خانواده در جامعة ایران معاصر (3)

ابراهیم منتظر قائم

6. روابط پيش از ازدواج

يکي از آسيب‌ها و ناهنجاري‌هايي که آيندة خانواده در «ايران» را تهديد مي‌کند، افزايش روابط نامشروع با جنس مخالف است که اين روابط از يک چت ساده در فضاي مجازي تا برقراري ارتباط جنسي در نوسان است.1 هشدارها دربارة افزايش روابط پيش از ازدواج در ايران که زنگ خطري براي دگرگوني نهاد خانواده به شمار مي‌آيد، از اواخر دهة هشتاد و اوايل دهة نود آغاز شد. پژوهش‌هايي که در اين دوره انجام شد، بيانگر اين بود که با وجود اعمال سياست‌هاي کنترلي و سخت‌گيرانه در دهة شصت و هفتاد، جامعة ايران دست‌خوش تغييرات اجتماعي بنيادين شده و با ظهور نسل جديدي از جوانان شهري با ارزش‌ها و باورهاي متفاوت، نگرش‌ها و رفتارهاي جديدي در زمينة ازدواج و تشکيل خانواده شکل گرفته است.2 در برخي از پژوهش‌ها هم به طور صريح، به افزايش روابط پيش از ازدواج در ايران اشاره و اعلام شد که امروز تفاوت در نگرش به نحوة رابطه با جنس مخالف، به يکي از اصلي‌ترين کانون‌هاي مناقشة بين نسلي در خانواده‌هاي شهري، بدل شده است.3

در پژوهش‌هاي يادشده، همچنين به گونه‌هاي متفاوت روابط جنسي پيش از ازدواج در ايران، پرداخته و اعلام شد که در حال حاضر در ايران، دست‌کم شش الگوي روابط پيش ازدواج قابل شناسايي است:

1. روابط آزاد (الگوهاي روسپي‌گري)؛

2. روابط صيغه‌اي؛

3. روابط دوست دختر ـ دوست پسر؛

4. روابط هم‌خانگي؛

5. روابط ضدّعاشقانه (الگوهاي فريب)؛

6. روابط مبتني بر عشق سيّال.

اين الگوهاي گوناگون را مي‌توان در زير چتر سه گفتمان از يکديگر مجزّا کرد:

1. «گفتمان پيشامدرن» (روابط دسته‌هاي اوّل و دوم)؛

2.«گفتمان مدرن» (روابط دسته‌هاي سوم، چهارم و پنجم)

3. «گفتمان پسامدرن» (روابط دسته ششم).4

تحقيقات مشابه ديگري نيز در سال‌هاي اخير انجام گرفته است که بيشتر با روش کمّي به مطالعة روابط جنسي پيش از ازدواج پرداخته و آمارهاي متفاوت، ولي نزديک به هم را از شيوع اين روابط در جامعة ايران ارائه داده‌اند. گرمارودي و همکارانش در تحقيق خود در سال 1388، با مطالعة 2400 دانش‌آموز دبيرستاني (14 تا 17 سال) به اين نتيجه رسيده‌اند که بيش از 20% آنان رابطة جنسي را در زندگي خود تجربه کرده‌اند. خلج‌آبادي و مهريار نيز در تحقيق خود در سال 1389 بيان مي‌کنند که نزديک به 25 % دختران مجرّد دانشجو در دانشگاه‌هاي بزرگ «تهران»، در زندگي خود، به داشتن نوعي رابطة جنسي اشاره کرده‌اند که 10% آنها به رابطة کامل جنسي ختم شده است. از طرفي، محمّد و همکارانش نيز در تحقيق خود در سال 1386 نشان داده‌اند که 28% نوجوانان و جوانان شهري رابطة جنسي قبل از ازدواج را تجربه کرده‌اند. همچنين نتايج گزارش «وزارت بهداشت» در سال 1386 نشان مي‌دهد که حدود 20% پسران و کمتر از 10% دختران تا 20 سالگي رابطة جنسي را تجربه مي‌کنند و حال آنکه بيش از 30% پسران تا 25 سالگي رابطة جنسي پيش از ازدواج داشته‌اند.

تحقيقات يادشده نشان مي‌دهد که روند افزايش روابط جنسي پيش از ازدواج، با تغيير آرام ارزش‌ها، ابتدا تغيير در ساختار خانواده و کارکردهاي آن را درپي دارد و سپس با تغيير گفتمان غالب، حتّي مي‌تواند به تغييرات اجتماعي گسترده‌تر منجر شود.5

با توجّه به مطالب يادشده مي‌توان گفت که در حال حاضر، جدّي‌ترين و خطرسازترين ناهنجاري و آسيب جنسي جامعة ايران، افزايش روابط جنسي پيش از ازدواج است.6

7. تغيير فرهنگ و سبک زندگي حاکم بر خانواده‌ها

يکي از موضوعات مهمّي که در آسيب‌شناسي خانوادة ايراني بايد به آن توجّه داشت، تغيير فرهنگ و سبک زندگي حاکم بر خانواده‌ها، به دليل تأثير گستردة شبکه‌هاي ماهواره‌اي است.

نظام سلطه در ساليان اخير، با هدف تغيير سبک زندگي مردم ايران؛ به ويژه در حوزة خانواده و روابط زن و مرد، هجوم سنگيني را به باورها، ارزش‌ها و هنجارهاي اسلامي حاکم بر جامعة اسلامي ايران آغاز کرده و در اين زمينه، از همة ابزارهاي ممکن بهره مي‌جويد. يکي از مهم‌ترين اين ابزارها، راه‌اندازي شبکه‌هاي ماهواره‌اي فارسي زبان است.7

در حال حاضر، ده‌ها شبکة ماهواره‌اي فارسي‌زبان با رويکردها و برنامه‌هاي مختلف در ايران قابل دريافت است که از ميان آنها، 35 شبکة فيلم و سريال، 14 شبکة هرزه‌نگاري، 32 شبکة خبري، تحليلي و سياسي، 19 شبکة ديني و مذهبي، 15 شبکة موسيقي و 24 شبکة عمومي و سرگرمي است.8

مهم‌ترين موضوع‌هايي که در اين شبکه‌ها دنبال مي‌شوند، عبارتند از: ترويج سبک زندگي غربي، عادّي‌سازي روابط نامشروع، قبح‌زدايي از پديده‌هايي چون خيانت زن به شوهر، دوستي با جنس مخالف، رابطة جنسي قبل از ازدواج، بارداري قبل از ازدواج، فرزند نامشروع، سقط جنين، هم‌جنس‌بازي و...9

با توجّه به آمار بالاي استفادة مردم از شبکه‌هاي ماهواره‌اي، ميزان اثرپذيري آنها از اين شبکه‌ها هم بسيار بالاست و به‌طور طبيعي، سبک زندگي ترويج شده در فيلم‌ها و سريال‌هاي ماهواره‌اي؛ به ويژه در حوزة روابط زن و مرد در دراز مدّت در جامعة ما نهادينه مي‌شود.

8. استفادة بي رويه از اينترنت و فضاي مجازي

يکي ديگر از نکات مهمّي که در آسيب‌شناسي خانواده در جامعة ايران معاصر بايد به آن توجّه داشت، موضوع استفادة بي‌رويه از اينترنت و فضاي مجازي است.

در دو دهة گذشته، همسو و هماهنگ با ديگر کشورهاي جهان، فناوري‌هاي نوين ارتباطي، از قبيل اينترنت و تلفن همراه و رسانه‌هاي اجتماعي10 با سرعتي باور نکردني در ايران گسترش يافته است.11

با نگاهي اجمالي به آمار و اطّلاعات موجود در زمينة ميزان استفادة ايرانيان از فناوري‌هاي نوين ارتباطي و رسانه‌هاي اجتماعي مي‌توان به عمق و گسترة نفوذ آنها در جامعة ايران پي برد.

بر اساس آمار اعلام‌شده توسط «وزارت ارتباطات»، تعداد کاربران اينترنت در شش ماه نخست سال 1392، حدود 41 ميليون نفر بوده

است. اين در حالي است که پليس فتا (پليس فضاي توليد و تبادل اطّلاعات) مي‌گويد: حدود 85% کاربران ايراني فعّال در اينترنت، عضو شبکه‌هاي اجتماعي هستند. با محاسبه‌اي ساده مي‌توان گفت بر اساس آمارهاي رسمي، حدود 35 ميليون ايراني يا به عبارتي با احتساب جمعيت 80 ميليوني ايران، حدود 47% ايرانيان از طريق رايانه، تبلت يا تلفن همراه عضو شبکه‌هاي اجتماعي هستند. اين در حالي است که بر اساس آمار مراکز ذي‌ربط بين‌المللي، ضريب نفوذ اينترنت در ايران با نزديک 27 ميليون مشترک، به طور ميانگين حدود 60% اعلام شده است.

کاربران ايراني از 5 نوع اتّصال از طريق ADSL، اينترنت دايل‌اپ، وايمکس، GPRS موبايل و اينترنت فيبر نوري به شبکة اينترنت جهاني دسترسي دارند که در اين ميان، سهم اتّصال به اينترنت از طريق GPRS بيش از ديگر اتّصالات است. به نحوي که بالغ بر 03/21% کاربران که حدود960/803/15 نفر مي‌شوند، از موبايلشان براي اتّصال به اينترنت بهره مي‌برند.11

در ارديبهشت 1394، عضو «هيئت عامل سازمان فناوری اطّلاعات» با بيان اينکه امروز در کشور از هر دو نفر، حدّاقل يک نفر گوشي هوشمند در اختيار دارد، گفت: برآورد مي‌شود شمار کاربران گوشي‌هاي هوشمند تا پايان امسال، به ۴۰ ميليون برسد.12

«پارک بازاريابي ايران» در شهريور 1394، تعداد کاربران ايراني شبکة اجتماعي تلگرام را چنين اعلام مي‌کند:

تعداد کاربران ايراني تلگرام، نزديک به ۱۳ ميليون نفر برآورد شده است.

مطابق تحقيقات پارک بازاريابي ايران، از هر ۱۰ نفر که از گوشي‌هاي هوشمند استفاده مي‌کنند، 5/9 نفر از شبکه‌هاي اجتماعي بهره مي‌برند (يعني ۹۵% از افرادي که گوشي هوشمند دارند) در حال حاضر، اغلب کاربران ايراني از تلگرام جهت انتقال عکس و فيلم و نوشته بهره‌برداري مي‌نمايد.13

در دي 1394، دبير «شوراي عالي فضاي مجازي کشور» در همايش شبکه‌هاي اجتماعي مجازي فرصت‌ها و تهديدها، گفت: ۲۲ ميليون نفر در کشور عضو تلگرام هستند که از اين تعداد ۱۵ ميليون نفر فعّال هستند.

دبير شوراي عالي فضاي مجازي کشور تأکيد کرد: ۱۱۲ شبکة اجتماعي در کشور وجود دارد که ۱۰ هزار مشترک در آنها فعّال هستند، امّا تمامي آنها برداشت سرگرمي دارند. بنابراين، بايد فعّاليت در اين فضا مديريت و مطالعه شده باشد.

فيروزآبادي يادآور شد: طبق آخرين بررسي‌هاي انجام‌شده ۵۰%جمعيت، روزانه بيش از يک ساعت زمان را براي حضور در اين فضاها اختصاص مي‌دهند که بايد از اين فرصت مناسب بهترين بهره‌برداري را کرد.14

فناوری‌هاي نوين ارتباطي و رسانه‌هاي اجتماعي، به دليل ويژگي‌هايي چون سهولت دسترسي، عدم امکان نظارت و امکان ناشناس‌ماندن طرفين ارتباط، از دو طريق به گسترش ناهنجاري‌هاي جنسي در جامعه کمک مي‌کنند:

نخست، تسهيل دسترسي به محتواهاي ناهنجار جنسي: در دهة شصت

اگر کسي در پي به دست‌آوردن فيلم‌هاي هرزه‌نگاري يا به‌اصطلاح آن روزها، فيلم‌هاي سوپر بود، بايد اوّلاً با تحمّل سختي‌هاي فراوان، نوار ويديويي VHS را از بازار تهيّه و ثانياً جاي خلوت و بي‌دردسري را براي تماشاي فيلم ويديو پيدا مي‌کرد؛ ولي در حال حاضر، اينترنت پرسرعت اين امکان را فراهم کرده است که طرفداران محتواهاي ناهنجار جنسي در هر ساعت شبانه‌روز، بي‌هيچ دردسر، حتّي از طريق گوشي همراه هوشمند خود آخرين فيلم‌ها و عکس‌هاي هرزه‌نگاري را با کيفيت بالا دانلود و در خلوت خود تماشا کنند. بالا رفتن آمار هرزه‌نگاري اينترنتي در ايران و جهان، اين ادّعا را تأييد مي‌کند.15

دوم، فراهم‌آوردن امکان روابط ناهنجار جنسي: امروزه، تلفن همراه، شبکه‌هاي اجتماعي، تالارهاي گفت‌وگوي اينترنتي و ... به وسيله‌هاي بسيار راحت و بي‌دردسري براي فراهم‌آوردن امکان روابط ناهنجار جنسي؛ اعمّ از روابط فرازناشويي و روابط پيش از ازدواج تبديل شده‌اند و دختران و پسران جوان و حتّي زنان و مردان متأهّل بي هيچ نگراني از اطّلاع پدران و مادران يا همسران خود، ابتدا در فضاي مجازي با افرادي از جنس مخالف آشنا مي‌شوند و آنگاه در دنياي واقعي، روابط ناهنجار خود را پي مي‌گيرند.16

9. کاهش نرخ زاد و ولد

پس از پايان جنگ تحميلي در سال 1367 و با توجّه به مشکلات و مسائل فراوان ناشي از افزايش جمعيت، دولت و جامعه به‌سرعت، پذيراي سياست جمعيتي در جهت يافتن ميزان منطقي و عقلايي رشد جمعيت شدند و به اين نتيجه رسيدند که حتّي در غياب درون‌کوچي‌ها و مهاجرت‌هاي خارجي که جمعيت کلّ کشور را به سطح و رقم بي‌سابقه‌اي رسانده بودند، باز هم رشد طبيعي و خالص جمعيت بسيار بالا و بيشتر از 3% در سال است.17

سرانجام، نظام اسلامي در اواخر دهة شصت و اوايل دهة هفتاد، با توجّه به رشد بالاي جمعيت کشور و بر اساس ديدگاه‌هاي کارشناسي موجود، سياست تحديد مواليد را در پيش گرفت.18 گفتني است همان زمان نيز برخي کارشناسان حوزوي و دانشگاهي، با سياست تحديد مواليد مخالفت کردند و از ديدگاه‌هاي گوناگون فقهي، سياسي، اجتماعي، اقتصادي و پزشکي، به نقد و بررسي آن پرداختند.19

بر اين اساس و براي تحقّق شعار «فرزند کمتر، زندگي بهتر»، در طول بيست سال، اقدام‌هاي فرهنگي، آموزشي، رسانه‌اي، بهداشتي، اجتماعي و اقتصادي گسترده‌اي با بهره‌گيري از ظرفيت همة مراکز سازمان‌هاي دولتي و برخي نهادهاي غيردولتي براي کاهش نرخ رشد جمعيت انجام شد تا آنجا که ميزان باروري کل از 3/6 در سال 1365 به 6/1 در سال 1390 رسيد و ميانگين رشد سالانة جمعيت از 9/3 % در سال 1365 به 29/1% در سال 1390 کاهش يافت؛ يعني کمتر از نصف ميزان پيش‌بيني شده در برنامة اوّل توسعه. اين موضوع موجب نگراني جمعي از کارشناسان کشور و زمنيه‌ساز تغيير سياست جمعيتي نظام جمهوري اسلامي شد.

از آغاز سال 1391 موضوع کاهش روزافزون جمعيت کشور به دغدغه‌اي براي مديران و مسئولان نظام جمهوري اسلامي تبديل شد و آنان را به تکاپو براي اصلاح سياست جمعيتي کشور واداشت.20

با بازتاب نگراني‌هاي کارشناسان و مسئولان کشور در زمينة کاهش جمعيت به مقام معظّم رهبري، ايشان نيز در ديدار با مسئولان و کارگزاران نظام بر ضرورت تجديد نظر در سياست تحديد نسل تأکيد کردند و همة مسئولان کشور را به «فرهنگ‌سازي» دربارة افزايش جمعيت فرا خواندند.21

پی‌نوشت‌ها: