کلید خوردن پروژة «سرباز آیندة» ارتش آمریکا؛ نوزادان دستکاری شدة ژنتیکی با فناوری ویرایش ژن
پرفسور علی کرمی
عضو هیئت علمی «مرکز تحقیقات بیولوژی مولکولی دانشگاه علوم پزشکی بقیّة‌الله(عج)»، در مقالة خود، دربارة بروز تهدیدی جدید در آینده نوشت: دانشمندان در حال توسعة فناوری‌های نسل نوین دستکاری ژنتیکی برای نسل آیندة نوزادان، جهت پیشگیری از برخی بیماری‌های خطرناک و خاص هستند؛ امّا این فناوری به احتمال زیاد، منجر به فاجعه‌ای همانند محصولات کشاورزی تراریخته، در آینده خواهد شد.
پروفسور علی کرمی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات بیولوژی مولکولی دانشگاه علوم پزشکی بقیّة‌الله(عج)، مقالة خود را در زمینة «نوزادان تراریخته (دستکاری شدة ژنتیکی) آری یا خیر» به خبرگزاری «سینا» ارائه داده است و موعود این مقاله را به نظر خوانندگان خود می‌رساند.
بنیان‌گذار «انجمن بیوتکنولوژی ایران»، در مقالة خود می‌نویسد: دانشمندان در حال توسعة فناوری‌های نسل نوین دستکاری ژنتیکی برای نسل آیندة نوزادان، جهت پیشگیری از برخی بیماری‌های خطرناک و خاص هستند، آیا باید این کار قبل از آنکه دیر شود، متوقّف شود یا باید اجازه دهیم ادامه یابد؟
هفتة گذشته یک کمیتة علمی در «آمریکا»، طرح نوزادان دستکاری ژنتیکی شده را برای جلوگیری از بیماری‌های جدّی و خطرناک پیشنهاد کرد.1
در این طرح که توسط «آکادمی ملّی علوم آمریکا» ارائه شده، پیشنهاد استفاده از این فناوری در موارد خاص و بیماری‌های خطرناک مطرح شده است؛ البتّه تا تصویب و نهایی شدن راه طولانی در پیش دارد؛ امّا قطعاً به دلیل منافع تجاری این پیشنهاد جهت کلینیک‌های نازایی خصوصی و کُمپانی‌های خصوصی باید بسیار احتیاط کرد که منافع تجاری، آیندة بشر را به مخاطره نیاندازد؛ چیزی که در محصولات تراریختة کشاورزی رُخ داد.
مقدّمه :
توسعة دانش بشری در حوزة فناوری‌های زیستی، سلّولی، مولکولی و کشف و شناسایی ساختار ژنومی موجودات مختلف و شناسایی نقشة ژنی انسان، سبب رشد سریع کاربردهای آن در عرصه‌های مختلف پیشگیری، تشخیص و ساخت داروها و واکسن‌های جدید و نوترکیب و درمان‌های نوین، مانند ژن‌درمانی و سلول‌های بنیادی و شبیه‌سازی موجودات مختلف شده است.2
فناوری مهندسی ژنتیک یا نوترکیبی ژن نیز به شدّت در حال توسعه است و از نسل اوّل دستکاری ژنتیکی در سال‌های 1970م. اینک به نسل‌های نوین فناوری‌های ویرایش ژن وارد شده‌ایم که دقّت و ظرافت کار را بسیار افزایش داده و خطرات کاهش پیدا کرده است.
هر چند تاکنون، بر اساس توافقات صورت گرفته، دستکاری ژنی در حیوانات برای شبیه‌سازی موجودات مجاز بوده، امّا در انسان، دستکاری ژنتیکی در سلّول‌های سوماتیک یا غیر جنسی مجاز بوده و دستکاری ژنتیکی سلّول‌های جنسی و جنینی، به دلیل انتقال وراثت به نسل بعد و خطرات احتمالی آن ممنوع بوده و هیچ آزمایشگاهی حقّ دستکاری ژنتیکی سلّول‌های تخمک و اسپرم و سلّول‌های جنینی را برای اهداف پیشگیری و درمانی در انسان نداشته است و از نظر اخلاقی، حقوقی و ایمنی تاکنون، اجازة این کار داده نشده است؛ مگر فقط در عرصة تحقیقات؛ آن هم به‌صورت کنترل شده.
امّا با مطرح شدن ورود فناوری‌های نوین دستکاری ژنی نسل نوین، مانند ویرایش موسوم به CRISPR که 4 سال پیش کشف شد، دانشمندان طرح دستکاری ژنی جنین و سلّول‌های جنسی برای اهداف خاص را مجدّداً مطرح کرده‌اند.
چندی پیش، خبری شوکّه‌کننده از کمیته‌ای در آکادمی ملّی علوم آمریکا منتشر شد که نوزادان مهندسی شده را در پیش خواهیم داشت که در موارد خاص بیماری‌های خطرناک، از این فناوری ویرایش ژن برای پیشگیری از تولّد نوزادان با بیماری‌های خطرناک در آنها، استفاده خواهد شد.
بر اساس گزارش 216 صفحه‌ای که هفتة پیش منتشر شد که توسط 22 نفر از دانشمندان معروف این رشته تهیه شده است:
طرح دستکاری ژنتیکی سلّول‌های جنسی برای پیشگیری از تولّد نوزادان با بیماری‌های خطرناک، دارای جنبه‌های اخلاقی، ایمنی، حقوقی و اخلاقی بسیاری است و باید به طور جدّی و همه‌جانبه، قبل از عملی شدن آن، مورد بحث قرار گیرد؛ چون اجازة چنین کاری در ابتدا، شاید برای موارد بسیار خاص باشد؛ امّا وقتی شروع شد، قطعاً دیگر جلوی آن را نمی‌توان گرفت و با توسعة آن در جهان، ممکن است منجر به فاجعه شود؛ چیزی که در مورد محصولات تراریختة کشاورزی، پس از 20 سال از توسعة آن ایجاد شده است و حال چگونه می‌توان جلوی این فاجعة گسترده را گرفت؟
البتّه در گزارش کمیته نیز، به این نگرانی‌ها اشاره شده و ذکر شده که شاید سال‌ها وقت لازم باشد تا این روش به‌طور عملی در فرآیند اصلاح ژنتیکی نوزادان خاص، استفاده شود.
در همین گزارش نیز به شدّت، به خطوط قرمز خطرات استفاده از این فناوری و استفاده در شرایط و موارد کاملاً خاص و کنترل‌شده اشاره
شده است؛ چون می‌دانند توسعه و خارج شدن از کنترل این فناوری، نسل بشریت را تهدید خواهد کرد.
این گزارش و طرح استفاده از مهندسی ژنتیک در دستکاری ژنی سلّول‌های جنسی و جنینی که البتّه باید به تأیید مراکز مربوطه برسد، قطعاً با چالش‌های جدّی مخالفت مردم و رؤسای کلیساها و روحانیون و ادیان مختلف مواجه است؛ زیرا مردم همچنان‌که به شدّت مخالف محصولات دستکاری شدة ژنتیکی کشاورزی یا تراریخته هستند، قطعاً و بسیار بیشتر با دستکاری ژنی نوزادان مخالفت خواهند کرد.
آیا ما اجازه داریم ژن‌های نسل‌های آینده را دستکاری کنیم؟
دستکاری ژنتیکی سلّول‌های جنسی یا جنینی، قبلاً در قوانین آمریکا و «اروپا» و سایر کشورها و سازمان‌های بین‌المللی ممنوع اعلام شده است و «سازمان غذا و داروی آمریکا» اجازة چنین دستکاری‌ای را نمی‌دهد و تا سال 2015م. نیز طرح چنین موضوعی، فقط در حدّ پیشنهاد و بحث بوده و هرگز اجازة آن داده نشده است.
بر اساس قوانین موجود، اجازة دستکاری ژنتیکی جنین و سلّول‌های جنسی، فعلاً داده نخواهد شد؛ امّا گزارش «آکادمی ملّی علوم آمریکا» پیشنهاد می‌کند در موارد بسیار خاص، اجازة این کار داده شود با هدف جلوگیری از تولّد نوزادان با بیماری‌های بسیار خطرناک؛ مثلاً در زوج‌هایی که در هر دو، اختلال ژنتیکی تالاسمی وجود دارد و قطعاً فرزند آنان مبتلا به تالاسمی خواهد شد و تنها زمانی می‌توانند نوزاد سالم داشته باشند که ژن معیوب در همان سلّول‌های اوّلیة اسپرم و تخمک یا سلّول‌های اوّلیة جنینی، با روش ویرایش ژن اصلاح شود.
این موارد بسیار نادر است که هم پدر و هم مادر، هر دو دارای اختلال ژن تالاسمی غالب باشند. بنابراین، موارد استفادة دستکاری ژنی بسیار محدود خواهد بود.
این استدلال آکادمی با این روش قابل اصلاح است که اگر غربال‌گری بیماری توسعه یابد و همچنین زوج‌ها قبل از ازدواج، مشاورة ژنتیک و آزمایش شوند، از وقوع چنین اتّفاقاتی جلوگیری خواهد شد و شاید نیازی به استفاده از دستکاری ژنی نباشد.
این اکادمی تلاش دارد یک قانون با اجماع جهانی برای کسب مجوّز ویرایش ژنی در سلّول‌های جنینی و جنسی در موارد خاص را پیگیری و تصویب کند.
این گزارش سعی دارد با طرح این ادّعا که در حال حاضر نیز در سطح تحقیقاتی در «چین»، «سوئد» و «انگلیس» ویرایش ژن در جنین‌های انسانی، در حال انجام است تا توانمندی‌ها و کاربردهای آیندة آن شناسایی شود، نتیجه بگیرد که پس زمان آزمایش در موارد بیماری‌های نادر رسیده است.
این گزارش، خود مطرح می‌کند که کاربردهایی از این فناوری برای اصلاح نوزادان یا نوزادان مهندسی‌شده یا به زبان عامّه، «کودکان تررایخته» برای مشخّصات فیزیکی خاصّی ویژگی‌هایی که در داستان‌های تخیّلی نوشته می‌شود، در حیطة کنونی آزمایش‌ها مطرح نیست.
امّا این سؤال مطرح است که: آیا صدور مجوّز برای دستکاری ژنی سلّول‌های جنسی و جنینی برای بیماری‌های خطرناک، راه را برای سوءاستفاده و توسعه به عرصه‌های خطرناک دستکاری ژنتیکی انسان و مسائلی چون «پروژة سرباز آیندة ارتش آمریکا» با ویژگی‌ها و توانمندی‌های خاص و کاربردهای نظامی و غیر قانونی باز نخواهد کرد؟
البتّه خیلی از دانشمندان، مانند اریک لندر، سرپرست «مؤسّسة براد در کمبریج»، Broad Institute in Cambridge که در توسعة فناوری ویرایش «ژن کریسپر» کار کرده، معتقد است اگر ما نمی‌توانیم عواقب کار را کنترل و مشخّص کنیم، از اینجا به کجا خواهد رسید و چه عواقبی خواهد داشت؟! پس بهتر است اصلاً این کار را انجام ندهیم.
او ادامه می‌دهد: مشخّص نیست این نوع سیاست‌ها و مجوّزهای لیز و لغزنده، چگونه می‌خواهد اجرا و کنترل و نظارت شود؛ مانند سلاح‌های هسته‌ای که با این‌همه معاهده و مقرّرات و نظارت، به وضعیت کنونی تهدید کننده، رسیده است.
لندر می‌گوید: مؤسّسة ما، با اینکه ده‌ها ثبت اختراع در فناوری ویرایش ژن کریسپر دارد که مجوّز استفادة آن در کمپانی‌های بیوتکنولوژی را دارد، با ایدة دستکاری ژنی سلّول‌های جنسی موافق نیست و از این فناوری، در این عرصه استفاده نمی‌کند.
هر چند فناوری ژن‌درمانی سال‌هاست در حال اجراست و چالشی خیلی سخت را نداشته است و فناوری ویرایش ژن می‌تواند به توسعة آن در حوزة درمان بیماری‌های خاص، مانند دیستروفی عضلانی و سرطان در بالغین کمک کند؛ البتّه باید توجّه داشت که در ژن‌درمانی، سلّول‌های سوماتیک یا غیر جنسی استفاده می‌شود که تأثیری در نسل‌های آینده نداشته و به همین دلیل، مخالفت جدّی با آن نشده است؛ امّا دستکاری سلّول‌های جنسی یا جنینی، موضوعی بسیار جدّی و چالش‌برانگیز است؛ زیرا به نسل‌های آینده منتقل خواهد شد.
با تجربه‌های تلخ عجله در استفاده از فناوری‌های نوین و عدم توان نظارت و کنترل و مهار آن، که سبب توسعة آنها در حوزه‌های خطرناک هسته‌ای، رادیولوژیک، شیمیایی، بیولوژیک، تراریخته و غیره شده است، آیا بهتر نیست تأمّل بیشتری داشته و در این‌باره عجله نکنیم؟
در این گزارش، به مواردی اشاره شده که از حدّ و مرزهای پیشنهاد شدة قبلی برای پیشگیری از تولّد نوزادان با بیماری‌های سخت، فراتر می‌رود و نگران‌کننده است؛ مثلاً ذکر شده است که از این فناوری، می‌توان همچنین برای اصلاح نژاد نوزادان به‌گونه‌ای استفاده کرد که چیزی مانند واکسن یا انسان‌هایی ساخته شوند که حسّاسیت کمتری به بیماری‌های عفونی خطرناک و ایدز و سرطان داشته باشند! به عنوان مثال، افرادی با ژن‌های خاصّی موسوم به ApoE، کمتر مبتلا به بیماری آلزایمر می‌شوند، بنابراین با اضافه کردن این ژن به جنین‌های نسل آینده، می‌توان از ابتلای آنها به این بیماری در بزرگسالی جلوگیری کرد!
التا چارو، از بخش اخلاق زیستی «دانشگاه ویسکانسین» که نایب رئیس این کمیته، گزارش را نوشته است، می‌گوید: ما پیشگیری را نوعی اصلاح نژاد نمی‌دانیم؛ امّا اینکه این کار انجام شود یا نه؟ به مسئولان صدور مجوّز بستگی دارد و جالب است که او می‌گوید ما عمداً لیست بیماری‌هایی را که با این روش می‌توان مانع ایجاد آن شد، نیاورده‌ایم تا مجوّز دهنده، آزاد در انتخاب باشد.
کنترل و نظارت بر فناوری‌های نوین، بسیار دشوار است و هرچه فناوری‌ها پیشرفت می‌کنند، این نظارت‌ها سخت‌تر و سخت‌تر می‌شوند.
یک نگرانی این است که محقّقان در کشورهایی که قوانین و نظارت در آنها بسیار آسان‌تر است یا اصلاً وجود ندارد، بروند و از این فناوری سوءاستفاده کنند و آن وقت، جهان با فاجعه روبه‌رو خواهد بود.
متأسّفانه در حال حاضر، چنین اتّفاقی در فناوری مشابهی، به نام «انتقال میتوکندری» در سلّول‌های تخمک، در حال وقوع است.
سال گذشته، یک پزشک متخصّص نازایی در کلینیک خود، از این روش برای یک زن آمریکایی مکزیکی، استفاده کرد.
بسیاری از گزارش‌های دانشگاهی به قفسة کتابخانه‌ها سپرده شده و فقط توسط دانشمندان مطالعه و بایگانی می‌شود؛ امّا این گزارش آکادمی علوم آمریکا، به گفتة جرج انا، متخصّص اخلاق زیستی در «دانشگاه بوستون» توان یک بمب سیاسی انفجاری را دارد؛ زیرا این گزارش به نحوی نوشته شده که از حقّ والدین جهت داشتن فرزند سالم دفاع می‌کند و بدیهی است آنان استفاده از این فناوری را حقّ خود خواهند دانست و این سبب چالش در جامعه خواهد شد؛ امّا به نظر ما، اگر به این والدین اطّلاعات دقیقی از عواقب این فناوری بر فرندان و نسل آیندة آنان نیز داده شود، بیشتر احتیاط می‌کنند.
حال با تجربة تلخی که در مورد محصولات تراریخته، پس از 20 سال از کشت گستردة آن حاصل شده است، باید قبل از اینکه این فناوری در عرصة عمل برای سلّول‌های جنسی و جنینی انسان استفاده شود، تمام جوانب ایمنی، سلامت، خطرات، عواقب دراز مدّت و آسیب‌های احتمالی آن به دقّت ارزیابی شود.9
البتّه بدیهی است پس از این بررسی‌ها، باید جنبه‌های مثبت آن نیز مدّ نظر قرار گیرد، قبل از آنکه به طور کامل به آن نه گفته شود.
باید توجّه کرد که علم و فناوری‌ها فی‌نفسه، خوب بوده و بد و شر نیستند و قضاوتی ندارند؛ بلکه استفاده از آنها و نیّات و سطح دانش ما از فواید و مضرّات دراز مدّت آنهاست که سبب ایجاد خطرات این علوم می‌شود.
تمام علوم و فناوری‌ها، ابزارهایی در اختیار بشر هستند برای کشف و شهود و شناخت و ارتقای سطح زندگی و آسایش و رفاه و سلامت و این انسان‌ها هستند که با دانش کم، ناآگاهانه و عجولانه از علوم و فناوری‌ها برای مقاصد تجاری یا حتّی خیرخواهانه، امّا با دانش ناقص، استفاده می‌کنند؛ بدون آنکه بدانند در آینده، چه پیش خواهد آمد.
با توجّه به اینکه دانش دیگر مرزی ندارد و دانشمندان و نخبگان «جمهوری اسلامی ایران» ارتباطات بین‌المللی گسترده‌ای دارند و هر فناوری که در جهان توسعه یابد، خیلی زود به کشور وارد شده و دانشمندان ما شروع به توسعة آن در آزمایشگاه‌ها و کلینیک‌های نازایی و پزشکی می‌کنند، باید اعتراف کنیم سیستم قوانین، کنترل، نظارت، مجوّزدهی و بررسی در کمیته‌های اخلاقی، زیستی، حقوقی این نوع تحقیقات در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و کلینیک‌های دولتی و خصوصی، توسعه یافته و دقیق نیست؛ همچنان که شاهد
بوده‌ایم چگونه برخی بدون کسب مجوّز، بذرهای تراریخته را 20 سال پیش با فناوری کهنه و ناقص آن زمان به مزارع بردند و کشت کردند و هم‌اکنون نیز در حال توسعة آن هستند و به دلیل ضعف قانونی، نظارتی و صدور مجوّز، دارند به کار خود ادامه می‌دهند. پس از کجا باید اطمینان حاصل کرد این فناوری هم در سال‌های آینده، در مراکز تحقیقاتی و پزشکی و نازایی کشور توسعه نیابد؟
دقّت داشته باشیم که آکادمی علوم آمریکا، همان مؤسّسه‌ای است که به شدّت از محصولات تراریختة کشاورزی دفاع کرده و متأسّفانه به شدّت تحت تأثیر سرمایه‌داران و تاجران و کمپانی‌های تراریخته است و مراقب باشیم که نظرات آنها نمی‌تواند برای ما ملاک عمل باشد.8
پس بهتر و عاقلانه‌تر است تا خطرات احتمالی این نوع فناوری‌های نوظهور مشخّص نشده و همچنان‌که تاکنون دستکاری ژنی سلّول‌های جنینی و جنسی ممنوع بوده است، این نوع بحث‌ها در محیط‌های علمی و دانشگاهی، به طور جدّی از نظر جنبه‌های ایمنی زیستی، امنیت زیستی، اخلاق زیستی، اخلاق پزشکی و جنبه‌های حقوقی و اخلاقی، مورد بحث و تحقیق قرار گیرد و در حوزة تحقیقاتی و آزمایشگاهی، دانشمندان کشور در اخذ دانش و فناوری‌های نوین، لحظه‌ای غفلت نکنند تا در حوزة علم و فناوری دچار عقب‌ماندگی نشویم؛ امّا از نظر کاربرد فعلاً دست نگه داشته شود تا اطمینان لازم کسب شود.
لازم به ذکر است پروفسور علی کرمی، برای مقالة خود با عنوان «نوزادان تراریخته (دستکاری شدة ژنتیکی) آری یا خیر؟» از منابع زیر استفاده کرده است:
U.S. Panel Endorses Designer Babies to Avoid Serious Disease Genetically modified children could be acceptable in narrow circumstances, according to National Academy of Sciences. by Antonio Regalado February 14, 2017 https://www.technologyreview.com/s/603633/us-panel-endorses-designer-babies-to-avoid-serious-disease/
Engineering the Perfect Baby. Scientists are developing ways to edit the DNA of tomorrow’s children. Should they stop before it’s too late? by Antonio RegaladoMarch 5, 2015. https://www.technologyreview.com/s/535661/engineering-the-perfect-baby/
Designer babies: an ethical horror waiting to happen? Guardian 8 January 2017. https://www.theguardian.com/science/2017/jan/08/designer-babies-ethical-horror-waiting-to-happen.
Paul K.noepfler. The ethical dilemma of designer babies Jan 2017 . http://www.ted.com/talks/paul_knoepfler_the_ethical_dilemma_of_designer_babies/transcript?language=en
UK bioethicists eye designer babies and CRISPR cows. Heidi Ledford 30 September 2016. http://www.nature.com/news/uk-bioethicists-eye-designer-babies-and-crispr-cows-1.20713?WT.feed_name=subjects_gene-therapy
CRISPR gene-editing tested in a person for the first time. David Cyranoski. 15 November 2016. http://www.nature.com/news/crispr-gene-editing-tested-in-a-person-for-the-first-time-1.20988.
Liang, P et al, CRISPR/Cas9-mediated gene editing in human tripronuclear zygotes . protein & Cell Volume 6, Issue 5, pp 363–372. https://link.springer.com/article/10.1007/s13238-015-0153-5
Genetically Engineered Crops: Experiences and Prospects at the National Academy of Sciences . report was released Tuesday, May 17 . https://nas-sites.org/ge-crops/
Broken Promises of Genetically Modified Crops . By KARL RUSSELL and DANNY HAKIM . OCT. 29, 2016. https://www.nytimes.com/interactive/2016/10/30/business/gmo-crops-pesticides.html?_r=0