نسبت میان آیة صامت و آیة ناطق

مرتضی مهدوی‌یگانه

آیة مبارکة «بسم‌الله الرّحمن الرّحیم»آیه‌ای بس بزرگ؛ بلکه بزرگترین آیت قرآن کریم به شمار می‌رود. در حدیث معروف امیرالمؤمنین، علی(ع) است که فرمودند:

«همة قرآن در سورة حمد است و همة حمد در «بسم الله» آن و همة «بسم الله» در «باء» خلاصه شده و تمام آن هم در نقطة آن است و منم نقطة «باء» «بسم الله»».1

راستی میان آیت عظمای «بسم الله الرّحمن الرّحیم» و امام و حجّت خدا چه نسبتی می‌توان یافت؟

وجه اوّل:

یکی از آنها هماهنگی بین ساحت تشریع و تکوین است؛ یعنی اگر «بسم الله» بزرگترین آیت کتاب تشریع است، لاجرم باید با بزرگترین آیت تکوین ارتباط و برآن انطباق داده شده باشد؛ امّا این آیت عظمای تکوین کیست؟

پاسخ روشن است؛ همان سان که امیرالمؤمنین،‌علی(ع) نیز فرمودند: «مالله نبأٌ اعظمُ منّی و مالله آیةٌ اکبرُ منّی؛2

خدای را خبری بزرگتر از من و آیتی عظیم‌تر از من، نیست.»

پس اگر در ظاهر، باید همواره یاد خدا را پاس داشت، هر کاری را با نام او (بسم الله) آغاز کرد، در باطن نیز باید همواره اسم حقیقی و تکوینی حق؛ یعنی امام و حجّت حق را از یاد نبرد؛ بلکه نام و اسمش را بر زبان جاری کرد. بازهم به روایتی دیگر از امیرمؤمنان، علی(ع) دقّت کنید. آن حضرت در توصیه‌هایی به جناب کمیل، ابتدا تأکید می‌کنند که در هر روز، نام خدا را ببر و بگو: «لاحول و لاقوّة الّا بالله» و بر خدا توکّل کن.

آنگاه می‌فرمایند:

«و اذكرنا و سم بأسمائنا و صل علينا و أدر بذلك‏ على نفسك‏ و ما تحوطه‏ عنايتك تكف شر ذلك اليوم إن شاء الله؛3

ای کمیل! و ما اهل‌بیت را یاد کن و نام ما را ببر و بر ما صلوات بفرست و آن را بر خویشتن بدم و بچرخان و بر هرچه ارادة آن را کرده‌ای، که به خواست الهی (با این کار) شرّ آن روز از تو برطرف خواهد شد.»

چنان‌که ملاحظه می‌شود، حضرت در توصیة خود به کمیل، به نام خداوند اکتفا نمی‌کنند؛ هرجند اگر کسی حقیقتاً نام خدا را بر زبان و دل و همة وجود خود جاری کند و واقعاً با یاد خدا حرکت کند، او را کافی خواهد بود؛ امّا نکتة بسیار باریک و لطیف این است که نام خداوند را حقیقتاً بردن و آن را بر خویشتن واقعاً جاری کردن، جدای از نام امام نیست و ذکر امام لازمة نام و ذکر خداست، از آن؛ بلکه به اعتباری عین آن است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«إنّا إذا ذُکِرنا، ذُکِرَ اللهُ؛4

هرگاه ما یاد شویم، همانا خدا یاد می شود.»

بدین روی، اگر کسی بر این پندار باشد که با یاد و نام خدا، چه نیازی به یاد و نام امام است، در این اشتباه افتاده که بین خدا و یاد امام، جدایی قائل شده است، در حالی‌که امام صادق(ع) فرمودند: «یاد ما از یاد خدا؛ بلکه عین همان است؛ چنان‌که آفتاب هرگز از خورشید جدا نیست، بلکه آنچه از خورشید به ما می‌رسد، هرگز خود خورشید نیست؛ بلکه همان آفتاب است.»

یاد کردن ما از امام معصوم و امروزه یاد کردن از امام عصر(ع) هیچ‌گاه جدا از یاد خدا نیست؛ بلکه آنچه از یاد خدا در دل و جان ما نقش می‌بندد و تحقّق می‌یابد، جز افاضة الهی بر ما؛ یعنی همان امام و ولایت و سلوک مکتب او نیست. آیا نشنیده‌اید که ذکر الهی و حقیقت ذکر الله در عالم هستی، وجود مبارک ایشان است و هرکه می‌خواهد به خدا روکند، باید از ایشان شروع کند؛ چنان‌که در زیارت جامعة کبیره آمده است:

«مَن أرادَ الله بدأَ بِکُم؛6

هرکه خدا را اراده کند، از شما آغاز نماید.» ایشان خود، وجه‌الله هستند و رو کردن به وجه‌الله؛7 یعنی رو کردن به خدا.

باری توصیة امیرالمؤمنین(ع) به کمیل، این است که هر روز خود را بعد از نام خدا، با یاد و اسم ما شروع کن و اگر یاد ایشان از یاد خدا جدا نیست، بلکه از آن و تجلّی آن همان است و اگر هر کاری بدون اسم خدا ابتر خواهد بود، پس بی‌نام و یاد ایشان نیز همان سان باشد؛ چه آنچه قرار است از سوی خدا به انسان برسد و او را در کارش یاری کند، به واسطة امام و بر دست او جاری می‌شود و هیچ چیز جز از مجرای امام و واسطة فیض، به کسی نمی‌رسد.

پس انسان بداند یا نداند، از امامش فیض می‌گیرد، منتها اگر بداند، با معرفت گام برمی‌دارد، با معرفت جلو می‌رود و حتّی نام خدا را با معرفت می‌برد و می داند که حقیقت اسم خدا نیز امام زمان(ع) اوست که فرمودند:

«نحنُ واللهِ الأسماءُ الحُسنی؛8

حقیقت اسمای الهی ما هستیم.»

وجه دوم

وجه دوم نسبت «بسم الله» و انسان کامل، همان است که در حدیث آغاز نوشتار، ذکر گردید که همة قرآن در سورة حمد است، آن هم در «بسم الله» خلاصه شده، آن نیز در «باء» و نقطة آن و حقیقت نقطة «باء»، امام و حجّت خداست.

پس آنکه در دل متوجّه امام می شود، نام و یاد او را می‌برد، روز و کار خود را با او آغاز می‌کند، لاجرم دل و جانش از نور امام، نورانی می‌شود و امام است که دل او را روشن می‌کند؛ چنان‌که امام باقر(ع) فرمودند:

«و هُم واللهِ یُنَوِّرونَ قلوبَ المُؤمِنین؛9

به خدا سوگند، ائمّه‌اند که دل‌های مؤمنین را روشن می‌سازند»؛ چه آنان خود نورالله هستند.

پی‌نوشت‌ها: