زن و شوهری را در نظر بگیرید که برای شما الگوی یک زوج موفّقند. آنها با یکدیگر رفتار خوبی دارند و به هم احترام می‌گذارند و زندگی مالی مستحکمی بنا نهاده‌اند؛ به خواسته‌های هم ارج می‌نهند و در نهایت، زوج موفّقی به نظر می‌رسند. این طرز فکر شما، یک روز که در حال مشغول خوردن شام و گفت‌وگوی خانوادگی هستید، به یکباره با شنیدن خبر جدایی آن زوج به هم می‌ریزد. هر چه فکر می‌کنید نمی‌توانید علّتی منطقی برای این اتّفاق بیابید. همة گوشه و زوایای مغزتان را می‌کاوید تا نشانه‌ای دالّ بر مشکلات زناشویی آن زوج بیابید، امّا به نتیجة خاصّی نمی‌رسید.
چه اتّفاقی می‌افتد که روابط عاطفی و پیوندهای خانوادگی و اجتماعی از بین می‌روند و جدایی جای آنها را می‌گیرند؟ حتماً دلیل هست، ولی ناشناخته‌تر از آن است که شما به وجودش پی ببرید.
مراحل چهارگانة مرگ عاطفی
زوال و مرگ روابط عاطفی در 4 مرحله اتّفاق می‌افتد:
- مخالفت؛
- رنجش و عصبانیت؛
- عدم پذیرش و طرد؛
- سرکوبی.
مخالفت
در هر نوع رابطه‌ای که میان دو انسان شکل می‌گیرد، همیشه درجه‌ای از مخالفت وجود دارد و تضّادهای فکری و رفتاری، جزیی طبیعی از روابط میان فردی ما را تشکیل می‌دهند.
امّا مخالفت می‌تواند درجات مختلفی داشته باشد. مخالفت پنهان در برابر مخالفت آشکار. صحنه‌ای را هم در نظر بگیرید که در یک مهمانی خانوادگی بزرگ نشسته‌اید و همسر شما در حال تعریف خاطره‌ای از شما می‌باشد که اصلاً دوست ندارید، دیگران دربارة آن چیزی بدانند؛ مضاف بر اینکه این چندمین بار است که همسرتان این داستان را با آب و تاب تعریف می‌کند. شما شروع به خودخوری می‌کنید یا طوری به وی نگاه می‌کنید که بفهمد مایل به تعریف داستان توسط وی نیستید. این درجة خفیفی از مخالفت است در برابر اینکه شما با صدای بلند وی را از گفتن داستان منع کنید. راه دیگری هم وجود دارد؛ سعی می‌کنید خود را آدم متمدّنی نشان بدهید که این موضوعات کوچک برایش مهم نیست و از مطرح شدن آنها در جمع، حتّی لذّت هم می‌برد.
اگر کمی به زندگی روزانة خود دقّت کنید، متوجّه می‌شوید که در زمینة ابراز مخالفت‌های به جا و به موقع تا چه حد فعّال هستید. آیا حفظ ظاهر می‌کنید و در درون خود خودخوری؟ آیا مستقیماً ناراحتی خود را به شخص مقابل انتقال می‌دهید؟
بیشتر مردم مخالفت‌های خود را به بهانة بد جلوه کردن، در نظر دیگران ابراز نمی‌کنند و تظاهر می‌کنند که چنین احساسی ندارند. آنچه در اینگونه موارد، افراد به خود می‌گویند، این است: این مسئلة بزرگی نیست، اینقدر ایراد نگیر، هیچکس کامل نیست، فراموش کن چرا دردسر درست می‌کنی؟
در زمینة عاطفی و در زندگی زناشویی این مسئله مخالفت به کرّات اتّفاق می‌افتد؛ زیرا تعداد تعاملات میان فردی زوجین، خیلی زیادتر از انواع دیگر
روابط است و به همین نسبت، احتمال بروز اختلاف میان آنها بیشتر است.
اگر مخالفت‌های کوچک خود را بیان نکنید و با توجّه به تعداد مورد پیش آمده، از خیر مطرح کردن آنها بگذرید، این مخالفت‌های کوچک جمع شده و کم کم به علامت هشدار دهندة بعدی، یعنی رنجش و عصبانیت تبدیل می‌شود. حال کمی به زندگی با شریک عاطفی خود فکر کنید و اتّفاقات هفتة گذشته را مرور کنید و مواردی که با همسرتان در زمینة آنها اختلاف داشتید، به‌یاد آورید. طرز برخورد شما با این مخالفت‌ها در وهلة اوّل شاخص خوبی برای سلامتی ازدواج شما می‌باشد.
رنجش و عصبانیت
عصبانیت و رنجش، نوع شدیدتر مخالفت‌هایی است که روی هم جمع شده‌اند و به صورت احساس تنفّری موقّتی ابراز می‌شود. در این مرحله، شما فرد مقابل را سرزنش و ملامت می‌کنید و فرد مقابل هم عکسی‌العمل نشان می‌دهد و شما را مورد حمله قرار می‌دهد. خیلی مواقع که سر موضوع کوچک و بی‌ربطی، دعوای بزرگی راه می‌افتد، علّت آن‌را باید در جای دیگر و موضع دیگری جست‌وجوکنید.
از اثرات رنجش و عصبانیت، می‌توان به جدایی عاطفی موقّت بین شرکای عاطفی اشاره کرد. عصبانیت با فشار روحی زیادی همراه است و انرژی زیادی از شما می‌گیرد.
اگر رنجش و عصبانیت، مدام تکرار شود شما در مقام جلوگیرندة آن، با به درون ریختن این عصبانیت و رنجش و انباشت انرژی منفی بسیار در درونتان پا به مرحلة سوم می‌گذارید.
عدم پذیرش و طرد
بعد از یک دعوای مفصّل، در را به هم می‌کوبید و از منزل خارج می‌شوید؛ در حالی‌که احساس یأس و پوچی سراسر وجودتان را فرا گرفته است. این در حالی است که از جار و جنجال و دعوا هم خسته‌اید و منزل را برای رسیدن به آرامش ترک کرده اید. در حقیقت از همسر خود فرار کرده‌اید. این مرحله ممکن است به صورت دیگر و در درون منزل اتّفاق بیافتد. شما در منزل و زیر یک سقف هستید، ولی به یکدیگر بی‌اعتنایی می‌کنید و یکدیگر را مورد بی‌توجّهی قرار می‌دهید. در واقع وی را هم از دیده و هم از دل بیرون می‌کنید. این مرحله می‌تواند یک ساعت به طول بیانجامد، ولی تا چند روز و چند هفته هم طول بکشد. بیشتر جدایی‌ها و طلاق‌ها در این مرحله اتّفاق می‌افتد. این دوره، بحرانی‌ترین دورة اختلافات و در حقیقت، زمان به زانو در آمدن آخرین تلاش‌های عاطفی طرفین برای بقای زندگی مشترکشان است.
در طرد و عدم پذیرش، آنقدر فشار روحی و تنش زیاد می‌شود که فرد برای خود فضایی تازه و آرام طلب می‌کند و اینگونه از زندگی زناشویی خود عقب‌نشینی کرده، میدان مبارزه را ترک می‌کند؛ در حالی‌که پیوندهای عاطفی آخرین نفس‌ها را می‌کشد.
امّا طرد و عدم پذیرش هم می‌تواند لاینحل باقی بماند و با تکرار و انباشت در طول یک دورة زمانی، شما را به مرحلة نهایی گسست عاطفی‌تان سوق دهد.
سرکوب
گوشه‌ای از رستوران، ساکت، تنها و عبوس نشسته‌اید و زندگی خود را مرور می‌کنید. به زندگی متروک با همسرتان متحّمل شده‌اید، فکر می‌کنید. تمام لحظات شیرین زندگی زناشویی خود و نظرات خانواده و فامیل دربارة زندگیتان را از خاطر عبور می‌دهید و به حرف‌های آنها، بعد از جدایی خود فکر می‌کنید. در این لحظه، در یک عکس‌العمل طبیعی، شما نمی‌خواهید در نظر دیگران آدم شکست خورده‌ای به نظر برسید؛ پس باید کاری کنید و همة این زندگی خوب را نجات دهید. به یکباره همه‌چیز مرتّب می‌شود و کدورت‌ها از وجودتان رخت می‌بندند.
اینجاست که شما در دام سرکوبی افتادید و همة احساسات منفی و عصبانیت و رنجش و طردهای مداوم خود را سرکوب کردید تا آبرویتان حفظ شود و خانواده‌یتان پابرجا بماند. در این لحظات، شما با خود می‌گویید: «بیشتر از این ارزش جنگیدن ندارد؛ بگذار همه چیز را فراموش کنم؛ خسته‌تر از آنم که بتوانم با موضوع سر و کلّه بزنم.»
سرکوب، نوعی احساس سکون و بی‌حسّی است. شما دیگر احساسات منفی خود را حس نمی‌کنید؛ امّا در مقابل، بهای بزرگی می‌پرازید و دیگر احساسات مثبت خود را نیز لمس و درک نخواهید کرد. شما از نظر عاطفی، فلج شده‌اید و تا پایان عمر، یکنواخت و بی‌احساس به نمایش کسالت‌آور زندگی خود ادامه می‌دهید. ماسکی از لبخندها و احترام‌های ساختگی به چهره می‌زنید و دیگر شور و نشاط سابق را ندارید. زندگیتان قابل پیش‌بینی و کسل‌کننده می‌شود و خستگی مزمن جسمی، به سراغتان می‌آید.
آنچه این مرحله را فاجعه‌آمیز می‌کند، نوع رابطه‌ای است که بین زوجین وجود دارد. به این ترتیب که همه‌چیز خوب و مرتّب، به نظر می‌رسد و طرفین به ظاهر، زندگی خوبی در کنار یکدیگر دارند؛ امّا در واقع، بسیاری از استعدادها و مهارت‌های عاطفی خود را فراموش کرده‌اند و به یک نیمة مردة ماشینی تبدیل شده‌اند که زندگی محدود و بی‌طراواتی را دنبال می‌کنند و خبر بد این است که در این مرحله، خود فرد هم احساس می‌کند خوشبخت است و زندگی خوبی دارد، غافل از اینکه بسیاری از قسمت‌های وجودش در حالت نیمه‌خاموش به سر می‌برد.
در انتهای سخن
عدّة زیادی از ما در مراحلی یا در همة زندگی خود، درگیر مرگ عاطفی می‌شویم، امّا علاج کار در کجاست؟
مسلّماً در روراست بودن با خود و دیگران و بیان مخالفت‌ها در همان زمان شکل‌گیری و ابراز ناراحتی و رنجش‌ها در مرحله بعد.
در کنار پرورش این عادت پسندیده، فراگیری و تمرین مهارت‌های حلّ مسئله و گفت‌وگوی معطوف به نتیجة عینی و مؤثّر نیز، باید در دستور کار قرار گیرد.
اگر در حال حاضر، درگیر این مراحل هستید، وضعیت خود را کامل تشریح کنید و با در نظر گرفتن هدف‌های کوچک و دست‌یافتنی، قدم به قدم از مرگ عاطفی خود فاصله بگیرید.
مهمترین قدم، پذیرش واقعیت وجود اشکال در زندگیتان است؛ زیرا بزرگی می‌گوید: زمانی که آگاهی به وجود می‌آید، تغییر آغاز می‌شود.