، بر رفعت صاحب خود مي‌افزايد. پس فروتن باشيد تا خداوند شما را رفعت بخشد.»

از امام علي(ع) نيز دراين‌باره چنين نقل شده است:

«التَّواضُعُ يرفَعُ الوَضِيعَ، التَّکَبُّرَ يضَعُ الرَّفيعَ؛20

فروتني، انسان فروپايه را بلندمرتبه مي‌گرداند. تکبّر، شخص بلندمرتبه را پست مي‌کند.»

آن حضرت همچنين در جمله‌اي کوتاه، ولي کليدي و تأثيرگذار مي‌فرمايند:

«إِتَّضِع تَرتَفِع؛21

فروتني کن تا بلندمرتبه شوي.»

پی‌نوشت‌ها: