ژئوپلیتیک دینی غرب آسیا در متون مقدّس ادیان ابراهیمی

قسمت اوّل

نصیر صاحب‌خلق

مقدّمه

ژئوپلتیک یا سیاست جغرافیایی یا جغراسیاست، شاخه‌ای از جغرافیای سیاسی است که به معلومات ناشی از ارتباط بین جغرافیا و سیاست مربوط می‌شود. شاید بتوان ژئوپلیتیک یا جغرافیای سیاسی را بررسی تأثیر عوامل جغرافیایی بر رفتار دولت‌ها تعریف کرد.

به تعبیر دیگر، شاید بتوان گفت که ژئوپلیتیک، چگونگی تأثیر موقعیت مکانی، اقلیم، منابع طبیعی، جمعیت و سرزمینی که یک دولت روی آن قرار گرفته است، گزینه‌های سیاست خارجی دولت و جایگاه آن را در سلسله مراتب دولت‌ها تعیین می‌کند.

امّا بعضی از جغرافی‌دانان، همچون فردیک راتضل ضمن توضیح دربارة علم جغرافیا، آن را محدود به جنبه‌های فیزیکی و ژئولوژیک آن ندانسته، اهمّیت تاریخ و علوم معنوی در این باره را متذکّر می‌شود.

یکی از عواملی که انسان‌ها را در طول تاریخ، به سوی جنگ با یکدیگر سوق داده، مقدّسات بوده است. علاوه بر مسائلی، همچون بزرگی و کوچکی سرزمین‌ها، دسترسی یا عدم دسترسی آنها به آب‌های گرم، سمبل‌ها و نمادهایی که برای آنها مقدّس شمرده می‌شود نیز موجب بروز بسیاری از جنگ‌ها میان ملّت‌ها گردیده است. ژئوپلیتیک نیز همانند فرهنگ و تمدّن، از داده‌های انتزاعی بوده و با توجّه به

جنبه‌های اثباتی آنها، جغرافیا را مورد شرح و تفسیر قرار می‌دهد. دلیل تقدّس جغرافیا نیز ناشی از تمامی سمبل‌هایی است که در ذهنیت مردمی که صدها سال است در آن جغرافیای خاکی زندگی می‌کنند، شکل گرفته است. بنابراین می‌توان از این نظریه، به عنوان ژئوپلیتیک دینی نام برد.

«ژئوپلیتیک دینی»، واژة نوینی است که جایگاه باور‌ها و اعتقادات دینی، ارزش‌ها و هنجارهای برگرفته از آموزه‌های دینی، ریشه و عمق این باور‌ها در حوزة سرزمینی معیّن را همچون دیگر عناصر ژئوپلیتیکی برشمرده شدة پیشین، مورد مطالعه قرار می‌دهد.

یکی از حوزه‌های سرزمینی پرمناقشه و پرچالش در مطالعات مربوط به ژئوپلیتیک دینی، حوزة غرب آسیا یا همان «خاورمیانه» است که خاستگاه سه دین بزرگ ابراهیمی، یعنی دین موسوی، مسیحی و اسلام است.

از ویژگی‌های دیگری که خاورمیانه را از دیگر مناطق جدا می‌سازد، ویژگی‌های جغرافیای فرهنگی ناشی ازتاریخ کهن آن است. از نقطه نظر تاریخ دینی، آنچه که بشریت را از نقطه نظر تاریخ دینی تحت تأثیر قرار داد، بسط و گسترش اندیشة دینی ریشه‌دار در این منطقه و مطرح ساختن جغرافیای پررنگ دینی در تجزیه و تحلیل راهبردی است. قابل توجّه‌ترین مثال در این‌باره، مسئلة به بن‌بست رسیدن روند صلح خاورمیانه در مورد مسئلة «قدس» است.

قدس، به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز مقدّس سه دین جهانی است که ریشه در خاورمیانه دارد و تنها یک بحران منطقه‌ای به حساب نمی‌آید.

علّت اصلی این مناقشة تاریخی، سیاسی در ژئوپلیتیک دینی منطقه، توهّم قوم خودبرگزیدهای است که تلاش دارد تا حوزة سرزمین وسیعی را که دربردارندة سرزمین‌های به اصطلاح مورد مناقشة از «نیل» تا «فرات» است، در چارچوب ژئوپلیتیک دینی، قومی خود بازتعریف نموده و بر اساس مستندات عهد عتیقی خود که اصالت آن به شدّت مورد تحریف و در فرآیند این تحریف، مورد تشکیک قرار دارد، متعلّق به خود بداند. نوشتة حاضر که در یک مجموعة سه قسمتی عرضه خواهد شد، نگاهی است به ژئوپلیتیک دینی از نگاه سه دین موسوی، مسیحی و اسلام که طیّ آن، مسائل منطقه‌ای هریک از سه دین یاد شده در چارچوب ژئوپلیتیک دینی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.

این مطلب، بخشی از کتاب استادیار دانشکدة الهیات «دانشگاه فرات»، دکتر داوود کلیچ، در خصوص تاریخ ادیان با نام «ژئوپلیتیک دینی خاورمیانه و بررسی بازتاب‌های آن» است که در سه قسمت، عرضه خواهد شد. ان‌شاءالله.

٭٭٭

ژئوپلیتیک دینی غرب آسیا در متون و منابع یهودی

بر اساس متون مقدّس یهودی، «بنی‌اسرائیل» ملّتی برگزیده از جانب خداوند هستند و همان‌گونه که حقّ زعامت دیگر ملّت‌ها را داراست،1 سرزمینی نیز برای آنان معیّن شده است؛2 امّا خداوند از آنان، به دلیل امتحان خود خشمگین بوده و آنان را از «سرزمین صلح و سلام» که «سرزمین موعود» نامیده می‌شد، بیرون راند.3 از آن زمان به بعد، به جای‌آوردن عبادات در چارچوب فرامین «تورات» برای بنی‌اسرائیل ممکن نگردیده؛ هرچند که آنان برای بازگشت به سرزمین‌های مقدّس، با استفاده از هر فرصتی در تلاش بودند. به همین علّت نیز از نقطه نظر تاریخ یهود، ژئوپلیتیک جغرافیای مذکور همیشه مطرح بوده است.

از نظر علمای دینی یهود، سرزمین‌هایی که بر اساس داده‌های کتاب مقدّس در داخل مرزهای تعیین شده برای دولت اسرائیل قرار دارند، عبارتند از: «اردن» در شرق، بخش بزرگی از «عربستان سعودی»، «کویت» حوزة فرات و بخشی از «عراق»، «سینا» در جنوب «شبه جزیرة سینا»، «قاهره» و بخشی از «مصر»، «قبرس» در غرب، «لبنان» درشمال، «سوریه» و بخش‌هایی از خاک «ترکیه» که تا «دریاچة وان» امتداد می‌یابد. مرزهای گفته شده در میان ملّی‌گرایان و محافل دینی اسرائیل، بسیار بسیار پر طرفدار است.4

علّت دیگر اهمّیت «سرزمین‌های موعود» از دیدگاه ژئوپلیتیک دینی در باور‌های آئینی و دینی یهود اهمّیت بالایی دارد، معبدی است که مکان آن از طرف خداوند تعیین و توسط حضرت سلیمان(ع) بنا گردیده است.5

بر اساس باور‌های یهودی، آئین ریختن خون قربانی تنها در این مکان ممکن است. این آئین با اوّلین ویرانی معبد در سال 586 قبل از میلاد6 و دومین ویرانی آن در سال 70 پس از میلاد، کاملاً از میان رفته بود.7 بر اساس اعتقاد و آئین‌های یهودی، بازساخت معبد به عنوان

سمبل و نماد دینی یهود، بازگشت و پایان آوارگی بنی‌اسرائیل، به معنی دست‌یابی به روزگار مجد و عظمت پیشین یهود است. آمدن مسیح،8 مستلزم باز ساخت معبد است. مسیح، دولت اسرائیل را با مجد و عظمت دوران داوود و سلیمان(ع) مجدّداً تشکیل خواهد داد. بدین ترتیب، یهودیان تبعیدی دوباره به سرزمین‌های موعود باز خواهند گشت.9 در مسیحیت یهودی، در چارچوب مفاهیم آخرالزّمانی‌ای، همچون تأسیس مجدّد خاندان داوودی، جریان بازگشت و گرد آمدن تبعیدیان سال 70 مسیحی و باز سازی مجدّد معبد، پایانی دیدنی، جذّاب و فاجعه‌بار برای قرن ماضی و آغاز قرنی جدید، برپایی پادشاهی آسمانی و زنده شدن مردگان ادامه می‌یابد.10

مسیح‌باوری در یهودیت، برآمده از اشتیاق پادشاهی داوود و وعدة «تورات» در خصوص امید به جاودانه بودن حکومت آتی اوست.11 بر این اساس، مسیح به عنوان یک حاکم عادل از سریر داوود، یعنی «قدس»، این سرزمین را اداره خواهد کرد.12 انتظار بازگشت عیسی مسیح(ع) بر روی زمین، یکی از آموزه‌های اصلی کتاب مقدّس بوده و بیش از 1500 علامت در این باره برای آن ذکر شده است؛ امّا در متون، آمدن عیسی مسیح مورد اشارة مستقیم قرار نگرفته و به جای آن، از آمدن خدا سخن به میان می‌آید. همانند یادآوری پی‌درپی از این بازگشت، در عهد عتیق که از آن، به عنوان «روز خدا» یاد می‌گردد.13

از روز بازگشت خدا، به عنوان «روز داوری» نیز یاد شده است.14 پیش از بازگشت مسیح، سه کار باید توسط یهودیان انجام پذیرد که عبارتند از: اجتماع شمار قابل توجّهی از یهودیان در سرزمین‌های وعده داده شده و تشکیل دولت توسط آنها، سیطره بر قدس و بازساخت معبد سلیمان.15

شرط اوّل در سال 1948م. با تشکیل دولت اسرائیل محقّق گردید. کمیسیون مشترکی که با مشارکت سازمان ملل تشکیل شده بود، در پاییز سال 1949م.، شهر قدس را به دو نیمه تقسیم نمود؛ بخش قدیمی قدس را به پادشاهی اردن و بخش جدید آن را به جمهوری اسرائیل واگذار کرد. بدین ترتیب مکان‌های مقدّس متعلّق به مسلمانان، مسیحیان و یهودیان در بخش شرقی قدس قدیم باقی ماند که به آن، نام «حرم شریف» داده شد.16

اوّلین تهدیدی که از سوی اسرائیل به عنوان یک دولت یهودی متوجّه مردم خود، دیگر یهودیان و بالتّبع برای همسایگان خود بود، گسترس سرزمینی با انگیزه‌های دینی و جنگ‌های سریع، به عنوان نتیجة آن بود. این یهودیان بودند که مفهوم جنگ‌های مقدّس را برای اوّلین بار وارد ایدئولوژی‌های ادیان توحیدی نمودند.17 جنگ در کتاب مقدّس، نبرد برای سرزمین و یهوه خدای قوم برگزیده است. به موسویان فرمان داده شده بود تا شجاعانه بر دشمن یورش برند، بت‌های دشمنانی را که بر آنها غلبه می‌کردند، نابود سازند، با آنان ازدواج نکنند، در قبال آنان، بی‌رحم باشند و آنها را بکشند.18 راهبرد‌های دفاعی یهودیان، عموماً بر اعتقادات یهودی و حقوق تاریخی آنان مبتنی است.

بر اساس ایدئولوژی یهودی، سرزمین‌های وعده داده شده، اعمّ از

سرزمینی که در دوران کهن، تحت فرمانروایی حاکمی یهودی بوده، یا درسرزمین‌های وعده داده شده در کتاب مقدّس یا تفاسیر کتاب «تلمود» که توسط خاخام‌ها یهودی نوشته شده است، در عصر حاضر نیز به‌ طور قطع و یقین به اسرائیل تعلّق دارد؛ به عنوان مثال، بن گورین در سال 1956م. در نشست «کنست»، علّت ورود اسرائیل به نبرد «سوئز» را قرار داشتن این منطقه در داخل مرزهای تعیین شده در کتاب مقدّس و برپایی مجدّد پادشاهی داوود و سلیمان اعلام می‌کند.19

شرط دوم نیز طیّ جنگ شش روزة سال 1967م.، با مسلّط شدن بر قدس محقّق گردید. تصرّف کامل قدس با مسلّط شدن به بخش موسوم به منطقة معبد کامل شد. تصرّف کامل قدس از نظر خاخام‌ها به عنوان نشانة الهی آشکاری تفسیر شد و یهودیان به روزة ماتمی که از زمان ویرانی معبد تاکنون می‌گرفتند، در سال 1967م. پایان دادند.

با فرا رسیدن سال 1980م.، قدس به عنوان پایتخت ابدی اسرائیل اعلام شد.20 بدین ترتیب، تنها شرط باقیمانده بازساخت «معبد بودو»21 بنا بر نظر هال لندسی22 نیز برای اسرائیل جهت آماده‌سازی تام و تمام صحنه به منظور بازی آخرین نقش خود تنها یک رخداد باقی مانده بود. آن نیز، بازساخت معبد کهن در جای قدیمی آن بود.بر اساس قانون موسی تنها جای بنای معبد، «کوه موریاه»23 است. دو معبد قبلی نیز در همین جا بنا شدند؛24 امّا امروزه «مسجدالأقصی»25 و «قبة الصّخره»26 درست در بالای معبد سلیمان قرار گرفته‌اند که از نظر اسلام دو عبادتگاه مقدّس به شمار می‌آیند.

از نظر یهودیان رادیکال برای باز ساخت معبد باید این دو عبادتگاه ویران شوند. بدین ترتیب، این شرایط از نظر مسلمانان جهان، علّت جنگ و رویارویی است. پس از بازساخت معبد، آمدن مسیح، فوریت خواهد یافت. بدین ترتیب، طرح مسیح در یک جغرافیای مشترک، بُعد پیش‌گویانه‌ای است که مسلمانان و یهودیان را رو در روی هم قرار می‌دهد.27 علّت اصلی و اساسی رخداد‌های خونین اخیرکه خیابان‌های قدس را به خون آغشته ساخت، در ژئوپلیتیک دینی جغرافیای منطقه پنهان است؛ همان‌طور که روشن است قبلة اوّل مسلمانان قدس است.

بنا بر منابع روایی، پیامبر اکرم، حضرت محمّد(ص) از مسجدالأقصی یا همان مکان معبد سلیمان به معراج رفت.28 بنا بر باور یهودیان، بر اساس پیش‌گویی تورات، معبد مجدّداً ساخته خواهد شد؛ امّا کسانی که این اقدام را به جا خواهند آورد، مسیحیان نبوده؛ بلکه یهودیان ارتدکس خواهند بود.

همان‌گونه که پیش‌تر نیز یادآور شدیم، بر اساس‌ آموزه‌های تورات، قربانی کردن حیوان توسط یهودیان مشروط به وجود معبد سلیمان است. آنان در صورت عدم وجود معبد امکان انجام این کار را نخواهند

داشت.

این جماعت تا سال هفتاد میلادی این آئین را به جای می‌آوردند؛ امّا از زمان ویرانی معبد تاکنون آنها نتوانسته‌اند این آئین را به جای آورند. یهودیان ارتدکس تنها بعد از احیای مجدّد معبد، خواهند توانست که گاو یا گوسفند برای خدا قربانی کنند. شاید مهم‌تر از آن اینکه، با تحقّق یافتن این نظر و تخریب «مسجدالأقصی» و بازساختن معبد به جای آن، جهان اسلام و اسرائیل رودر رو قرار خواهند گرفت.29

بنا بر اعتقاد خاخام اشلوموهاکهن آوینر،30 هدف اصلی، گرد آمدن تبعیدیان و ایجاد دولت اسرائیل، بازساخت معبد است؛ چون معبد در رأس هرم آمدن مسیح قرار دارد. از زمانی که اسرائیل، قدس را از سال 1967م. تحت کنترل نظامی خود قرار داد، بسیاری از شبه نظامیان اسرائیلی مسلّح، اعمّ از مأموران، نظامیان و قشر‌های مختلف، تحت آموزش دینی، تحت فرماندهی خاخام‌ها قرار دارند. آنان بیش از صد بار مراکز اسلامی قدس را مورد حملات خود قرار داده‌اند.31 در پوشش حوزة پنهان نگاه داشته شدة سیاست خارجی اسرائیل، متون مقدّس، ادّعاهای تاریخی، حقایق ژئوپلیتیک و روانشناسی ملّت برگزیده، به سمت استراتژی توسعه‌طلبانه سوق یافته بود.32

بدین ترتیب، جناح رادیکال اسرائیلی با پدید آوردن آمیزه‌ای سیاسی و فرهنگی از بنیادگرایی و ناسیونالیسم33 در جغرافیای مورد بحث، در چارچوب تلاش مؤمنان برای به جای آوردن وظایفشان، استرتژی ابداعی خود را به ژئوپلیتیکی دینی تبدیل نمودند.

پی‌نوشت‌ها: