نسبت میان آیة صامت و آیة ناطق

مرتضی مهدوی یگانه

آیة مبارکة «بسم‌الله الرّحمن الرّحیم» آیه‌ای بس بزرگ؛ بلکه بزرگترین آیت «قرآن کریم» به شمار می‌رود. در حدیث معروف امیرالمؤمنین، علی(ع) است که فرمودند:

«همة قرآن در سورة حمد است و همة حمد در «بسم الله» آن و همة «بسم‌الله» در «باء» خلاصه شده و تمام آن هم در نقطة آن است و منم نقطة «باء» و «بسم‌الله».»1

راستی میان آیت عظمای «بسم‌الله الرّحمن الرّحیم» و امام و حجّت خدا چه نسبتی می‌توان یافت؟

وجه اوّل

یکی از آنها هماهنگی بین ساخت تشریع و تکوین است؛ یعنی اگر «بسم‌الله» بزرگترین آیت کتاب تشریع است، لاجرم باید با بزرگترین آیت تکوین ارتباط و برآن تطبیق داده شده باشد؛ امّا این آیت عظمای تکوین کیست؟

پاسخ روشن است؛ همان سان که امیرالمؤمنین، علی(ع) نیز فرمودند:

«مَا لِلَّهِ نَبَأٌ أَعْظَمُ مِنِّي- وَ مَا لِلَّهِ آيَةٌ أَكْبَرُ مِنِّي‏؛2

خدای را خبری بزرگتر از من و آیتی عظیم‌تر از من نیست.»

پس اگر در ظاهر، باید همواره یاد خدا را پاس داشت، هرکاری را با نام او (بسم‌الله) آغاز کرد، در باطن نیز باید همواره اسم حقیقی و تکوینی حق، یعنی امام و حجّت حق را از یاد نبرد؛ بلکه نام و اسمش را بر زبان جاری کرد. باز هم به روایتی دیگر از امیرمؤمنان، علی(ع) دقّت کنید. آن حضرت در توصیه‌هایی به جناب کمیل، ابتدا تأکید می‌کنند که در هر روز، نام خدا را ببر و بگو:

لا حول و لا قوّة الّا بالله و بر خدا توکّل کن.

آنگاه می‌فرمایند:

«وَ اذْكُرْنَا وَ سَمِّ بِأَسْمَائِنَا وَ صَلِّ عَلَيْنَا وَ أَدِرْ بِذَلِكَ عَلَى نَفْسِكَ وَ مَا تَحُوطُهُ عِنَايَتُكَ تُكْفَ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ إِنْ شَاءَ اللَّه‏؛3

ای کمیل! و ما اهل بیت را یاد کن و نام ما را ببر و بر ما صلوات بفرست و آن را بر خویشتن بدم و بچرخان و بر هرچه ارادة آن را کرده‌ای، که به خواست الهی(با این کار) شرّ ان روز از تو برطرف خواهد شد.»

چنان‌که ملاحظه می‌شود، حضرت در توصیة خود به کمیل، به نام خداوند اکتفا نمی‌کنند؛ هرچند اگر کسی حقیقتاً نام خدا را بر زبان و دل و همة وجود خود جاری کند و واقعاً با یاد خدا حرکت کن، او را کافی خواهد بود؛ امّا نکتة بسیار باریک و لطیف این است که نام خداوند را حقیقتاً بردن و آن را بر خویشتن واقعاً جاری کردن، جدای از نام امام نیست و ذکر امام لازمة نام و ذکر خداست، از آن بلکه به اعتباری عین آن است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«إِذَا ذُكِرْنَا ذُكِرَ اللَّهُ؛4

هرگاه ما یاد شویم، همانا خدا یاد می‌شود.»

بدین‌روی، اگر کسی بر این پندار باشد که با یاد و نام خدا، چه نیازی به یاد و نام امام است، در این اشتباه افتاده که بین خدا و یاد امام، جدایی قائل شده است؛ در حالی‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«یاد ما از یاد خدا؛ بلکه عین همان است؛ چنان‌که آفتاب هرگز از خورشید جدا نیست؛ بلکه آنچه از خورشید به ما می‌رسد، هرگز خود خورشید نیست؛ بلکه همان آفتاب است.»5

یاد کردن ما از امام معصوم و امروزه یاد کردن از امام عصر(عج) هیچ‌گاه جدا از یاد خدا نیست؛ بلکه انچه از یاد خدا در دل و جان ما نقش می‌بندد و تحقّق می‌یابد، جز افاضة الهی بر سر ما؛ یعنی همان امام و ولایت و سلوک مکتب او نیست. آیا نشنیده‌اید که ذکر الهی و حقیقت ذکر الله در عالم هستی، وجود مبارک ایشان است و هر که می‌خواهد به خدا رو کند، باید از ایشان شروع کند؛ چنان‌که در «زیارت جامعة کبیره» آمده است:

«مَن اراداَ بدأَ بِکُم؛6

هر که خدا را اراده کند، از شما آغاز نماید.» ایشان خود، وجه‌الله هستند و رو کردن به وجه‌الله؛7 یعنی رو کردن به خدا.

باری توصیة امیرالمؤمنین(ع) به کمیل، این است که هر روز خود را بعد از نام خدا، با یاد و اسم ما شروع کن و اگر یاد ایشان از یاد خدا جدا نیست، بلکه از آن و تجلّی همان است و اگر هر کاری بدون اسم خدا ابتر خواهد بود، پس بی‌نام و یاد ایشان نیز همان سان باشد؛ چه آنچه قرار است از سوی خدا به انسان برسد و او را در کارش یاری کن، به واسطة امام و بر دست او جاری می‌شود و هیچ‌چیز جز از مجرای امام و واسطة فیض، به کسی نمی‌رسد.

پس آنان بداند یا نداند، از امامش فیض می‌گیرد، منها اگر بداند، با معرفت گام برمی‌دارد، با معرفت جلو می‌رود و حتّی نام خدا را با معرفت می‌برد و می داند که حقیقت اسم خدا نیز امام زمان(ع) اوست که فرمودند:

«نَحْنُ وَ اللَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى‏؛8

حقیقت اسمای الهی ما هستیم.»

وجه دوم

وجه دوم نسبت «بسم‌الله» و انسان کامل، همان است که در حدیث آغاز نوشتار، ذکر گردید که همة قرآن در «سورة حمد» است، آن هم در «بسم‌الله» خلاصه شده، آن نیز در «باء» و نقطة آن و حقیقت نقطة «باء»، امام و حجّت خداست.

پس آنکه در دل متوجّه امام می‌شود، نام و یاد او را می‌برد، روز و کار خود را با او آغاز می‌کند، لا جرم دل و جانش از نور امام، نورانی می‌شود و امام است که دل او را روشن می‌کند؛ چنان‌که امام باقر(ع) فرمودند:

«وَ هُمْ وَ اللَّهِ يُنَوِّرُونَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِين‏؛9

به خدا سوگند! ائمّه‌اند که دل‌های مؤمنین را روشن می سازند.» چه آنان خود نورالله هستند.

پی‌نوشت‌ها: