سمیّه شکفته
سرمایة اجتماعی به مجموع منابعی گفته می‌شود که به ما کمک می‌کند رابطة بهتر و مفیدتری با محیط اطراف داشته باشیم. توانایی ارتباط، بستگی به میزان اعتماد ما به دیگران، تمایل به مشارکت و همکاری در فعّالیت‌های جمعی، همدلی با آنان و رعایت ارزش‌ها و قوانین محیط اطراف دارد.
به عبارت دیگر، افرادی که به دیگران اعتماد نمی‌کنند، تمایل به شرکت در فعّالیت‌های گروهی ندارند یا به حقوق دیگران و قوانین جامعه احترام نمی‌گذارند، افراد انزواطلبی هستند که سرمایة اجتماعی پائینی دارند. این افراد گرایش به فعّالیت‌های فردی دارند و نمی‌توانند به دیگران، به عنوان همکار اعتماد کرده و با همکاری با دیگران، کارهای مفیدتری انجام بدهند.
بدیهی است که فردگرایی، یعنی به تنهایی عمل کردن، زمان و هزینة زیادی در بر دارد و این نتیجة خوبی در پی نخواهد داشت. روشن است که هر چه تعداد این افراد در جامعه بیشتر باشد، رشد و توسعه در آن جامعه، کمتر اتّفاق می‌افتد؛ زیرا در این صورت، منافع فردی به منافع جمعی اولویت خواهد داشت؛ یعنی هر کسی به این فکر می‌کند که چه کاری انجام دهد که به نفع خودش باشد، هرچند به ضرر دیگران. در صورتی که اگر این فرد دارای سرمایة اجتماعی بالایی باشد، بیشتر به نفع کلّ جامعه فکر می‌کند تا نفع فردی خود. مثلاً در ساعات اوج ترافیک برای کاهش آلودگی هوا، ترجیح می‌دهد که با وسایل نقلیة عمومی رفت و آمد کند تا ترافیک و آلودگی کمتر شود؛ هرچند که خودش به زحمت بیفتد.
پژوهش‌ها نشان می‌دهد که افزایش سرمایة اجتماعی در افراد، تأثیر زیادی در رشد جامعه دارد؛ مثلاً رضایت شغلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و از این طریق، فعّالیت‌های سازمان‌های جامعه بهتر انجام می‌شود. علاوه بر این، بر کاهش میزان انحرافات اجتماعی هم اثرگذار است، به علاوه هوش هیجانی و اجتماعی و هیجانی (به معنای توانایی واکنش سریع و به‌جا) را بالا می‌برد. به طور کلّی، افرادی که سرمایة اجتماعی بالایی دارند، قدرت تطابق بیشتری به محیط اطراف خواهد داشت و از این رو، در شرایط متغیّر، وقت کمتری را صرف دیگران کرده و از همان ابتدا، به تغییر خود می‌پردازند.
برخی از اندیشمندان معتقدند که زندگی خانوادگی، سنگ‌بنای سرمایة اجتماعی است. بعضی «خانواده» را اساسی‌ترین شکل سرمایة اجتماعی یا مهم‌ترین منبع این سرمایة با اهمّیت دانسته، گاهی نیز از خانواده، به عنوان مولّدترین محلّ تولید سرمایة اجتماعی نام برده‌اند.
این نشان می‌دهد که خانواده می‌تواند بیشترین تأثیر را بر تقویت اجتماعی فرزندان دانسته باشد. این تقویت می‌تواند از طریق گفت‌وگو و تعامل میان والدین و فرزندان باشد؛ هرچه والدین رابطه و تعامل بیشتری با فرزندان داشته باشند، می‌توانند بیشتر این سرمایه را تقویت کنند. سطح تحصیلات و به تبع آن، بهبود وضعیت اقتصادی که در بالا بردن سرمایة اجتماعی والدین مؤثّر است، می تواند آنها را به یک الگوی عملی برای فرزندان تبدیل کند. از این‌رو، هرچه والدین سرمایة اجتماعی بالاتری داشته باشند، فرزندان آنها هم این سرمایه را به ارث می‌برند.
امّا نگرانی‌ای که در بین دانشمندان در زمینة اجتماعی وجود دارد، محدود بودن این سرمایه (اعتماد، همکاری و مشارکت و همدلی افراد) به اعضای خانواده است. در این حالت، فرد به راحتی حاضر به مشارکت با افراد خارج از چارچوب خانواده نخواهد بود. شاید بشود این عدم توانایی را به ناتوانی در مشارکت و همدلی با افراد غیر هم‌تیپ فرد تعمیم داد، (مثلاً طبقات بالا با افرادی از طبقات پایین نتوانند همکاری خوبی داشته باشند یا افراد بزرگسال با افراد کوچکتر، زن‌ها با مرد‌ها، استاد و دانشجو و....) این معضلی است که می‌تواند در تقویت سرمایة اجتماعی اختلال ایجاد کند. بنابراین خانواده باید در خلال ارتباط عمیق و صمیمی با اعضای خانوادة خود، این توانایی ارتباط و همکاری و همدلی با افراد خارج از خانواده و غیر هم‌تیپ را به اعضای خود آموزش دهند و این از طریق مواجهة افراد از همان کودکی با افراد غیر هم‌تیپ فراهم می شود.
بنابراین خوب است که کودکان ما بدانند که افراد دیگری هم هستند که مثل ما رفتار نمی‌کنند؛ مثل ما زندگی نمی‌کنند و مثل ما فکر نمی‌کنند؛ هر چه این تفاوت‌ها بیشتر مشاهده و درک شود، فرد می‌تواند قابلیت انطباق بیشتری با افراد غیر هم‌تیپ خود در بزرگسالی داشته باشد.