امام معصوم، شاهد اعمال

محمّدرضا دیانت

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَی اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلی‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛

بگو: عمل كنيد! خداوند و فرستادة او و مؤمنان، اعمال شما را می‏بينند! و به‌زودی، به ‌سوی دانای نهان و آشكار، بازگردانده می‏شويد و شما را به آنچه عمل می‏كرديد، خبر می‏دهد!»

در ميان پيروان مكتب اهل‌بيت(ع)، با توجّه به اخبار فراوانی كه از امامان(ع) رسيده، عقيدة معروف و مشهور بر اين است كه پيامبر(ص) و امامان(ع) از اعمال همة امّت آگاه می‏شوند؛ يعنی خداوند از طرق خاصّی، اعمال امّت را بر آنها عرضه می‏دارد.

روايات در اين زمينه، زیاد است و شايد در حدّ تواتر باشد؛ از جمله:

از امام صادق(ع) نقل شده است كه فرمودند:

«تمام اعمال مردم هر روز صبح به پيامبر(ص) عرضه می‏شود، اعمال نيكان و بدان. بنابراين مراقب باشيد و اين مفهوم گفتار خداوند است كه مي‌فرمايد:

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَی اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ؛

اين را فرمود و ساكت شد.»2

در حديث ديگری از امام باقر(ع) آمده است:

«تمامی اعمال شما بر پيامبرتان، هر عصر پنجشنبه عرضه می‏شود.بنابراين بايد از اينكه عمل زشتی از شما بر پيامبر(ص) عرضه شود، شرم كنيد.»3

از امام علیّ ‌بن ‌موسی‌الرّضا(ع) نیز می‏خوانيم كه شخصی به خدمتشان عرض شد: برای من و خانواده‏ام دعایی فرما. فرمودند: «مگر من دعا نمی‏كنم؟ به خدا سوگند! اعمال شما هر شب و روز بر من عرضه می‏شود.»

راوی اين حديث می‏گويد: اين سخن بر من گران آمد، امام متوجّه شدند و به من فرمودند:

«آيا كتاب خداوند عزّ و جل را نمی‏خوانی كه مي‌گويد: عمل كنيد، خدا و پيامبرش و مؤمنان عمل شما را می‏بينند.» به خدا سوگند! منظور از مؤمنان، علیّ ‌بن ‌ابی ‌طالب و امامان ديگر از فرزندان او می‏باشند.»4

البتّه در بعضی از اين اخبار، تنها سخن از پيامبر(ص) به ميان آمده و در پاره‏ای، از امام علی(ع) و در بعضی، پيامبر(ص) و امامان(ع) همگی ذكر شده‏اند؛ همان‌طور كه بعضی روایات تنها عصر پنجشنبه را وقت عرض اعمال می‏شمرند و بعضی همه روز و بعضی هفته‏ای دو بار و بعضی در آغاز هر ماه و بعضی به هنگام مرگ و گذاردن در قبر.

روشن است كه اين روايات منافاتی با هم ندارند و همة آنها می‏تواند صحيح باشد؛ درست همانند اينكه در بسياری از مؤسّسات گزارش كاركرد روزانه را همه روز و گزارش كار هفته را در پايان هفته و گزارش كار ماه يا سال را در پايان ماه يا سال به مقامات بالاتر می‏دهند.

از آية فوق، منهای رواياتی كه در تفسير آن وارد شده است نیز اين موضوع را می‏توان استفاده كرد؛ برخلاف مفسّران اهل سنّت که گفته‏اند آيه اشاره به يك مسئلة عادی دارد و آن اينكه انسان هر عملی انجام دهد، خواه ناخواه ظاهر خواهد شد و علاوه بر خداوند، پيامبر(ص) و همة مؤمنان از طرق عادی از آن آگاه می‏شوند.

امّا انصاف اين است كه در خود آيه، شواهدی بر اين موضوع داريم؛ زيرا

اوّلاً: آيه اطلاق دارد و تمام اعمال را شامل می‏شود و می‏دانيم كه همة اعمال از طرق عادی بر پيامبر(ص) و مؤمنان آشكار نخواهد شد؛ چرا كه بيشتر اعمال خلاف در پنهانی و به‌طور مخفيانه انجام می‏شود و در پردة استتار غالباً پوشيده می‏ماند و حتّی بسياری از اعمال نيك مستور و مكتوم چنين است و اگر ما ادّعا كنيم كه همة اعمال، اعمّ از نيك و بد يا غالب آنها بر همه روشن می‏شود، سخنی بسيار گزاف گفته‏ايم.

بنابراين آگاهی پيامبر(ص) و مؤمنان از اعمال مردم بايد از طرق غيرعادی و به تعليم الهی باشد.

ثانياً: در پايان آيه می‏خوانيم: «فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛

خداوند شما را در قيامت به آنچه عمل كرده‏ايد آگاه می‏سازد.» شكّی نيست كه اين جملة تمام اعمال آدمی را اعمّ از مخفی و آشكار شامل می‏شود و ظاهر تعبير آيه اين است كه منظور از عمل در اوّل و آخر آيه يكی است. بنابراين آغاز آيه نيز همة اعمال را چه آشكار باشد، چه پنهان باشد، شامل می‏شود و شكّی نيست كه آگاهی بر همة اينها از طرق عادی ممكن نيست.

به تعبير ديگر، پايان آيه از جزای همة اعمال سخن می‏گويد. آغاز آيه نيز از اطّلاع خداوند و پيامبر و مؤمنان نسبت به همة اعمال بحث می‏كند، يكی مرحلة آگاهی است و ديگری مرحله جزا و موضوع در هر دو قسمت يكی است؛

ثانیاً: تكيه روی مؤمنان، در صورتی صحيح است كه منظور، همة اعمال و از طرق غيرعادی باشد و الّا اعمال آشكار را هم مؤمنان می‏بينند و هم غيرمؤمنان. از اينجا، ضمناً اين نكته روشن می‏شود كه منظور از مؤمنان در اين آيه - همان‌گونه كه در روايات فراوانی نيز آمده است - تمام افراد با ايمان نيستند؛ بلكه گروه خاصّی از آنها هستند كه به فرمان خدا، از اسرار غيب آگاهند؛ يعنی جانشينان راستين پيامبر(ص).

معروف در ميان گروهی از مفسّران اين است كه رؤيت در جملة «فَسَيَرَی اللَّهُ عَمَلَكُمْ ....» به معنی معرفت است، نه به معنی علم؛5 ولی مانعی ندارد كه رؤيت را به همان معنی اصلي‌اش كه مشاهدة محسوسات باشد، بگيريم، نه به معنی علم و نه به معنی معرفت. اين موضوع در مورد خداوند كه همه جا حاضر و ناظر است و به همة محسوسات احاطه دارد، جای بحث نيست؛ امّا در مورد پيامبر(ص) و امامان(ع) نيز مانعی ندارد كه آنها خود، اعمال را به هنگام عرضه شدن، ببينند؛ زيرا می‏دانيم اعمال انسان فانی نمی‏شود؛ بلكه تا قيامت باقی مي‌ماند.6

سؤالی که برای برخی از افراد، به وجود می‌آید این است که اگر خداوند ستّار‌العیوب است، پس چرا اعمال ما را در معرض دید غیر خود قرار می‌دهد؟

اوّلاً امام مظهر اسم حیّ الهی است. امام، چونان احاطة جان بر بدن، به تمام شئون انسان‌ها احاطه دارد؛ زیرا وی جان جانان است

از این‌رو، اطّلاع و وقوف حضرتش به اعمال ما، منحصر در روزهای مشخّص و دفعات محدود نیست.

عرضة اعمال به پیشگاه امام، گاه عرضة عمومی است که روزهای دوشنبه و پنجشنبه اعمال اّمت به حضورشان برده می‌شود؛ چنان‌که ظاهر برخی از روایات عرض اعمال، همین است و گاه عرضة دائمی و اشراف همیشگی است که با عبارات «کل یوم و لیله» ، «کل صباح» در روایات معصومان(ع) آمده است و ناظر به دوام وقوف امام بر اعمال امّت است. همان‌طور که جان ما از جسم ما با خبر است و می‌داند که بر او چه می‌گذرد، امام به واقع از جان ما باخبر است، گویی درون جان ماست.

انسان کامل که مظهر اسماء و صفات الهی است، مظهر اسم مبارک «هوالاوّل و آخر» نیز هست.

آغاز و پایان عالم هستی به اذن خدا، به دست آنهاست؛ همچنان که وجود مبارک امیرمؤمنان(ع) بارها از وجود مبارک رسول گرامی(ص) پرسید که پایان روزگار به دست ماست یا دیگری و چه کسی باید جهان را به عدل و داد هدایت کند و وجود مبارک پیامبر(ص) آغاز و انجام این عالم را به دست معصومان(ع) دانست؛ دودمانی که در آغاز جهان سهم تعیین‌کننده داشتند و در فرجام و انجام جهان هم نقشی اصلی دارند؛ زیرا انسان کامل به اذن خدا در آغاز و هم در انجام تکوین و تشریع سهم بسزا دارد.7

از آنجا که کار اهل‌بیت(ع) هدایت ظاهری و باطنی است، مسئلة عرض اعمال، اثر تربيتی فوق‌العادّه‏ای در معتقدان به آن دارد؛ زيرا هنگامی كه من بدانم علاوه بر خداوند كه همه‌جا با من است، پيامبر(ص) و پيشوايان محبوب من، همه روز يا همه هفته از هر عملی كه انجام می‏دهم، در هر نقطه و هر مكان، اعّم از خوب و بد، همه آگاه می‏شوند، بدون شك بيشتر رعايت می‏كنم و مراقب اعمال خود خواهم بود؛ درست مثل اينكه كاركنان مؤسّسه‏ای بدانند همه روز يا همه هفته گزارش تمام جزئيات اعمال آنها به مقامات بالاتر داده می‏شود و آنها از همة آنها با خبر می‏گردند.

امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«اگر برنامة نجات و هدایت شما مردم نبود، خدا ما را به این دنیا سفر نمی‌داد، ما گرداگرد عرش خدا به تسبیح و حمد حق مشغول بودیم و اهل دنیا نبوده و نیستیم؛ بلکه ما را دنبال شما فرستاد تا شما را از لجن‌زار کفر و شرک و هوا و هوس و بی‌خبری غفلت برهانیم و به اوج انسانیت برسانیم.

ما کاروان مصر وجودیم و بر سر چاه ظلمانی دنیا آمده تا شما را از اعماق تاریک این چاه بیرون آوریم و از عالم خاک به عالم پاک هدایت کنیم؛ حال که چنین است، دست دردست ما بگذارید و صادقانه با ما بیعت کنید تا شما را از این منجلاب و دریای طوفانی و پر تلاطم رهایی داده، به ساحل نجات پیش ببریم.»8

آری. صاحبان ولایت کبری، واسطة فیض خدا و رابط میان حق و خلقند. اگر مقام ولایت نبود، هیچیک از مخلوقات لایق فیض و رحمت خدا نبودند و نور هدایت در هیچیک از عوالم نمی‌تابید. هر کدام از ما در گرفتن فیض، نیازمند تمسّک عینی و واقعی به آن چهارده نور مقدّسیم، تا به سبب دست‌گیری و هدایت آنان، عروج روحانی را طی کنیم.

در حدیثی نورانی از امام رضا(ع)، به جایگاه رفیع امامت و به ویژگی‌های امام پرداخته که بخشی از آن را یاد آور می‌شویم:

«یقیناً امامت، مهار دین و نظام مسلمانان و صلاح دنیا و مایة عزّت مؤمنان است.

تمامیت نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و... بستگی به وجود امام دارد

امام مانند خورشید تابنده‌ای است که با نورش عالم را درخشان می‌کند و این خورشید در مرتبه‌ای است که دست خردها و چشم بصیرت‌ها به آن دست نمی‌یابند.

امام ماه شب چهارده و چراغی نور بخش و روشنایی آشکار و ستارة هدایتگر در تاریکی‌های شدید و ظلمت میان شهرها و بیابان‌ها و

اعماق دریاهاست.

امام، آب خوش‌گوار بر تشنه و راهنما بر هدایت و نجات‌دهندة از گمراهی است.

امام، آتشی فروزان بر بلندی و گرمای کسی است که به وسیلة او گرمی بخواهد و دستگیر انسان از مهلکه‌هاست. کسی که از او جدا شود، در هلاکت است.

امام، ابر باران‌زا و باران پی‌درپی و خورشید نوربخش و آسمان سایه‌افکن و زمین گسترده و چشمة پرآب و غدیر تشنه‌کامان و باغ و گلستان پر میوه و گل است.

امام، انیسی رفیق، پدری مهربان، برادری از جان بهتر و چون مادری فوق العاده نیکوکار نسبت به کودک و پناهگاه بندگان در حوادث بسیار مهم است.

امام، امین خدا بر خلقش و حجّت حق بر بندگانش و جانشین در کشورها و دعوت‌کننده به سوی خدا و دفاع‌کننده از جرم الهی است.

امام، از همة گناهان پاک و از همة عیب‌ها خالی و دور است و به علم و دانش مختص و به بردباری و حلم آراسته شده و نظام دین و توانمندی و عزّت مسلمانان و خشم بر منافقان و سبب هلاکت کافران است.

امام، یگانة روزگار است که هیچ‌کس در مقام و مرتبه به او نمی‌رسد و عالمی هم‌سنگ او نیست و نظیری برای او پیدا نمی‌شود، مثل و مانندی ندارد.

بسیار دور است، بسیار دور است که شناخت همه‌جانبة امام و انتخاب او برای کسی میّسر باشد.

عقل‌ها در این وادی گم شده‌اند؛ افکار به سرگردانی دچارند؛ مغزها به حیرت نشسته‌اند؛ دید‌ها کوراست؛ بزرگان در این حریم بسیار کوچکند؛ حکما سرگردانند؛ بردباران دچار کوتاهی‌اند؛ گویندگان الکنند؛ خردمندان نادانند؛ شعرا لالند؛ ادیبان عاجزند؛ اهل بلاغت ناتوانند از اینکه، شأنی از شأن امام یا فضیلتی از فضایل او را بیان کنند...»9

پی‌نوشت‌ها: